CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ QUẢN LÝ CHẤT LƯỢNG LƯƠNG THỰC DỰ TRỮ QUỐC GIA TẠI CƠ QUAN DỰ TRỮ NHÀ NƯỚC TRUNG ƯƠNG 1. Lương thực và chất lượng lương thực dự trữ quốc gia tại cơ quan dự trữ nhà nước trung ương 1. Lương thực dự trữ quốc gia 1. Khái niệm, đặc điểm lương thực dự trữ quốc gia Dự trữ quốc gia, được định nghĩa theo Từ điển Bách khoa Việt Nam, “là dự trữ của một nước do nhà nước nắm giữ và quản lý, bao gồm dự trữ các loại vật tư - hàng hóa quan trọng nhất; nhằm mục đích khắc phục những tổn thất do thiên tai, địch họa gây ra trên quy mô lớn trong một thời gian nhất định.
Dự trữ quốc gia là nguồn tích lũy của quốc gia, sức mạnh của đất nước”. Dự trữ quốc gia là dự trữ vật tư, thiết bị, hàng hóa do Nhà nước quản lý, nắm giữ (Quốc hội, 2012). Có thể nói, dự trữ quốc gia là nguồn dự trữ chiến lược do Nhà nước quản lý sử dụng để chủ động đáp ứng những yêu cầu cấp bách khi có thiên tai, hỏa hoạn, dịch bệnh; bảo đảm quốc phòng, an ninh, và các nhiệm vụ đột xuất khác. Lương thực, theo định nghĩa chung là những sản phẩm thu hoạch được từ các cây lương thực, nhằm cung cấp năng lượng và chất bột cacbohydrat trong khẩu phần ăn.
Một số loại cây lương thực phổ biến có thể kể đến như lúa nước, lúa mì, ngô, khoai tây, khoai lang, sắn, kê,. Đồng thời, lương thực DTQG nằm trong nhóm các mặt hàng DTQG, được ưu tiên dự trữ để đáp ứng các nhu cầu, nhiệm vụ đột xuất, cấp bách về phòng, chống khắc phục hậu quả thiên tai, dịch bệnh và đảm bảo quốc phòng, an ninh. Vai trò của lương thực dự trữ quốc gia Lương thực DTQG có vai trò quan trọng đối với an ninh cũng như sự phát triển của mỗi quốc gia. Trước hết, đối với an ninh quốc gia, như đã đề cập ở trên, lương thực DTQG thuộc nhóm những mặt hàng được ưu tiên dự trữ quốc gia với vai trò phục vụ các nhiệm vụ đột xuất, cấp bách và đảm bảo quốc phòng, an ninh.
Một ví dụ cho thấy vai trò của lương thực DTQG trong việc đảm bảo nền an ninh lương thực đó là khi thị trường lương thực có nhiều biến động, dẫn đến giá lương thực trong nước tăng, khi đó việc xuất hàng DTQG sẽ giúp đảm bảo giá trên thị trường và đáp ứng nhu cầu của người dân. 6 Ngoài ra, lương thực DTQG còn được dùng để xuất cấp cho người dân khi gặp các thiên tai, dịch bệnh như mưa lũ, hạn hán hay trong đợt dịch Covid-19 vừa qua. Sau mỗi đợt thiên tai hay trong dịch bệnh diễn biến khó lường, việc xuất cấp kịp thời lương thực DTQG đã giúp người dân ổn định sản xuất, khắc phục hậu quả, giúp công tác phòng chống thiên tai, dịch bệnh được thuận lợi hơn. Cuối cùng, việc xuất cấp lương thực DTQG là cơ sở góp phần phát triển kinh tế - xã hội thông qua hỗ trợ công tác giáo dục và bảo vệ và phát triển rừng.
Lương thực DTQG được sử dụng để hỗ trợ các đối tượng được hưởng chính sách cụ thể, là các học sinh dân tộc thiểu số tại các địa bàn vùng sâu vùng xa, địa bàn khó khăn, để giảm bớt gánh nặng tài chính, nâng cao chất lượng dạy và học tại các trường địa phương. Một đối tượng chính sách được trợ cấp gạo là những hộ gia đình nghèo, hộ gia đình đồng bào dân tộc thiểu số thực hiện bảo vệ rừng, trồng rừng sản xuất và phát triển lâm sản,…, việc trợ cấp gạo đã góp phần bảo vệ, chăm soc rừng, là động lực để phát triển nguồn tài nguyên thiên nhiên của đất nước. Phân loại lương thực dự trữ quốc gia Lương thực DTQG gồm thóc và gạo DTQG (Quốc hội, 2012). Thóc là những hạt lúa còn cả vỏ trấu hoặc gạo thô, gạo chưa xay, đập sau một vụ thu hoạch.
Hạt thóc thường có hình dạng thuôn dài, có vỏ trấu bên ngoài và nhân màu trắng đục. Gạo là một thành phẩm từ cây lúa, chính là nhân của thóc sau khi xay được tách bỏ vỏ trấu. Hạt gạo thường có màu trắng, nâu hoặc đỏ thẫm, thường được dùng để nấu thành cơm, cháo và các loại đồ ăn thông dụng khác thường được thấy tại châu Á. Chất lượng lương thực dự trữ quốc gia 1.
Khái niệm chất lượng lương thực dự trữ quốc gia Trước hết, để hiểu rõ về khái niệm chất lượng lương thực DTQG, ta cần phải tìm hiểu về các quan điểm khác nhau về khái niệm chất lượng hay chất lượng sản phẩm. Chất lượng của một sản phẩm, dịch vụ hay một tổ chức có thể hiểu đơn giản là những tiêu chuẩn mà sản phẩm, dịch vụ, tổ chức đó đáp ứng và thỏa mãn được nhu cầu của người sử dụng. “Chất lượng là một tập hợp các tính chất và đặc trưng của sản phẩm tạo ra cho nó khả năng thoả mãn nhu cầu đã được nêu ra hoặc còn tiềm ẩn. Theo pháp luật Việt Nam định nghĩa rằng: “Chất lượng sản phẩm, hàng hóa là mức độ của các đặc tính của sản phẩm, hàng hóa đáp ứng yêu cầu trong tiêu chuẩn công bố áp dụng, quy chuẩn kỹ thuật tương ứng.
Từ các định nghĩa trên, ta có thể rút ra khái niệm về chất lượng lương thực DTQG như sau: Chất lượng lương thực dự trữ quốc gia là mức độ của các đặc tính lương thực, 7 đáp ứng các yêu cầu trong tiêu chuẩn chất lượng theo các quy chuẩn kỹ thuật quốc gia đối với mặt hàng lương thực. Tiêu chí đánh giá chất lượng lương thực dự trữ quốc gia Để đánh giá chất lượng lương thực DTQG, về mặt pháp lý, cần dựa vào các văn bản quy định quy chuẩn kỹ thuật lương thực dự trữ quốc gia do Bộ Tài chính ban hành. Đối với lương thực DTQG nhập kho, phải là lương thực mới, tức là gạo được xay xát từ thóc được thu hoạch trong cùng năm nhập hoặc thóc vừa thu hoạch trong thời gian chưa đến thời điểm thu hoạch của vụ kề sau. Ngoài ra, lương thực DTQG phải đáp ứng các quy định về kỹ thuật, cụ thể là các yêu cầu về cảm quan, về các chỉ tiêu chất lượng và yêu cầu an toàn thực phẩm.
Đối với mặt hàng gạo, về cảm quan, phải có màu sắc là màu trắng đặc trưng, không bị biến màu. Về mùi, vị phải có mùi thơm đặc trưng, không có mùi, vị lạ. Đồng thời, không có tạp chất lạ, bề mặt hạt gạo bóng, sạch cám, gạo khi nhập kho không bị nấm mốc, không có côn trùng sống và sinh vật hại có thể nhìn thấy bằng mắt thường. Các chỉ tiêu chất lượng cần đáp ứng, gồm có phần trăm khối lượng tấm, tỷ lệ hạt theo chiều dài, thành phần của hạt, các loại hạt, tạp chất, thóc lẫn, độ ẩm, mức xát; và đối với thóc: độ ẩm, tạp chất, các loại hạt, tỷ lệ gạo lật.
Về yêu cầu an toàn thực phẩm, cần đáp ứng yêu cầu về dư lượng tối đa các loại thuốc bảo vệ thực vật cho phép và giới hạn tối đa hàm lượng kim loại nặng cho phép cũng như giới hạn tối đa độc tố vi nấm cho phép. Đối với mặt hàng thóc, về cảm quan, màu sắc là màu sắc đặc trưng của giống, có mùi tự nhiên của thóc mới, hạt mẩy và không bị nứt, hở vỏ trấu, thóc khi nhập kho không bị nấm men, nấm mốc hay có côn trùng sống, nhện nhỏ và sinh vật hại nhìn thấy bằng mắt thường. Thóc nhập kho và xuất kho phải đáp ứng các chỉ tiêu về độ ẩm, tạp chất, hạt xanh non, hạt hư hỏng, hạt vàng, hạt bạc phấn, hạt lẫn loại, hạt đỏ, hạt rạn nứt và tỷ lệ gạo lật. Quản lý chất lượng lương thực dự trữ quốc gia tại cơ quan dự trữ nhà nước trung ương 1.
Khái niệm và nguyên tắc quản lý chất lượng lương thực dự trữ quốc gia 1. Khái niệm Trước hết, về khái niệm quản lý, có nhiều khái niệm khác nhau. Theo Sujan 2023, trích dẫn George R. Terry, quản lý là một quá trình riêng biệt bao gồm lập kế hoạch, tổ chức, điều hành và kiểm soát, sử dụng trong từng lĩnh vực cả khoa học và nghệ thuật để 8 đạt được các mục tiêu đã xác định từ trước.
Ngoài ra, quản lý là quá trình mà mục đích và mục tiêu của một nhóm người cụ thể được xác định rõ và thực hiện; là một cơ quan đa năng quản lý một doanh nghiệp gồm người lao động và công việc (Sujan, 2023). Theo tác giả Nguyễn Hương, 2023, quản lý nhằm đảm bảo mọi hoạt động của tổ chức được diễn ra có chủ đích, theo đúng định hướng được đặt ra nhằm đạt được mục tiêu cuối cùng. Từ các quan niệm trên, có thể hiểu: “Quản lý là một hoạt động tác động một cách có tổ chức và định hướng để điều chỉnh đối tượng được quản lý vận động và phát triển đạt được những mục tiêu nhất định đã đề ra.” Do đó, quản lý chất lượng lương thực có thể định nghĩa như sau: “Quản lý chất lượng lương thực là các hoạt động được tổ chức có định hướng để kiểm soát chất lượng.” Cụ thể bao gồm việc lập chính sách và mục tiêu chất lượng, hoạch định chất lượng, kiểm soát và đảm bảo chất lượng. Việc quản lý chất lượng lương thực nhằm đảm bảo chất lượng cũng như đảm bảo việc quản lý chất lượng được thực hiện theo đúng quy định, giúp hoàn thành mục tiêu chung đề ra.
Chất lượng sản phẩm hàng hóa là vấn đề được xã hội quan tâm. Đặc biệt, đối với ngành DTQG, công tác quản lý chất lượng là nhiệm vụ được ưu tiên hàng đầu khi triển khai thực hiện các nhiệm vụ được giao. Chất lượng hàng DTQG là điều kiện tiên quyết để đánh giá năng lực đáp ứng và độ hiệu quả của công tác quản lý hàng dự trữ quốc gia. Nguyên tắc Để đảm bảo việc quản lý chất lượng lương thực được tổ chức hiệu lực và hiệu quả, cần đáp ứng các nguyên tắc trong từng quá trình của quản lý chất lượng lương thực DTQG.
Tiêu chuẩn ISO 9001:2015 đã đưa ra các nguyên tắc về quản lý chất lượng, là hướng tới khách hàng, sự lãnh đạo, sự tham gia của mọi người, tiếp cận theo quy trình, cải tiến, quyết định dựa trên bằng chứng và quản lý mối quan hệ. Đối với quản lý chất lượng lương thực DTQG, cần áp dụng các nguyên tắc đặc thù riêng, cụ thể như sau. Trước hết là nguyên tắc hướng tới hoàn thành các nhiệm vụ DTQG, phù hợp với kế hoạch, chiến lược và bảo đảm an ninh, quốc phòng.