CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG BỒI DƯỠNG NĂNG LỰC DẠY HỌC MÔN TOÁN THEO ĐỊNH HƯỚNG GIÁO DỤC STEM CHO GIÁO VIÊN Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Nghiên cứu về bồi dưỡng năng lực dạy học theo định hướng giáo dục STEM Trong công trình nghiên cứu của mình, Hannele Niemi và Ritva JakkuSihvonen đã khẳng định nguyên nhân sâu xa đưa hệ thống giáo dục tại Phần Lan đạt tới thành công (minh chứng là Phần Lan đạt điểm số cao nhất trong nhiều kì thi PISA) là ở chỗ đất nước này đã nâng mức chuẩn giáo viên phổ thông lên trình độ thạc sĩ và đảm bảo rằng tất cả các giáo viên luôn không ngừng nâng cao trình độ chuyên môn của mình. Công trình nghiên cứu của ban Văn hóa và Giáo dục EU về công tác đào tạo giáo viên tiểu học và trung học cơ sở tại 6 nước Đông Âu cũng xác định, trong quá trình đổi mới giáo dục, việc dạy và học cần phải có trọng tâm, kế hoạch lâu dài và đảm bảo cho giai đoạn bồi dưỡng tiếp theo.
Luật trường học bang Brandenburg của Cộng hòa Liên bang Đức quy định rõ: “Giáo viên có nghĩa vụ tham gia giảng dạy, thường xuyên cập nhật kiến thức và kèm theo các biện pháp bồi dưỡng nâng cao năng lực chuyên môn. Chương trình bồi dưỡng giáo viên có sẵn ở ba cấp quản lý: chương trình bồi dưỡng cấp tiểu bang, địa phương và trường học” [5, tr. Cuốn sách Trung tâm Nghiên cứu và Đổi mới Giáo dục của OEC 1998 kết luận rằng “Các chính sách đổi mới giáo dục sẽ không đem lại hiệu quả nếu bản thân người giáo viên không thay đổi”. Cuốn sách cũng đưa ra và làm nổi bật lên những điểm tốt nhất trong công tác bồi dưỡng giáo viên của 8 quốc gia.
Có thể kể đến một vài điểm như: 6 phát triển khái niệm bồi dưỡng giáo viên mới của Đức; xem công tác bồi dưỡng giáo viên là việc ưu tiên của Ireland; Lucsambua nhấn mạnh việc vượt qua những trở ngại đến từ các khái niệm lỗi thời, khô cứng trong công tác bồi dưỡng giáo viên hay quan điểm hướng đến các tiêu chuẩn, sự ưu tú vượt trội trong công tác bồi dưỡng giáo viên của Hoa Kì… Đây là một nghiên cứu về việc bồi dưỡng giáo viên ở cấp độ vĩ mô. Nghiên cứu này đưa ra những câu hỏi quan trọng trong công tác bồi dưỡng và quản lý bồi dưỡng giáo viên. Cần nhận thức rõ rằng dạy học là trách nhiệm của giáo viên. Bởi có trách nhiệm như vậy nên người giáo viên có nhiệm vụ là truyền đạt kiến thức, họ cần phải trau dồi để có năng lực suốt đời và trình độ chuyên môn phải không ngừng được nâng cao.
Hướng tiếp cận này của các nhà nghiên cứu được xác định là một hướng đúng đắn và hợp lí. Các nhà khoa học hiện nay vẫn đang tiếp tục kế thừa hướng nghiên cứu này cho các công trình của mình. VAXukhomlinski khẳng định rằng “ngay trước khi bước vào năm học, nhà trường phải xây dựng kế hoạch thật cụ thể, chi tiết: phân công trách nhiệm cụ thể của hiệu trưởng và Phó hiệu trưởng; Xác định nhiệm vụ cụ thể cho từng thành viên hội đồng; Xác định thời gian thực hiện mỗi nhiệm vụ” [17, tr. Chỉ khi có kế hoạch cụ thể và chi tiết thì hoạt động dạy và học nói chung cũng như công tác bồi dưỡng giáo viên mới trở nên hiệu quả.
Cùng với đó, Denise Beutel và Rebecca Spooner-Lane (Úc) đưa ra quan điểm cho rằng, cán bộ quản lý các cấp và đội ngũ giáo viên có kinh nghiệm dạy trung học cơ sở là lực lượng quan trọng, cốt yếu tham gia vào quá trình kèm cặp, giúp đỡ các đồng nghiệp. Nguyễn Tiến Phúc (2010) cho rằng, để xây dựng kế hoạch dạy học, trước hết cần xem xét thực trạng chất lượng giáo viên, nhu cầu dạy học của giáo viên, xác định ưu tiên giáo viên dạy học thông qua điều tra theo tiêu chuẩn của chuẩn nghề nghiệp. Giáo viên được cung cấp nội dung của bồi 7 dưỡng trên cơ sở mỗi năm học. Tác giả cũng chỉ ra rằng, trong kế hoạch bồi dưỡng cần làm rõ mục tiêu, nội dung, tổ chức sắp xếp, xác định nguồn lực, đội ngũ giáo viên, quản lý kiểm tra đánh giá.
Từ đó, mỗi giáo viên sẽ tự ý thức xây dựng kế hoạch bồi dưỡng cho mình. Tự mình góp phần nâng cao chất lượng hoạt động bồi dưỡng, đáp ứng yêu cầu của chuẩn nghề nghiệp giáo viên. Hoàng Quốc Vinh (2011) cho rằng, căn cứ xây dựng kế hoạch quản lý giáo dục phải căn cứ vào chỉ thị, chương trình đào tạo, bồi dưỡng của các cơ sở cấp tỉnh, chương trình đào tạo của các cơ sở quản lý giáo dục đại học, ngân sách do nhà nước cấp. Các tác giả Lục Thị Nga (2005), Phạm Văn Giáp (2011).
đề xuất thực hiện đồng thời nhiều biện pháp quản lý công tác bồi dưỡng chuyên môn của giáo viên như: “Thiết lập cơ chế quản lý hướng dẫn; quản lý tốt hoạt động dạy học của giáo viên; tự quản; giáo viên đưa ra các tiêu chuẩn để phấn đấu; Nâng cao chất lượng hoạt động tổ chuyên môn; Kiểm tra, đánh giá việc thực hiện các hoạt động bồi dưỡng” [23, tr. Trong dự án thí điểm “Điều chỉnh phương pháp tiếp cận STEM của Vương quốc Anh tại Việt Nam 2016-2017” của Hội đồng Anh tại Việt Nam và Bộ Giáo dục và Đào tạo tại Việt Nam nhận định rằng nâng cao năng lực cho giáo viên và lãnh đạo nhà trường để áp dụng các phương pháp STEM nhằm cải thiện thành tích và rèn luyện của học sinh. Bài “Dạy học theo chủ đề STEM cho học sinh Trung học cơ sở và Trung học phổ thông”, “Thiết kế và tổ chức dạy học theo chủ đề STEM cho học sinh trung học cơ sở và trung học phổ thông” của nhóm tác giả Nguyễn Thanh Nga, Phùng Việt Hải, Nguyễn Quang Linh, Hoàng Phước Mười, Nguyễn Anh Dũng, Ngô Trọng Tuệ… Thông qua các tài liệu được xuất bản dưới dạng sách, các tác giả cung cấp cơ sở lý thuyết cho việc dạy học STEM với trọng tâm là xây dựng các chủ đề STEM ở trường phổ thông. Từ đó đề 8 cao vai trò của người thầy, đề cập đến yêu cầu phát triển năng lực dạy học toàn diện của người giáo viên.
Nguyễn Văn Biên, Tưởng Duy Hải (đồng chủ biên) và các tác giả khác (2018) đăng bài “Giáo dục STEM Trung học phổ thông”. Công trình này đã đưa ra cơ sở khoa học của giáo dục STEM, các bước để xây dựng kế hoạch và tổ chức các hoạt động giáo dục STEM trong trường phổ thông đồng thời minh họa một số chủ đề cụ thể trong giáo dục STEM. Nhóm tác giả cho rằng “để thực hiện giáo dục STEM trong nhà trường, giáo viên cần có nhận thức đúng về bản chất, tính liên môn của giáo dục STEM, cần hướng dẫn học sinh vận dụng kiến thức liên môn, giải quyết các vấn đề cụ thể. , trau dồi khả năng STEM cho học sinh.
Ngoài ra, giáo viên phải có khả năng phân tích, chẩn đoán nhu cầu, năng lực của học sinh và triển khai dạy học STEM theo quy trình gợi ý. Trong đó, khâu trải nghiệm của học sinh được chú trọng, so sánh, đối chiếu lý thuyết với thực tiễn” [1, tr. Nguyễn Quang Linh (2019) “Tác dụng từ, hóa học và sinh lý của dòng điện môn Vật lý 7 theo hướng giáo dục STEM” kết quả đăng trên Tạp chí Khoa học và Công nghệ Đại học Thái Nguyên (trang 33-39). Tác giả xem xét việc kết hợp các yếu tố của giáo dục STEM vào chương trình giảng dạy mà không phá vỡ hình thức giảng dạy truyền thống - lớp học.
Thực hiện bồi dưỡng giáo viên giáo dục STEM cấp trung học phổ thông năm 2019, Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành tài liệu bồi dưỡng “Xây dựng và triển khai chuyên đề giáo dục STEM cấp trung học phổ thông” coi năng lực tự giáo dục là một trong những năng lực mà giáo viên cần chú trọng phát triển. Tài liệu cũng đưa ra các chủ đề minh họa, cụ thể là chương trình dạy học STEM mà một số trường phổ thông đã triển khai. Luận văn của tác giả Trần Đăng Khải, Trường Đại học sư phạm Thái Nguyên, năm 2020 “Dạy học một số chủ đề toán 9 trung học cơ sở theo định 9 hướng giáo dục STEM”. Luận văn đã đi sâu và phân tích một số chủ đề toán lớp 9 theo định hướng giáo dục STEM, đưa ra những mặt tích cực và hạn chế dạy học một số chủ đề toán 9 trung học cơ sở theo đinh hướng giáo dục STEM.
Các công trình nghiên cứu nêu trên chủ yếu tập trung vào những vấn đề lý luận và thực tiễn về xây dựng kế hoạch, thiết kế các chủ đề STEM và triển khai công tác giảng dạy theo định hướng giáo dục STEM trong các môn học cụ thể. Tuy nhiên, tác giả nhận thấy chưa có một công trình nào nghiên cứu một cách chuyên sâu và có hệ thống về công tác quản lý bồi dưỡng năng lực dạy học của giáo viên theo định hướng STEM. Trước bối cảnh kinh tế - xã hội có nhiều thay đổi của thành phố Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh nói chung và bối cảnh giáo dục nói riêng, việc triển khai các hoạt động dạy học theo định hướng STEM là điều thiết yếu và cần được chú trọng đặc biệt. Do STEM là một mô hình tương đối mới, đòi hòi những kĩ năng mới so với dạy học kiểu truyền thống nên việc bồi dưỡng giáo viên để đáp ứng nhu cầu này là vô cùng cấp thiết.
Mặc dù các trường đã và đang tìm nhiều phương pháp để làm sao triển khai giáo dục STEM một cách hiệu quả hơn nhưng dường như vẫn chưa thực sự đạt được như mong muốn. Đây là khoảng trống đòi hỏi các nhà quản lý cần quan tâm nghiên cứu và đưa ra những biện pháp phù hợp nhất nhằm nâng cao hiệu quả của công tác bồi dưỡng giáo viên. Trên cơ sở đó, tác giả đã chọn hướng nghiên cứu về quản lý và bồi dưỡng năng lực dạy học của giáo viên Toán cấp trung học cơ sở thành phố Từ Sơn. Theo tác giả, lựa chọn này vừa mang ý nghĩa khoa học lại vừa có ý nghĩa thực tiễn đối với công tác quản lý giáo dục trường trung học cơ sở của địa phương hiện nay.
Nghiên cứu về quản lý bồi dưỡng giáo viên Trong nghiên cứu “Teacher Professional Development: International Perspectives and Aphương pháproaches” của Andy Hargreaves, Ann Lieberman, 10 Michael Fullan và David Hopkins vào năm 2015.