Chương 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN ĐỘI NGŨ CÁN BỘ QUẢN LÝ CẤP KHOA THEO TIẾP CẬN NĂNG LỰC TẠI TRƯỜNG ĐẠI HỌC TRONG BỐI CẢNH TỰ CHỦ 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề Chiến lược phát triển giáo dục 2011-2020 được Thủ tướng phê duyệt tại Quyết định 711/QĐ-TTg ngày 13/6/2012 đã đề ra 8 giải pháp chiến lược để đổi mới căn bản, toàn diện GDĐT theo hướng chuẩn hóa, hiện đại hóa, xã hội hóa, dân chủ hóa và hội nhập quốc tế, trong đó có lấy giải pháp (2) về “Phát triển đội ngũ nhà giáo và cán bộ QLGD” là giải pháp then chốt. Điều này đã khẳng định rằng để đáp ứng được yêu cầu phát triển GD trong thời kì mới phải có đội ngũ nhà giáo và cán bộ QLGD đủ phẩm chất, năng lực vì đội ngũ nhà giáo và cán bộ QLGD quyết định việc hiện thực hoá mọi chủ trương đường lối GD của Đảng và Nhà nước, quyết định sự phát triển quy mô cũng như chất lượng của GD.
Cùng với sự phát triển của CMCN 4.0, trong bối cảnh cả XH đang chuyển mình theo hướng đến mục tiêu số hóa tất cả các hoạt động, các trường đại học cần đổi mới như thế nào để bắt nhịp và đồng hành cùng sự phát triển chung của cả hệ thống. Một câu hỏi có tính chiến lược quyết định đến sự phát triển của các nhà trường là phải đổi mới như thế nào, bắt đầu từ đâu để đào tạo được NNL có chất lượng cao về trí tuệ và kỹ năng, biến điều này trở thành điểm mạnh và lợi thế cạnh tranh trong quá trình phát triển. Một trong những nội dung quan trọng, mang tính tất yếu đó là phải đổi mới công tác phát triển đội ngũ, trong đó có đội ngũ CBQL cấp khoa ở trong các trường ĐH. Khoa đào tạo là một bộ phận cấu thành không thể thiếu trong trường ĐH, cùng với đội ngũ giảng viên thì đội ngũ CBQL cấp khoa có một vị trí hết sức quan trọng, tất cả các nội dung của QL được hội tụ đủ vào từng vị trí công tác của họ, trong từng thời điểm họ vừa đóng vai trò lãnh đạo, chỉ đạo, vừa đóng vai trò tham mưu nhưng cũng là những người thực hiện chức năng QL các hoạt động của khoa; họ cũng là người phải ra các quyết định quan trọng ảnh hưởng đến từng tập thể, đến từng giảng viên thậm chí đến sự phát triển của đơn vị, đặc biệt khi cơ chế tự chủ đang được triển khai vào thực tế.
Phát triển đội ngũ CBQL nói chung và đội ngũ CBQL cấp khoa trong các trường ĐH đã có nhiều công trình nghiên cứu của nhiều tác giả được công bố 1. Nghiên cứu về quản lý giáo dục và phát triển nguồn nhân lực Các nghiên cứu trên thế giới Đã có nhiều công trình nghiên cứu về quản lý, QLGD và phát triển NNL tại nhiều các giai đoạn khác nhau trên thế giới. Vào những thập niên 70-80 của thế kỷ XX, William Ouchi, (trường ĐH án tiến sĩ 2024 10 California, Los Angeles, Hoa Kỳ) trong nghiên cứu của mình đã nêu được tầm quan trọng của văn hóa trong quản lý với bảy đặc điểm (7S) có ảnh hưởng đến hiệu quả quản lý (Cơ cấu (Structure), Chiến lược (Strategy), Kỹ năng (Skills), Phong cách (Style), Hệ thống (System), Giá trị chung (Shared Value) và Đội ngũ (Staff) [3]. Lý thuyết QL chất lượng tổng thể (Total Quality Management - TQM) đã được W.Deming, Crosby và Ohno đưa ra 1991 [95].
Các công trình nghiên cứu của ba tác giả Harold Koontz, Cyril Odonnel, Heinz Eeihrich cũng đã đề cập nhiều hơn đến các yêu cầu chất lượng của người quản lý trong cuốn: “Những vấn đề cốt yếu của quản lý” [43] Công trình nghiên cứu “Quản lý trường đại học trong giáo dục đại học” của các tác giả Bikas C.Sanyal, Micheala Martin, Susan D’Antoni thuộc Viện Quy hoạch GD Quốc tế IIEP đã hệ thống một cách khá đầy đủ về lĩnh vực QLGD, có giá trị để các nhà nghiên cứu, cán bộ QLGD các cấp sử dụng làm tài liệu tham khảo. Kết quả nghiên cứu đã đã đưa ra nhận định khái quát về công tác QLGD trong GDĐH và tập trung làm nổi bật chủ đề cơ bản: (i) QL tài chính; (ii) QL cán bộ giảng dạy; (iii) QL diện tích sử dụng [13]. Năm 2009, nhóm tác giả Ian Wilson, K.B Everard và Geoffrey Morris, đã đưa ra Lý thuyết QL môi trường, kết quả nghiên cứu đã khẳng định người đứng đầu đơn vị phải đảm bảo được các chuẩn mực và giá trị của việc tôn trọng môi trường tự nhiên và phải được thấm nhuần trong các nhà trường [98]. Các nghiên cứu trong nước Đã có nhiều tác giả, nhiều nhà khoa học trong nước có các công trình nghiên cứu về vấn đề này, công trình “Quản lý nhà nước về giáo dục: một số lý luận và thực tiễn nước ta” của Đặng Bá Lãm [63] là một công trình nghiên cứu một cách khá đầy đủ và hệ thống, từ các chính sách đến quá trình thực hiện chính sách QLGD ở nước ta hiện nay.
Tuy nhiên, trong nghiên cứu tác giả chưa đề cập nhiều đến giải pháp để nâng cao chất lượng đội ngũ đặc biệt là đội ngũ cán bộ đang đảm nhiệm công tác QL trong các trường ĐH. Nhiều công trình nghiên cứu của các tác giả Đặng Quốc Bảo, Đặng Bá Lãm, Nguyễn Lộc, Phạm Quang Sáng, Bùi Đức Thiệp (2010) “Đổi mới quản lý và nâng cao chất lượng giáo dục Việt Nam” [12]; “ Đào tạo nhân lực đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa và hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường, toàn án tiến sĩ 2024 11 cầu hóa và hội nhập quốc tế” của Nguyễn Minh Đường [36], đã đề cập đến những cách tiếp cận và định hướng mới về công tác QLGD nói chung và QL nhà trường nói riêng, các nghiên cứu đã nêu ra các giải pháp nâng cao hiệu quả của công tác quản lý đào tạo để đáp ứng nhu cầu thị trường của XH nhưng chưa đề cập đến những giải pháp về phát triển đội ngũ CBQL mà cụ thể là đội ngũ CBQL tại các khoa trong các trường ĐH trong bối cảnh đổi mới và tự chủ ĐH. Tác giả Phạm Minh Hạc với công trình: “Về phát triển con người thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa” đã nêu mô hình nhân cách của người CBQL và vấn đề đào tạo phát triển nhân lực nói chung, đội ngũ CBQL nói riêng đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp CNH, HĐH đất nước [40] Rất nhiều các công trình nghiên cứu của các tác giả như: Phạm Đức Thành (1995) [85], Nguyễn Minh Đạo (1997) [33], Nguyễn Văn Bình (1999) [14], đã đưa ra những luận điểm về lý luận và thực tiễn của công tác QL, trong đó đề cập đến vấn đề chất lượng của CBQL và nâng cao chất lượng đối với CBQL đáp ứng yêu cầu phát triển trong mỗi giai đoạn phát triển. Công trình nghiên cứu của Phạm Thành Nghị, Vũ Hoàng Ngân (2004) “Quản lý nguồn nhân lực ở Việt Nam - Một số vấn đề lý luận và thực tiễn” [75] đã làm rõ hơn các vấn đề lý luận, kinh nghiệm và những khuyến nghị cần thiết về quản lý NNL Việt Nam, trong đó có NNL là CBQL, lãnh đạo, đây thực sự là một nguồn tài liệu có ý nghĩa quan trọng để Nhà nước ta quản lý hiệu quả NNL Việt Nam, góp phần đẩy CNH, HĐH và thực hiện công cuộc đổi mới.
Một tài liệu quan trọng có giá trị tham khảo rất tốt khi đề tài triển khai các nội dung nghiên cứu đó là chuyên khảo “Đổi mới quản lý giáo dục Việt Nam - Một số vấn đề lý luận và thực tiễn” do Phan Văn Kha chủ biên, thuộc chương trình nghiên cứu khoa học cấp bộ: “Đổi mới quản lý giáo dục trong quá trình hội nhập quốc tế” do Viện KHGD Việt Nam chủ trì [60], tài liệu đã cung cấp những căn cứ lý luận và thực tiễn cơ bản về QLGD Việt Nam trong những thập niên đầu của thế kỷ XXI, cả ở tầm quản lý vĩ mô và vi mô. Nghiên cứu đã đề cập nhiều nội dung quan trọng đồng thời cũng lý giải rõ ràng như: phát triển đội ngũ cán bộ QLGD trong đó có vấn đề quy hoạch, tuyển dụng, tuyển chọn và sử dụng cán bộ QLGD trong bối cảnh mới; vấn đề đổi mới QL nhà trường ĐH, chuyên khảo này là một tài liệu đã đề cập khá đầy đủ các nội dung về QLGD. Công trình “Giáo dục Việt Nam những thập niên đầu thế kỷ XXI - Chiến lược phát triển” của Đặng Bá Lãm [65] đã có nhiều đóng góp trong quá trình xây dựng và phát triển các cơ sở lý luận và thực tiễn xây dựng chiến lược phát triển giáo dục ở nước ta ở cả 3 cấp trung ương, địa phương và các cơ sở GD trong thời gian qua cũng như trong giai đoạn hiện nay. án tiến sĩ 2024 12 Công trình “Cơ sở lý luận xây dựng chiến lược trong giáo dục”, của Nguyễn Lộc [69] đã làm rõ quan điểm của việc xây dựng chiến lược như một chức năng quan trọng trong tổ chức hiện đại, nghiên cứu đã chỉ rõ quá trình xây dựng chiến lược phải gắn bó chặt chẽ với việc xác định hiện trạng, định hướng tương lai, tầm nhìn, sứ mạng và mục tiêu.của một tổ chức.
Nghiên cứu về phát triển đội ngũ nhà giáo và cán bộ quản lý giáo dục theo tiếp cận năng lực Luận án tiến sỹ chuyên ngành QLGD của Nguyễn Thế Dân (2015) với đề tài “Phát triển đội ngũ giảng viên các trường đại học sư phạm kỹ thuật theo hướng tiếp cận năng lực” [29], luận án đã đánh giá được thực trạng năng lực, thực trạng phát triển, chỉ ra được những hạn chế của đội ngũ giảng viên các trường ĐH Sư phạm kỹ thuật trong giai đoạn hiện nay. Luận án đã chỉ ra được các yếu tố ảnh hưởng đến phát triển đội ngũ giảng viên đối với các khoa đào tạo trong hệ thống các trường ĐH Sư phạm kỹ thuật hiện nay. Tuy nhiên chưa đề cập đến vấn đề phát triển đội ngũ giảng viên theo hướng tự chủ và TNXH. Công trình nghiên cứu trình độ tiến sỹ của Nguyễn Đức Trí (2015) về “Quản lý đội ngũ giảng viên trường đại học trực thuộc Bộ CT trong bối cảnh hiện nay” [90], đây là một công trình nghiên cứu mang tính thực tiễn cao.
Kết quả nghiên cứu của luận án đã xây dựng được khung lý luận về QL đội ngũ giảng viên trường ĐH theo tiếp cận quản lý NNL dựa vào chiến lược phát triển nhà trường và tiếp cận năng lực đội ngũ, trong đó có đề cập đến đội ngũ CBQL trong trường.