Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ BỒI DƯỠNG NĂNG LỰC DẠY HỌC MÔN KHOA HỌC TỰ NHIÊN CHO GIÁO VIÊN CÁC TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ THEO HƯỚNG TRẢI NGHIỆM 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Các nghiên cứu về năng lực dạy học môn khoa học tự nhiên và bồi dưỡng năng lực dạy học môn khoa học tự nhiên theo hướng trải nghiệm Bồi dưỡng dạy học môn khoa học tự nhiên theo hướng trải nghiệm là một vấn đề then chốt trong đào tạo, bồi dưỡng giáo viên dạy học môn khoa học tự nhiên. Vấn đề về năng lực dạy học môn khoa học tự nhiên theo hướng trải nghiệm và bồi dưỡng năng lực dạy học theo hướng trải nghiệm cũng đã có nhiều công trình nghiên cứu đề cập đến.
Có thể kể ra những công trình nghiên cứu có tính chất tiêu biểu: Tác giả David A. Kolb với những công trình về học tập trải nghiệm rất nổi tiếng như “Học trải nghiệm: Trải nghiệm là cơ sở học tập và phát triển”. Ông là người chỉ ra quan điểm trí tuệ của học tập và phát triển con người; kỹ thuật giáo dục dựa trên trải nghiệm,… Nội dung quan trọng đã được ông chỉ ra là các đặc điểm của học tập qua HĐ trải nghiệm và xác định các giai đoạn trong học tập qua HĐTN. Mặc dù ông không phải là người đầu tiên có ý tưởng về học tập qua trải nghiệm nhưng trên cơ sở các kết quả công trình nghiên cứu của mình, ông đã giới thiệu lí thuyết học tập qua HĐTN, đề xuất mô hình học tập dựa vào trải nghiệm được ứng dụng rộng rãi trong các trường học, tổ chức kinh tế và hầu như bất cứ nơi nào con người được tập hợp với nhau [33].
Trong công trình “Nâng cao năng lực sư phạm cho giáo viên thông qua tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo” (Trần Anh Tuấn, 2017). Tác giả tập trung làm sáng tỏ đặc điểm, bản chất và điều kiện của hoạt động trải nghiệm sáng tạo. Khẳng định tổ chức hoạt động trải nghiệm là con đường, phương thức nâng cao 6 năng lực sư phạm của giáo viên đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục. Phân tích vai trò của giáo viên, những yêu cầu đối với giáo viên trong tổ chức hoạt động trải nghiệm.
Qua đó xác định năng lực sư phạm của giáo viên được hình thành và phát triển qua việc tổ chức hoạt động cụ thể [30]. Phạm Thanh Hoàn (2018) với đề tài “Bồi dưỡng năng lực tổ chức hoạt động trải nghiệm cho giáo viên các trường phổ thông dân tộc bán trú THCS huyện Nậm Pồ, tỉnh Điện Biên”, luận văn thạc sĩ Trường Đại Học Sư Phạm. Tác giả đã nghiên cứu cơ sở lý luận về quản lý công tác bồi dưỡng năng lực tổ chức hoạt động trải nghiệm cho giáo viên ở các trường phổ thông dân tộc bán trú trung học cơ sở. Tác giả tiến hành khảo sát thực trạng quản lý công tác bồi dưỡng năng lực tổ chức hoạt động trải nghiệm cho giáo viên ở các trường phổ thông dân tộc bán trú trung học cơ sở trên địa bàn huyện Nậm Pồ tỉnh Điện Biên trong thời gian từ tháng 9/2017 đến tháng 9/2018.
Thu thập thông tin từ đội ngũ cán bộ quản lý và đội ngũ giáo viên của các trường phổ thông dân tộc bán trú THCS huyện Nậm Pồ tỉnh Điện Biên nhằm tổng kết các kinh nghiệm trong việc bồi dưỡng năng lực tổ chức năng tổ chức hoạt động trải nghiệm cho giáo viên các trường phổ thông dân tộc bán trú THCS trong huyện Nậm Pồ tỉnh Điện Biên và thực trạng bồi dưỡng năng lực tổ chức năng tổ chức hoạt động trải nghiệm cho giáo viên các trường phổ thông dân tộc bán trú THCS trong huyện Nậm Pồ tỉnh Điện Biên Xác định nguyên nhân của thực trạng đó. Trên cơ sở đó, đề xuất các biện pháp quản lý hoạt động bồi dưỡng năng lực tổ chức hoạt động trải nghiệm cho giáo viên ở các trường phổ thông dân tộc bán trú trung học cơ sở trên địa bàn huyện Nậm Pồ tỉnh Điện Biên [11]. Nghiên cứu “Bồi dưỡng năng lực dạy học môn khoa học tự nhiên cho giáo viên trường trung học cơ sở” của Hoàng Thị Chiên (2018). Nghiên cứu cho rằng, để đạt được mục tiêu môn KHTN ở trường THCS, GV cần được bồi dưỡng để phát triển năng lực dạy học theo các chuyên đề, thiết kế được các kế hoạch bài học chủ đề đảm bảo các yêu cầu của bài học theo tiếp cận năng lực: Mục tiêu bài học định hướng vào việc mô tả kết quả học tập mong đợi.
Vai trò chính của GV là làm thay đổi người học tăng cường hứng thú, sự tự tin, kích thích tư duy sáng tạo của người học. Tạo dựng một môi trường học tập thân thiện, học sinh cảm thấy thoải mái. Phát 7 triển năng lực dạy học KHTN của giáo viên (GV) là một trong những vấn đề cấp thiết để thực hiện tốt chương trình giáo dục (GD) phổ thông mới [5]. Lê Huy Hoàng (2018) có nghiên cứu “Một số vấn đề về hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong chương trình giáo dục phổ thông mới” trong Kỉ yếu hội thảo của Bộ Giáo dục và Đào tạo.
Trong bài viết, tác giả đã đề cập tới quan niệm về hoạt động trải nghiệm sáng tạo. Theo ông HĐTNST là “hoạt động mang xã hội, thực tiễn đến với môi trường giáo dục trong nhà trường để HS tự trải nghiệm trong tập thể, qua đó hình thành và thể hiện được phẩm chất, năng lực; nhận ra năng khiếu, sở thích, đam mê; bộc lộ và điều chỉnh cá tính, giá trị; nhận ra chính mình cũng như khuynh hướng phát triển của bản thân; bổ trợ và cùng với các hoạt động dạy học trong chương trình giáo dục thực hiện tốt nhất mục tiêu giáo dục”. Tác giả cũng đề cập đến nội dung, đặc điểm của hoạt động trải nghiệm sáng tạo. Từ kinh nghiệm hoạt động sáng tạo ở Hàn Quốc tác giả đưa ra vấn đề trải nghiệm sáng tạo thông qua nghiên cứu Toán kĩ thuật và giáo dục [12].
Dương Bá Vũ và cộng sự (2020), trong “Tài liệu hướng dẫn bồi dưỡng giáo viên phổ thông cốt cán”, các tác giả đã sử dụng phương pháp dạy học và giáo dục phát triển phẩm chất, năng lực học sinh trung học cơ sở môn Khoa Học Tự Nhiên. Nghiên cứu được triển khai nhằm bồi dưỡng, nâng cao năng lực lựa chọn và sử dụng phương pháp, kĩ thuật dạy học phát triển phẩm chất và năng lực của học sinh cho giáo viên môn Khoa học tự nhiên ở trung học cơ sở. Giúp GV tổ chức được hoạt động dạy học môn Khoa học tự nhiên theo các yêu cầu của Chương trình giáo dục phổ thông 2018, đáp ứng được các tiêu chí của tiêu chuẩn “Phát triển chuyên môn, nghiệp vụ” đối với giáo viên theo Thông tư số 20/2018/TT-BGDĐT, ngày 22/8/2018 của Bộ Trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo về việc ban hành quy định Chuẩn nghề nghiệp giáo viên cơ sở giáo dục phổ thông. Theo các tác giả, để đạt được hiệu quả bồi dưỡng sử dụng phương pháp dạy học và giáo dục phát triển phẩm chất, năng lực học sinh trung học cơ sở môn Khoa Học Tự Nhiên, GV cần phải tham gia đầy đủ các hoạt động dạy học trực tuyến và trực tiếp.
Đồng thời, phải tự tăng cường khả năng tự học, tư nghiên cứu, tự trao đổi thảo luận với đồng nghiệp để hoàn thành các nhiệm vụ được giao. Tự đánh giá được sự phát triển của năng lực bản thân về nghiệp vụ trước và sau khi tham 8 gia bồi dưỡng theo nội dung mô đun [31]. Nguyễn Đức Huân (2022), “Tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học chủ đề trái đất và bầu trời, môn khoa học tự nhiên lớp 6 theo định hướng phát triển năng lực học sinh”. Để hình thành, phát triển năng lực cho HS trong dạy học môn KHTN ở THCS, GV cần tạo cơ hội cho các em vận dụng kinh nghiệm, kiến thức, kĩ năng đã có để giải quyết các vấn đề thực tiễn.
Một trong những giải pháp giáo dục hiệu quả, phát triển năng lực cho người học là tổ chức HĐTN trong các tình huống nhận thức và thực tiễn. Tổ chức các HĐTN trong dạy học là rất cần thiết, phù hợp với mục tiêu đổi mới giáo dục hiện nay. Tuy nhiên, việc tổ chức HĐTN trong quá trình dạy học môn KHTN như thế nào để góp phần phát triển năng lực cho HS là vấn đề cần được tiếp tục nghiên cứu [13]. Nguyễn Đức Huân (2023), “Tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học các môn khoa học tự nhiên theo hướng phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh trung học cơ sở” luận án tiến sĩ trường Đại Học Sư Phạm Kỹ Thuật Thành Phố Hồ Chí Minh.
Luận án đã thể hiện rõ có sự phát triển lí luận tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học theo tiếp cận năng lực. Cụ thể, đã bổ sung và làm rõ một số khái niệm cơ bản của hoạt động trải nghiệm trong dạy học theo tiếp cận năng lực, như hoạt động trải nghiệm trong dạy học; tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học; năng lực giải quyết vấn đề. Vận dụng sáng tạo mô hình học tập trải nghiệm của D.A Kolb vào tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học KHTN 6, chương trình 2018; Xác định cấu trúc của năng lực giải quyết vấn đề với bốn kỹ năng thành phần và 15 chỉ số hành vi, trên cơ sở đó mô tả đường phát triển năng lực giải quyết vấn đề từ thấp đến cao của học sinh THCS, đồng thời xác định các biểu hiện về năng lực giải quyết vấn đề mà môn KHTN có thể hình thành và phát triển ở học sinh THCS [14]. Các nghiên cứu về quản lý bồi dưỡng năng lực dạy học môn Khoa học tự nhiên cho giáo viên các trường trung học cơ sở theo hướng trải nghiệm Năm 2016, Đỗ Thị Phương Thảo và Nguyễn Hữu Tuyến với nghiên cứu Tổ chức cho HS trung học cơ sở hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong dạy học Toán đã tiến hành đánh giá, đưa ra các bước tổ chức và minh hoạt cụ thể về hoạt động trải 9 nghiệm sáng tạo trong dạy học Toán ở trường trung học cơ sở.
Từ đó, tác giả khẳng định hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong dạy học Toán là một cách tiếp cận dạy học theo hướng phát triển năng lực và phẩm chất người học. Tác giả Nguyễn Công Duật (2000), “Thực trạng và giải pháp cơ bản phát triển đội ngũ giáo viên trường trung học cơ sở tỉnh Bắc Ninh theo chuẩn nghề nghiệp”. Luận văn thạc sĩ khoa học giáo dục, Trường Đại học sư phạm Hà Nội.