Quản Lý Nhà Nước Về An Toàn Thực Phẩm Ở Việt Nam Hiện Nay

Luận văn thạc sĩ luật học nghiên cứu quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm ở việt nam hiện nay, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất giải pháp cải thiện thực tiễn.

• Tác giả: Bùi Thị Hồng Nương
• Người hướng dẫn: PGS. Vũ Thư
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Luật Hiến pháp và Luật Hành chính
• Đề tài: Quản Lý Nhà Nước Về An Toàn Thực Phẩm Ở Việt Nam Hiện Nay
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tình hình nghiên cứu
• 1.2. Đánh giá tình hình nghiên cứu
• 1.3. Những vấn đề đặt ra được tiếp tục nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ AN TOÀN THỰC PHẨM
• 2.1. Khái niệm, đặc điểm, vai trò quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm
• 2.2. Nội dung quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm
• 2.3. Các yếu tố ảnh hưởng đến quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm ở Việt Nam hiện nay
• 2.4. Kinh nghiệm quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm của một số nước và giá trị tham khảo cho Việt Nam
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ AN TOÀN THỰC PHẨM Ở VIỆT NAM
• 3.1. Thực trạng an toàn thực phẩm ở Việt Nam hiện nay
• 3.2. Thực tiễn nội dung quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm tại Bộ Y tế
• 3.3. Đánh giá chung về kết quả quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm ở Việt Nam thời gian qua
• 4. CHƯƠNG 4: QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ AN TOÀN THỰC PHẨM Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
• 4.1. Quan điểm nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm
• 4.2. Giải pháp tăng cường quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm ở Việt Nam hiện nay
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU

Tóm tắt

I. Tổng Quan An Toàn Thực Phẩm Việt Nam Tầm Quan Trọng Thực Trạng

An toàn thực phẩm có tầm quan trọng đặc biệt đối với sức khỏe con người và xã hội. Thực phẩm an toàn đóng góp to lớn vào việc cải thiện sức khỏe, nâng cao chất lượng cuộc sống và nòi giống. Nó ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe và liên quan chặt chẽ đến phát triển kinh tế, thương mại, du lịch và an sinh xã hội. Đảm bảo ATTP tăng cường nguồn lực, thúc đẩy phát triển kinh tế và góp phần xóa đói giảm nghèo. Theo tài liệu của Cục Quản lý chất lượng vệ sinh ATTP của Bộ Y tế, số lượng các vụ ngộ độc thực phẩm cũng như số người bị nhiễm độc thực phẩm còn khá cao, đặc biệt là các trường hợp mắc bệnh nhiễm trùng bởi thực phẩm. Hiện nay, vấn đề đảm bảo ATTP đang được quan tâm ở cả nước phát triển và đang phát triển, đặc biệt là ở châu Á. Việt Nam cũng không ngoại lệ, khi vấn đề vệ sinh an toàn thực phẩm trở thành ưu tiên hàng đầu.

1.1. Tầm Quan Trọng của An Toàn Thực Phẩm với Sức Khỏe Cộng Đồng

Thực phẩm an toàn là nền tảng của sức khỏe con người. Ngộ độc thực phẩm và các bệnh do thực phẩm gây ra không chỉ ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe và cuộc sống, mà còn gây thiệt hại lớn về kinh tế, tạo gánh nặng cho chi phí chăm sóc sức khỏe và giảm năng suất lao động. Đảm bảo an toàn thực phẩm là đầu tư cho tương lai, xây dựng một xã hội khỏe mạnh và phát triển bền vững. Theo báo cáo của các ngành chức năng, công tác bảo đảm ATTP những năm qua đã có nhiều tiến bộ, được lãnh đạo các cấp quan tâm và coi đây là một trong những nhiệm vụ hết sức quan trọng trong sự nghiệp chăm sóc và bảo vệ sức khỏe nhân dân.

1.2. Thực Trạng Đáng Báo Động về An Toàn Thực Phẩm tại Việt Nam

Thực trạng an toàn thực phẩm Việt Nam hiện nay đáng báo động với nhiều vấn đề nhức nhối. Tình trạng ô nhiễm hóa chất độc hại trong rau quả, dư lượng kháng sinh trong thịt, thủy sản, và việc sử dụng hóa chất, phụ gia không đúng quy định là những thách thức lớn. Tình trạng thực phẩm giả, kém chất lượng, hàng nhập lậu qua biên giới chưa được kiểm soát chặt chẽ. Theo tài liệu của Cục Quản lý chất lượng vệ sinh ATTP của Bộ Y tế, số lượng các vụ ngộ độc thực phẩm cũng như số người bị nhiễm độc thực phẩm còn khá cao.

II. Thách Thức Quản Lý An Toàn Thực Phẩm Nguy Cơ Hạn Chế

Việc quản lý an toàn thực phẩm Việt Nam đối mặt với nhiều thách thức. Sự gia tăng nhanh chóng về số lượng và quy mô các cơ sở sản xuất, chế biến và kinh doanh thực phẩm; sự đa dạng hoá các mặt hàng thực phẩm và đối tượng sử dụng sản phẩm; sự hội nhập của nền kinh tế trong giao lưu buôn bán hàng hoá đa phương trên thế giới tạo áp lực lớn lên hệ thống quản lý. Bên cạnh đó, các quy định của pháp luật còn chưa theo kịp sự phát triển của thực tiễn. Thanh tra an toàn thực phẩm chưa hiệu quả, kỷ cương, kỷ luật không nghiêm. Kinh phí đầu tư của nhà nước còn hạn chế.

2.1. Các Nguy Cơ Ô Nhiễm Thực Phẩm Từ Nguồn Gốc Đến Bàn Ăn

Nguy cơ ô nhiễm thực phẩm tiềm ẩn ở mọi giai đoạn của chuỗi cung ứng thực phẩm. Từ khâu sản xuất ban đầu với việc sử dụng thuốc trừ sâu, phân bón hóa học quá mức, đến khâu chế biến với việc sử dụng phụ gia không an toàn, và khâu vận chuyển, bảo quản không đúng cách. Điều này đòi hỏi một hệ thống kiểm soát an toàn thực phẩm toàn diện và chặt chẽ. Tình trạng một số nơi rau quả bị ô nhiễm hóa chất độc hại; thịt gia súc, gia cầm, thủy sản của một số cơ sở sản xuất còn dư lượng kháng sinh, hóc môn; việc sử dụng hóa chất, phụ gia không đúng quy định trong chế biến, bảo quản thực phẩm.

2.2. Hạn Chế Trong Quản Lý Nhà Nước về An Toàn Thực Phẩm

Công tác quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm còn tồn tại nhiều hạn chế. Việc ban hành văn bản quy phạm pháp luật về ATTP (các tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật còn thiếu; một số chính sách hỗ trợ phát triển sản xuất chưa thực sự hiệu quả do thủ tục khó khăn, phức tạp); công tác chỉ đạo, điều hành, tổ chức thực hiện của Chính phủ, các Bộ, ngành, UBND các cấp chưa xử lý dứt điểm một số tồn tại. Nhiều địa phương tổ chức thanh, kiểm tra nhiều nhưng tỷ lệ xử lý thấp, kỷ cương, kỷ luật không nghiêm, vẫn còn có sự đùn đẩy trách nhiệm giữa các ngành có liên quan.

2.3. Xử Lý Vi Phạm An Toàn Thực Phẩm Thực Thi Pháp Luật Còn Yếu

Việc xử lý các hành vi vi phạm pháp luật về an toàn thực phẩm chưa thực sự nghiêm minh. Công tác điều tra, xử lý hình sự đối với các hành vi vi phạm pháp luật về an toàn thực phẩm hiệu quả chưa cao do khó khăn trong việc áp dụng các quy định của pháp luật hình sự. Nhiều địa phương mặc dù tổ chức thanh, kiểm tra nhiều nhưng tỷ lệ xử lý thấp, kỷ cương, kỷ luật không nghiêm, vẫn còn có sự đùn đẩy trách nhiệm giữa các ngành có liên quan.

III. Giải Pháp Nâng Cao Quản Lý An Toàn Thực Phẩm tại Việt Nam

Để nâng cao hiệu quả quản lý an toàn thực phẩm cần có giải pháp toàn diện. Hoàn thiện hệ thống pháp luật, tăng cường kiểm soát an toàn thực phẩm từ gốc, nâng cao năng lực cho đội ngũ cán bộ quản lý, tăng cường thông tin, giáo dục truyền thông và đẩy mạnh hợp tác quốc tế. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các bộ ngành, địa phương và sự tham gia của toàn xã hội. Các giải pháp cần tập trung vào việc xây dựng và hoàn thiện chính sách, pháp luật; về tổ chức thực hiện; thông tin, giáo dục, tuyên truyền; đẩy mạnh hội nhập và hợp tác khu vực; khai thác hiệu quả hỗ trợ quốc tế về đảm bảo an toàn thực phẩm; áp dụng các tiêu chuẩn về an toàn thực phẩm; xã hội hóa lĩnh vực an toàn thực phẩm.

3.1. Hoàn Thiện Hệ Thống Pháp Luật về Vệ Sinh An Toàn Thực Phẩm

Cần rà soát, sửa đổi, bổ sung các văn bản quy phạm pháp luật về vệ sinh an toàn thực phẩm để đảm bảo tính đồng bộ, khả thi và phù hợp với thực tiễn. Xây dựng các tiêu chuẩn an toàn thực phẩm hài hòa với tiêu chuẩn quốc tế. Cần sớm ban hành các quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành Luật ATTP, đặc biệt là các quy định liên quan đến trách nhiệm của các bên liên quan, truy xuất nguồn gốc thực phẩm, và xử lý vi phạm. Việc ban hành văn bản quy phạm pháp luật về ATTP (các tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật còn thiếu; một số chính sách hỗ trợ phát triển sản xuất, đảm bảo chất lượng, ATTP chưa thực sự hiệu quả do thủ tục để được hưởng chính sách hỗ trợ còn khó khăn, phức tạp).

3.2. Tăng Cường Kiểm Soát Chuỗi Cung Ứng Thực Phẩm

Cần kiểm soát chặt chẽ từ khâu sản xuất, chế biến, bảo quản, vận chuyển đến kinh doanh thực phẩm. Áp dụng các tiêu chuẩn VietGAP, GlobalGAP, HACCP trong sản xuất nông nghiệp và chế biến thực phẩm. Xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc thực phẩm hiệu quả. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các bộ ngành, địa phương và sự tham gia của toàn xã hội.

3.3. Nâng Cao Nhận Thức và Trách Nhiệm về An Toàn Thực Phẩm

Tăng cường thông tin, giáo dục, truyền thông về an toàn thực phẩm cho người sản xuất, kinh doanh và người tiêu dùng. Nâng cao nhận thức về nguy cơ ô nhiễm thực phẩm và cách phòng tránh. Khuyến khích người tiêu dùng lựa chọn thực phẩm an toàn và tố giác các hành vi vi phạm an toàn thực phẩm. Công tác tuyên truyền, phổ biến giáo dục về ATTP chưa hiệu quả.

IV. Ứng Dụng HACCP GMP Bí Quyết Quản Lý Chất Lượng Thực Phẩm

Việc áp dụng các hệ thống quản lý chất lượng tiên tiến như HACCP và GMP là yếu tố then chốt để đảm bảo an toàn thực phẩm. HACCP giúp nhận diện và kiểm soát các mối nguy trong quá trình sản xuất, chế biến thực phẩm. GMP đảm bảo các điều kiện vệ sinh trong sản xuất. Việc áp dụng các tiêu chuẩn về an toàn thực phẩm

4.1. Thực Hành Sản Xuất Tốt GMP trong Chế Biến Thực Phẩm

Thực hành sản xuất tốt (GMP) là hệ thống các nguyên tắc, quy định và hướng dẫn về điều kiện sản xuất và kiểm soát chất lượng, nhằm đảm bảo sản phẩm đạt chất lượng và an toàn. GMP bao gồm các yêu cầu về nhà xưởng, thiết bị, quy trình sản xuất, vệ sinh cá nhân, kiểm soát chất lượng và hồ sơ, tài liệu.

4.2. Phân Tích Mối Nguy và Điểm Kiểm Soát Tới Hạn HACCP

Phân tích mối nguy và điểm kiểm soát tới hạn (HACCP) là một hệ thống quản lý an toàn thực phẩm dựa trên việc xác định, đánh giá và kiểm soát các mối nguy tiềm ẩn trong quá trình sản xuất, chế biến thực phẩm. HACCP giúp doanh nghiệp tập trung vào các điểm kiểm soát quan trọng nhất để đảm bảo an toàn thực phẩm.

V. Đề Xuất Chính Sách An Toàn Thực Phẩm Hiệu Quả tại Việt Nam

Chính sách an toàn thực phẩm cần được xây dựng dựa trên cơ sở khoa học, thực tiễn và phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội của Việt Nam. Cần có sự tham gia của các nhà khoa học, chuyên gia, doanh nghiệp và người tiêu dùng trong quá trình xây dựng chính sách. Cần tập trung vào các lĩnh vực ưu tiên như kiểm soát dư lượng hóa chất, kháng sinh trong thực phẩm, phòng chống ngộ độc thực phẩm, và truy xuất nguồn gốc.

5.1. Vai Trò của Bộ Y Tế trong Quản Lý An Toàn Thực Phẩm

Bộ Y tế đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng và thực thi chính sách an toàn thực phẩm, đặc biệt là trong lĩnh vực phòng chống ngộ độc thực phẩm và kiểm soát vệ sinh an toàn thực phẩm tại các cơ sở y tế, trường học. Cần tăng cường năng lực cho Bộ Y tế để thực hiện tốt vai trò này. Hoạt động QLNN của Bộ Y tế đối với lĩnh vực ATTP.

5.2. Hợp Tác Giữa Bộ Nông Nghiệp và Phát Triển Nông Thôn Bộ Y Tế

Sự hợp tác chặt chẽ giữa Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn và Bộ Y tế là yếu tố then chốt để đảm bảo an toàn thực phẩm từ trang trại đến bàn ăn. Cần có cơ chế phối hợp hiệu quả giữa hai bộ để kiểm soát chất lượng và an toàn thực phẩm trong toàn bộ chuỗi cung ứng. Đảng, Chính phủ và Nhà nước đã quan tâm chỉ đạo, lãnh đạo các Bộ, ngành: Bộ Y tế, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (NN&PTNT), Bộ Khoa học và Công nghệ (KH&CN), UBND các địa phương đã tích cực, chủ động triển khai các hoạt động quản lý nhà nước trong lĩnh vực đảm bảo ATTP cho người dân.

VI. Tương Lai Quản Lý An Toàn Thực Phẩm Hội Nhập và Phát Triển Bền Vững

Trong bối cảnh hội nhập quốc tế, việc nâng cao năng lực quản lý an toàn thực phẩm là yêu cầu cấp thiết. Cần học hỏi kinh nghiệm của các nước tiên tiến, áp dụng các tiêu chuẩn quốc tế và tham gia tích cực vào các tổ chức quốc tế về an toàn thực phẩm. Đồng thời, cần chú trọng đến phát triển bền vững, bảo vệ môi trường và sức khỏe cộng đồng.

6.1. Hội Nhập Quốc Tế về Tiêu Chuẩn An Toàn Thực Phẩm

Việt Nam cần chủ động hội nhập quốc tế về tiêu chuẩn an toàn thực phẩm, tham gia vào các hiệp định thương mại tự do và tuân thủ các quy định của WTO về an toàn thực phẩm (SPS). Cần nâng cao năng lực cho các doanh nghiệp để đáp ứng các yêu cầu khắt khe của thị trường quốc tế. Từ khi Việt Nam đã chính thức là thành viên của Tổ chức Thương mại thế giới (WTO), công tác quản lý chất lượng ATTP đã được đặc biệt quan tâm bởi vai trò của nó. Do đó, đứng trước xu thế hội nhập và toàn cầu hóa, Việt Nam đã trở thành thành viên chính thức của WTO và thực hiện thỏa thuận AFTA nên việc sản xuất và chế biến các loại thực phẩm có chất lượng cao, đáp ứng nhu cầu người tiêu dùng, đặc biệt là chất lượng ATTP trở nên rất cần thiết.

6.2. Phát Triển Thực Phẩm Hữu Cơ và Thực Phẩm Chức Năng An Toàn

Khuyến khích phát triển các sản phẩm thực phẩm hữu cơ và thực phẩm chức năng an toàn, có lợi cho sức khỏe. Hỗ trợ các doanh nghiệp sản xuất và kinh doanh các sản phẩm này. Tăng cường kiểm soát chất lượng và an toàn của các sản phẩm này. Tình trạng thực phẩm giả, kém chất lượng, hàng thực phẩm nhập lậu qua biên giới chưa được kiểm soát chặt chẽ; các vi phạm pháp luật chưa được xử lý kịp thời, nghiêm túc và triệt để; công tác bảo đảm vệ sinh môi trường, ATTP chưa được kiểm soát chặt chẽ.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ luật học với đề tài "Quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm ở Việt Nam hiện nay" được thực hiện bởi nghiên cứu sinh Bùi Thị Hồng Nương tại Học viện Khoa học Xã hội - Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam (năm 2019), dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Vũ Thư, thuộc chuyên ngành Luật Hiến pháp và Luật Hành chính (mã số 9 38 01 02).

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

An toàn thực phẩm (ATTP) có tầm quan trọng đặc biệt đối với sức khỏe con người, chất lượng giống nòi, sự phát triển kinh tế, thương mại, du lịch và an sinh xã hội. Thực phẩm không an toàn và ngộ độc thực phẩm gây thiệt hại kinh tế, tạo gánh nặng chi phí chăm sóc sức khỏe và làm suy giảm năng suất lao động. Sau khi Việt Nam gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) và thực thi các thỏa thuận thương mại tự do như Hiệp định Khu vực Mậu dịch Tự do ASEAN (AFTA), vấn đề quản lý chất lượng ATTP đối với hàng hóa tiêu dùng nội địa và xuất nhập khẩu càng trở nên cấp thiết.

Bên cạnh các kết quả đạt được sau khi ban hành Luật An toàn thực phẩm năm 2010 và Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, công tác quản lý nhà nước (QLNN) về ATTP tại Việt Nam giai đoạn vừa qua bộc lộ nhiều hạn chế:

• Hệ thống văn bản quy phạm pháp luật, tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật còn thiếu và chưa đồng bộ; thủ tục thụ hưởng chính sách hỗ trợ sản xuất thực phẩm an toàn còn phức tạp.
• Tình trạng ô nhiễm hóa chất độc hại trong rau quả, tồn dư kháng sinh và hóc môn trong chăn nuôi, sử dụng phụ gia trái quy định, thực phẩm giả, thực phẩm kém chất lượng và nhập lậu qua biên giới vẫn diễn biến phức tạp.
• Công tác phối hợp liên ngành giữa Bộ Y tế, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Bộ Công Thương và Ủy ban nhân dân (UBND) các cấp còn hiện tượng đùn đẩy trách nhiệm.
• Tỷ lệ xử lý vi phạm hành chính còn thấp so với số lượng thanh tra, kiểm tra; việc xử lý hình sự đối với các hành vi vi phạm ATTP gặp nhiều vướng mắc trong việc áp dụng pháp luật; nguồn lực tài chính và đội ngũ cán bộ chưa đáp ứng yêu cầu thực tế.

Khoảng trống nghiên cứu được xác định là: Các công trình trước đây chủ yếu tiếp cận vấn đề ATTP dưới góc độ y tế dự phòng, dịch tễ học, kỹ thuật kiểm nghiệm hoặc quản trị kinh doanh trên các địa bàn hẹp, chưa có công trình nào nghiên cứu toàn diện, có hệ thống dưới góc độ Luật Hành chính về hoạt động QLNN đối với ATTP tại Việt Nam từ sau khi Luật ATTP năm 2010 có hiệu lực.

Mục tiêu nghiên cứu

• Mục đích chung: Đưa ra các quan điểm và giải pháp nâng cao hiệu quả QLNN về ATTP ở Việt Nam trong giai đoạn hiện nay, trên cơ sở phân tích, làm rõ phương diện lý luận và thực tiễn QLNN về ATTP tại Việt Nam và kinh nghiệm của một số quốc gia.
• Mục tiêu cụ thể:
  1. Đánh giá các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước có liên quan đến QLNN về ATTP, xác định câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu.
  2. Hình thành và hoàn thiện hệ thống lý luận: khái niệm, đặc điểm, vai trò, nguyên tắc, nội dung và các yếu tố ảnh hưởng đến QLNN về ATTP ở Việt Nam.
  3. Phân tích thực trạng QLNN về ATTP tại Việt Nam giai đoạn 2010–2017, làm rõ những ưu điểm, hạn chế và nguyên nhân (tập trung vào Bộ Y tế).
  4. Đề xuất các quan điểm và nhóm giải pháp nâng cao hiệu quả QLNN về ATTP ở Việt Nam trong thời gian tới.

Nhiệm vụ nghiên cứu

1. Khảo cứu các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến đề tài để chỉ ra những nội dung kế thừa và những vấn đề mới cần giải quyết.
2. Nghiên cứu cơ sở lý luận về QLNN đối với ATTP (khái niệm, đặc điểm, vai trò, nguyên tắc, phương pháp, công cụ, nội dung, yếu tố ảnh hưởng) và kinh nghiệm quốc tế.
3. Phân tích thực tiễn QLNN về ATTP trong việc xây dựng, ban hành chính sách, pháp luật; tổ chức thực hiện; thanh tra, kiểm tra, xử lý vi phạm và hợp tác quốc tế.
4. Đề xuất các quan điểm, giải pháp đồng bộ nhằm nâng cao hiệu quả QLNN về ATTP tại Việt Nam.

Câu hỏi nghiên cứu

1. Quản lý nhà nước đối với ATTP và các yếu tố ảnh hưởng hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước về ATTP ở Việt Nam hiện nay là gì?
2. Thực trạng quản lý nhà nước đối với ATTP ở Việt Nam hiện nay như thế nào?
3. Trách nhiệm của các cơ quan quản lý nhà nước đối với công tác an toàn thực phẩm ở Việt Nam là gì?

Giả thuyết nghiên cứu

• Giả thuyết 1: Quản lý nhà nước về ATTP chưa đáp ứng được trước tình hình mất an toàn thực phẩm đang diễn ra phức tạp như hiện nay ở Việt Nam. Nâng cao hiệu lực, hiệu quả QLNN về ATTP chính là thực hiện phân công trách nhiệm cụ thể, rõ ràng đối với từng ngành, từng cơ quan, đoàn thể trong thực hiện các mục tiêu, giải pháp bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe, trước hết là trong bảo đảm ATTP. Lương thực thực phẩm là một loại sản phẩm chiến lược, mang ý nghĩa kinh tế và chính trị đối với đất nước.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Các tài liệu, văn bản quy phạm pháp luật về ATTP; các công trình khoa học, báo cáo, tài liệu tổng kết đánh giá về QLNN đối với ATTP; nội dung và thực tiễn hoạt động QLNN về ATTP của các cơ quan hành chính nhà nước.
• Phạm vi nghiên cứu:
  • Thời gian: Giai đoạn từ năm 2010 (thời điểm Quốc hội thông qua Luật ATTP) đến năm 2017.
  • Không gian: Hoạt động QLNN về ATTP trên phạm vi cả nước, trong đó tập trung chủ yếu vào hoạt động của Bộ Y tế và các cơ quan thuộc ngành Y tế; nghiên cứu so sánh kinh nghiệm của một số quốc gia và Liên minh châu Âu (EU). Luận án không đi sâu vào các lĩnh vực y tế khác ngoài ATTP.
  • Nội dung: Tập trung vào 3 trụ cột gồm cơ sở lý luận QLNN về ATTP, thực trạng QLNN về ATTP tại Việt Nam, quan điểm và giải pháp nâng cao hiệu quả QLNN về ATTP.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trước đây

Tác giả đã tổng hợp và phân loại các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước thành các nhóm cụ thể:

Nhóm nghiên cứu	Tác giả, công trình và năm công bố	Nội dung chính đã đề cập
Nhóm lý luận về QLNN đối với ATTP	- Lâm Quốc Hùng (2007), Kiện toàn hệ thống thanh tra chuyên ngành vệ sinh ATTP trong ngành Y tế Việt Nam. - Lâm Quốc Hùng (2007), Kiện toàn tổ chức và hoạt động của bộ máy hành chính bảo đảm ATTP trong ngành Y tế. - Nguyễn Thanh Vân (2011), Luận án Chuyên khoa 2, Đại học Y Dược Thái Nguyên. - Trần Đáng (2012), Báo cáo Hội thảo Khoa học Bộ Y tế. - Lê Thùy Hương (2015), Luận án Tiến sĩ QTKD, ĐH Kinh tế Quốc dân. - Các luận văn ThS: Trương Thị Thúy Thu (2003), Phạm Thanh Bình (2005), Cao Hưng Thái (2002), Lê Thị Thanh Thúy (2015).	- Phân tích vị trí, vai trò của thanh tra chuyên ngành và bộ máy hành chính ATTP ngành Y tế. - Nêu kinh nghiệm EU (HACCP, GAP, phụ gia, ghi nhãn). - Đưa ra công thức quản lý "1-3-6-9" trong đảm bảo ATTP. - Xây dựng mô hình 10 nhân tố ảnh hưởng đến ý định mua thực phẩm an toàn. - Đánh giá năng lực cán bộ, công chức và cải cách hành chính trong quản lý ATTP và quản lý chợ hạng I.
Nhóm thực trạng QLNN về ATTP	- Nguyễn Thanh Vân (2011), nghiên cứu tại Tuyên Quang. - Vũ Thanh Hoa (2011), Luận văn Thạc sĩ. - Trần Đáng (2016), Nhận xét và đánh giá Luật An toàn thực phẩm. - Nguyễn Thu Ngọc, Trần Bích Ngọc và cs (2002); Nguyễn Thị Kim Hưng và cs (2001); Nguyễn Đỗ Phúc và cs (2002); Nguyễn Thanh Hải và cs (2002).	- Khảo sát thực trạng vi phạm ATTP, kiến thức và thực hành của cơ sở sản xuất tại địa phương. - Phân tích cấu trúc, bố cục, ngôn ngữ và các điều khoản còn thiếu trong Luật ATTP 2010 (kiến nghị thêm chương Thực phẩm chức năng, chương Xử phạt). - Khảo sát dư lượng hóa chất bảo vệ thực vật, thuốc trừ sâu, vi khuẩn Listeria monocytogenes, phẩm màu trong bánh trung thu, thịt, rau và thức ăn đường phố tại TP. Hồ Chí Minh.
Nhóm giải pháp QLNN về ATTP	- Nguyễn Huy Quang (2010), Luận án Tiến sĩ Hành chính công. - Chu Phạm Ngọc Sơn, bài viết về các giải pháp cấp bách giải quyết ATTP. - Lâm Quốc Hùng (2007), Đề án kiện toàn thanh tra và bộ máy.	- Đề xuất phương hướng hoàn thiện văn bản quy phạm pháp luật y tế, tăng cường thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm. - Đề xuất phân công lại phương thức tổ chức để giảm chồng chéo giữa các bộ ngành; tăng cường đào tạo kiểm tra viên; thúc đẩy áp dụng công nghệ và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.
Nghiên cứu quốc tế về ATTP	- Black R.E., Lanta C.F. (1995). - Cox L.S. (1993), Food safety for nutritionists. - Hobbe B.C., Roberts D. (1992), Food poisoning and food hygiene. - Moy G., Quevado (1993), Bản tin WHO. - FAO (1998), Food additives control in the USSR. - WHO (1996), Essential Safety requirements for Street-vended food. - Các tài liệu của WHO, FAO, RIVM, báo cáo Bangkok (1999), Indonesia (2001), Codex (1995).	- Phân tích dịch tễ học tiêu chảy, ngộ độc thực phẩm, ô nhiễm thực phẩm cai sữa ở các nước đang phát triển. - Hướng dẫn an toàn thực phẩm, trách nhiệm nhà sản xuất, vệ sinh thức ăn đường phố. - Kiểm soát phụ gia thực phẩm, chất độc hại và thiết lập hệ thống giám sát dịch bệnh truyền qua thực phẩm (Foodborne diseases surveillance).

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Các công trình trên chủ yếu tiếp cận vấn đề dưới góc độ y học dự phòng, độc chất học, hoặc quản lý kinh tế đơn lẻ tại từng địa phương. Dưới góc độ khoa học pháp lý (Luật Hiến pháp và Luật Hành chính), các vấn đề về thẩm quyền, công cụ, phương pháp, đặc điểm quản lý nhà nước, đánh giá việc thực thi các quy định của Luật ATTP năm 2010 và phân định trách nhiệm liên ngành chưa được nghiên cứu toàn diện. Luận án giải quyết khoảng trống này bằng việc xây dựng hệ thống lý luận hoàn chỉnh về QLNN đối với ATTP và đánh giá thực tiễn thi hành từ năm 2010 đến năm 2017.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khái niệm và khung lý thuyết sử dụng

• Thực phẩm: Theo Điều 2 Luật ATTP năm 2010 và Codex Alimentarius, thực phẩm là sản phẩm mà con người ăn, uống ở dạng tươi sống hoặc đã qua sơ chế, chế biến, bảo quản; bao gồm thực phẩm truyền thống, thực phẩm chức năng, thực phẩm tăng cường vi chất dinh dưỡng, thực phẩm biến đổi gen, thực phẩm chiếu xạ, thực phẩm bao gói sẵn và thức ăn đường phố.
• An toàn thực phẩm: Là việc bảo đảm để thực phẩm không gây hại đến sức khỏe, tính mạng con người; là khả năng không gây ngộ độc của thực phẩm đối với con người.
• Chất lượng thực phẩm: Theo ISO 9000 và Juran, chất lượng là tập hợp các đặc tính vốn có đáp ứng các yêu cầu đặt ra; chất lượng thực phẩm là tập hợp các thuộc tính nhằm thỏa mãn nhu cầu dinh dưỡng và năng lượng mà vẫn đảm bảo an toàn cho cơ thể.
• Quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm: Theo nghĩa hẹp, QLNN về ATTP là hoạt động thực thi quyền lực nhà nước của các cơ quan trong bộ máy nhà nước (chủ yếu là các cơ quan thuộc hệ thống hành pháp), mang tính quyền lực nhà nước; là hoạt động của cơ quan quản lý có thẩm quyền thực hiện ban hành các văn bản quy phạm pháp luật, các quy chuẩn, tiêu chuẩn kỹ thuật, các biện pháp, chế tài xử lý để điều chỉnh hành vi hoạt động của con người trên lĩnh vực ATTP nhằm thỏa mãn nhu cầu chính đáng, bảo đảm sức khỏe nhân dân, duy trì sự ổn định và phát triển của xã hội.
• 6 nguyên tắc quản lý an toàn thực phẩm (theo Luật ATTP năm 2010):
  1. Bảo đảm ATTP là trách nhiệm của mọi tổ chức, cá nhân sản xuất, kinh doanh thực phẩm.
  2. Sản xuất, kinh doanh thực phẩm là hoạt động có điều kiện; tổ chức, cá nhân chịu trách nhiệm về an toàn đối với thực phẩm do mình sản xuất, kinh doanh.
  3. Quản lý ATTP phải trên cơ sở quy chuẩn kỹ thuật tương ứng (QCVN) và tiêu chuẩn do cơ sở công bố áp dụng.
  4. Quản lý ATTP phải được thực hiện trong suốt quá trình sản xuất, kinh doanh trên cơ sở phân tích nguy cơ đối với ATTP ("từ trang trại tới bàn ăn").
  5. Quản lý ATTP phải bảo đảm phân công, phân cấp rõ ràng và phối hợp liên ngành.
  6. Quản lý ATTP phải phù hợp và đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, kết hợp với các phương pháp nghiên cứu định tính và xử lý dữ liệu thứ cấp:

• Phương pháp thu thập thông tin: Thu thập dữ liệu thứ cấp từ văn bản quy phạm pháp luật, báo cáo tổng kết của Chính phủ, Bộ Y tế, Cục An toàn thực phẩm, các đề tài khoa học và tài liệu của các tổ chức quốc tế (WHO, FAO).
• Phương pháp phân tích và tổng hợp: Sử dụng xuyên suốt (chủ yếu tại Chương 3 và Chương 4) để bóc tách các bộ phận cấu thành của QLNN về ATTP, từ đó khái quát hóa thành các nhận định về thực trạng, thành tựu, hạn chế và nguyên nhân.
• Phương pháp lôgic - lịch sử: Đánh giá sự phát triển của hệ thống lý luận và thực tiễn quản lý ATTP qua các giai đoạn gắn liền với tiến trình ban hành pháp luật và hội nhập quốc tế (gia nhập WTO, tham gia AFTA, SPS, TBT).
• Phương pháp thống kê, mô tả: Phân loại, tổng hợp và mô hình hóa các số liệu định lượng thứ cấp về ngộ độc thực phẩm, kết quả thanh tra, số lượng cán bộ, ngân sách, số giấy chứng nhận được cấp giai đoạn 2011–2017 dưới dạng bảng biểu.
• Phương pháp quy nạp và diễn dịch: Đi từ các số liệu thực tiễn và trường hợp cụ thể của Bộ Y tế đến các kết luận tổng thể về hiệu lực, hiệu quả quản lý hành chính nhà nước.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu

Chương này điểm luận toàn diện các nghiên cứu trong nước và quốc tế về ATTP và QLNN về ATTP:

• Phân loại tài liệu trong nước thành 3 nhóm: nhóm lý luận, nhóm thực trạng và nhóm giải pháp.
• Tổng kết các nghiên cứu quốc tế của WHO, FAO và các nhà khoa học về dịch tễ học, ngộ độc thực phẩm, kiểm soát phụ gia thực phẩm tại Liên Xô, thức ăn đường phố tại Bangkok và mô hình kiểm soát chất nguy hại tại Indonesia.
• Xác định rõ các câu hỏi nghiên cứu, giả thuyết nghiên cứu và 7 định hướng mà luận án tập trung làm rõ: hoàn thiện lý luận; nghiên cứu kinh nghiệm các nước phát triển và EU; phân tích các yếu tố ảnh hưởng; đánh giá thực tiễn thực thi pháp luật; xác định nguyên nhân hạn chế; xây dựng quan điểm định hướng; và đề xuất hệ thống giải pháp toàn diện.

Chương 2: Những vấn đề lý luận quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm

Chương này làm rõ các vấn đề lý luận cốt lõi:

• Khái niệm và đặc điểm: QLNN về ATTP là hoạt động chấp hành và điều hành của cơ quan hành chính nhà nước, sử dụng công cụ pháp luật và tiêu chuẩn kỹ thuật để điều chỉnh hành vi của tổ chức, cá nhân tham gia chuỗi cung ứng thực phẩm. Quản lý ATTP có 3 đặc điểm chính về chủ thể (cơ quan hành pháp, cơ quan giám sát, cơ quan thanh tra), về đối tượng (đa dạng, bao gồm cơ sở sản xuất, kinh doanh và người tiêu dùng), và về nội dung (mang tính hội nhập, liên ngành, tiếp cận chuỗi "từ trang trại tới bàn ăn", áp dụng phân tích mối nguy HACCP).
• Vai trò của QLNN về ATTP: Bảo đảm quyền cơ bản của con người về chăm sóc và bảo vệ sức khỏe (ghi nhận tại Điều 38 Hiến pháp năm 2013); duy trì chất lượng nòi giống; định hướng sản xuất kinh doanh bền vững; thúc đẩy xuất khẩu và bảo vệ uy tín hàng hóa Việt Nam trên thị trường quốc tế.
• Nội dung QLNN về ATTP: Bao gồm xây dựng và ban hành chính sách, chiến lược, văn bản quy phạm pháp luật; thiết lập bộ máy và đào tạo đội ngũ cán bộ, công chức; thanh tra, kiểm tra, giải quyết khiếu nại, tố cáo; xử phạt vi phạm hành chính; kiểm nghiệm ATTP và hợp tác quốc tế.
• Các yếu tố ảnh hưởng: Chủ trương, đường lối của Đảng và Nhà nước; hệ thống chính sách, pháp luật; tổ chức bộ máy và chất lượng nguồn nhân lực; nguồn lực tài chính, trang thiết bị kỹ thuật kiểm nghiệm; trình độ dân trí và ý thức chấp hành của xã hội; sự phối hợp liên ngành và tiến trình hội nhập quốc tế (thực thi các hiệp định SPS và TBT).
• Kinh nghiệm quốc tế: Nghiên cứu mô hình quản lý ATTP của Mỹ (FDA), Nhật Bản, Trung Quốc và Liên minh Châu Âu (EU) về việc thiết lập cơ quan quản lý chuyên trách thống nhất, áp dụng truy xuất nguồn gốc, tiêu chuẩn GAP, GMP, GHP và HACCP.

Chương 3: Thực trạng quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm ở Việt Nam

Chương 3 tập trung phân tích thực tiễn thực thi pháp luật về ATTP giai đoạn 2011–2017, chủ yếu tại Bộ Y tế:

• Tình hình ngộ độc thực phẩm: Phân tích diễn biến các vụ ngộ độc thực phẩm, số người mắc, số ca nhập viện và số ca tử vong qua các năm.
• Tổ chức bộ máy và cán bộ: Đánh giá cơ cấu tổ chức của Cục An toàn thực phẩm và bộ máy QLNN về ATTP ngành Y tế cấp địa phương (Chi cục An toàn vệ sinh thực phẩm, Ban Quản lý ATTP tại một số tỉnh/thành phố).
• Công tác cấp phép và chứng nhận: Thống kê số lượng Giấy chứng nhận tiêu chuẩn sản phẩm được cấp (giai đoạn 2015–2016) và Giấy chứng nhận cơ sở đủ điều kiện ATTP (giai đoạn 2013–2016).
• Nguồn lực tài chính và hạ tầng kỹ thuật: Phân tích số liệu ngân sách nhà nước cấp cho các dự án ATTP và đầu tư cơ sở vật chất kỹ thuật kiểm nghiệm ngành Y tế giai đoạn 2011–2016.
• Công tác thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm: Đánh giá kết quả thanh tra của ngành Y tế và Cục An toàn thực phẩm từ năm 2011 đến năm 2017; chỉ rõ sự chênh lệch giữa số lượng cơ sở được thanh tra và tỷ lệ cơ sở bị xử phạt thực tế.
• Đánh giá chung:
  • Kết quả đạt được: Đã bước đầu hình thành khuôn khổ pháp lý với Luật ATTP năm 2010 và các văn bản hướng dẫn; kiện toàn hệ thống tổ chức từ trung ương đến địa phương; nâng cao nhận thức của cộng đồng.
  • Hạn chế và nguyên nhân: Hệ thống văn bản quy chuẩn kỹ thuật còn thiếu; sự phân công, phối hợp giữa 3 Bộ (Y tế, Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Công Thương) và chính quyền địa phương còn chồng chéo hoặc bỏ sót; chế tài xử phạt chưa đủ sức răn đe; cơ sở vật chất kiểm nghiệm còn lạc hậu.

Chương 4: Quan điểm và giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm ở Việt Nam hiện nay

Chương này đề xuất phương hướng hoàn thiện công tác quản lý:

• Quan điểm chỉ đạo:
  1. Bảo vệ quyền con người, quyền công dân về chăm sóc sức khỏe là mục tiêu cốt lõi.
  2. Bảo đảm quyền tự do kinh doanh đi đôi với duy trì môi trường cạnh tranh lành mạnh.
  3. Đẩy mạnh xã hội hóa công tác bảo đảm an toàn thực phẩm.
  4. Đặt trọng tâm vào hoạt động thanh tra, kiểm tra, xử lý nghiêm minh các vi phạm gắn liền với hỗ trợ, hướng dẫn cơ sở sản xuất kinh doanh.
  5. Quản lý ATTP phải phù hợp với thông lệ và tiêu chuẩn quốc tế.
• Các nhóm giải pháp chủ yếu:
  • Nhóm giải pháp hoàn thiện thể chế, pháp luật: Rà soát, sửa đổi Luật ATTP; ban hành đầy đủ hệ thống quy chuẩn kỹ thuật quốc gia (QCVN); quy định rõ trách nhiệm của từng bộ, ngành theo chuỗi cung ứng sản phẩm (triển khai theo tinh thần Nghị định số 15/2018/NĐ-CP); hoàn thiện chế tài xử phạt hành chính và xử lý hình sự đối với tội phạm ATTP.
  • Nhóm giải pháp kiện toàn bộ máy và nguồn lực: Củng cố hệ thống thanh tra chuyên ngành ATTP từ trung ương đến cơ sở; tăng cường đào tạo chuyên môn, nghiệp vụ cho đội ngũ cán bộ, công chức; tăng đầu tư ngân sách cho trang thiết bị, phòng kiểm nghiệm đạt chuẩn ISO/IEC 17025.
  • Nhóm giải pháp thông tin, giáo dục và truyền thông: Đổi mới hình thức tuyên truyền pháp luật và kiến thức ATTP; phát huy vai trò giám sát của Mặt trận Tổ quốc, các tổ chức đoàn thể và Hội Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.
  • Nhóm giải pháp kỹ thuật và xã hội hóa: Bắt buộc áp dụng các quy trình quản lý chất lượng tiên tiến (GMP, GHP, GAP, HACCP); đẩy mạnh liên kết "từ trang trại tới bàn ăn"; khuyến khích khu vực tư nhân đầu tư vào chuỗi thực phẩm sạch và dịch vụ kiểm nghiệm.
  • Nhóm giải pháp hội nhập quốc tế: Tăng cường hợp tác khu vực ASEAN và quốc tế; khai thác hỗ trợ kỹ thuật từ WHO, FAO; thực hiện đầy đủ nghĩa vụ minh bạch hóa theo Hiệp định SPS và TBT của WTO.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt lý luận

1. Luận án làm sáng tỏ và sâu sắc thêm cơ sở lý luận về QLNN đối với ATTP dưới góc độ Luật Hiến pháp và Luật Hành chính; xác định rõ khái niệm, đặc điểm, vai trò, nguyên tắc và công cụ quản lý hành chính trong lĩnh vực ATTP.
2. Luận án hệ thống hóa và phân tích toàn diện 5 nội dung QLNN về ATTP: xây dựng và ban hành văn bản quy phạm pháp luật; tổ chức thực hiện pháp luật; thanh tra, kiểm tra và giải quyết khiếu nại, tố cáo; xử lý vi phạm pháp luật; và hợp tác quốc tế.
3. Luận án đúc kết kinh nghiệm quản lý ATTP của các nước phát triển và Liên minh Châu Âu (EU), chỉ ra các bài học có giá trị tham khảo cho Việt Nam về mô hình tổ chức bộ máy và quản lý chuỗi cung ứng.

Đóng góp mới về mặt thực tiễn

1. Cung cấp bức tranh toàn diện về thực trạng thi hành pháp luật ATTP tại Việt Nam giai đoạn 2010–2017, chỉ rõ những khoảng trống trong phân công thẩm quyền giữa Bộ Y tế, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Bộ Công Thương và UBND các cấp.
2. Đề xuất hệ thống các quan điểm định hướng và nhóm giải pháp có tính khả thi, phù hợp với thông lệ quốc tế và thực tiễn phát triển kinh tế - xã hội của Việt Nam, phục vụ trực tiếp cho việc sửa đổi, bổ sung chính sách, pháp luật về ATTP.

Kiến nghị và giải pháp đề xuất

• Sửa đổi, hoàn thiện Luật ATTP và các văn bản quy định chi tiết theo hướng phân định rành mạch thẩm quyền theo chuỗi nhóm sản phẩm.
• Kiện toàn tổ chức bộ máy thanh tra chuyên ngành ATTP cấp tỉnh, cấp huyện và phân định rõ thẩm quyền quản lý của UBND cấp xã đối với thức ăn đường phố và cơ sở nhỏ lẻ.
• Tăng cường đầu tư ngân sách cho hệ thống kiểm nghiệm, trang thiết bị phân tích độc chất nhanh phục vụ thanh tra đột xuất.
• Đẩy mạnh áp dụng bắt buộc hệ thống phân tích mối nguy và kiểm soát điểm tới hạn (HACCP), thực hành sản xuất tốt (GMP) đối với các cơ sở chế biến thực phẩm có nguy cơ cao.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của đề tài

• Phạm vi không gian: Do tính chất đa ngành của lĩnh vực ATTP, luận án chủ yếu tập trung khảo sát sâu hoạt động QLNN thuộc phạm vi trách nhiệm của Bộ Y tế, chưa đi sâu phân tích toàn diện hoạt động quản lý tại các phân ngành thuộc Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn và Bộ Công Thương.
• Phạm vi thời gian: Dữ liệu và thực tiễn khảo sát dừng lại ở mốc thời gian từ năm 2010 đến năm 2017; các tác động dài hạn của Nghị định số 15/2018/NĐ-CP (ban hành tháng 2/2018) chưa được kiểm chứng đầy đủ trên thực tế.

Hướng nghiên cứu tiếp

• Tiếp tục nghiên cứu chuyên sâu về cơ chế phối hợp liên ngành giữa 3 Bộ (Y tế - Nông nghiệp - Công Thương) trong quản lý chuỗi cung ứng thực phẩm theo tinh thần cải cách thủ tục hành chính.
• Nghiên cứu hoàn thiện các quy định pháp luật về trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng và xử lý hình sự đối với các hành vi vi phạm an toàn thực phẩm trong bối cảnh thương mại điện tử phát triển.

---

Giá trị tham khảo

• Đối với cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách: Luận án là tài liệu tham khảo trong việc xây dựng, hoàn thiện thể chế quản lý ATTP, rà soát chức năng, nhiệm vụ của Cục An toàn thực phẩm, Chi cục An toàn vệ sinh thực phẩm và nâng cao hiệu quả thanh tra, kiểm tra.
• Đối với nghiên cứu sinh và học viên cao học: Luận án cung cấp khung lý thuyết về quản lý hành chính nhà nước trong lĩnh vực y tế công cộng, phương pháp tiếp cận đánh giá chính sách và hệ thống tài liệu tổng quan tình hình nghiên cứu phong phú.
• Đối với giảng viên và cơ sở đào tạo: Luận án có thể sử dụng làm tài liệu phục vụ giảng dạy các chuyên đề về Luật Hành chính, Quản lý hành chính nhà nước về Y tế, bồi dưỡng nghiệp vụ cho đội ngũ công chức ngành Y tế và thanh tra chuyên ngành ATTP.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án tiếp cận khái niệm Quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm theo nghĩa rộng hay nghĩa hẹp?

Luận án tiếp cận chủ yếu theo nghĩa hẹp, xác định QLNN về ATTP là hoạt động thực thi quyền lực nhà nước của các cơ quan hành chính nhà nước (hệ thống hành pháp), thông qua việc ban hành văn bản quy phạm pháp luật, quy chuẩn, tiêu chuẩn kỹ thuật, tổ chức thực hiện và thanh tra, xử lý vi phạm nhằm bảo vệ sức khỏe nhân dân.

2. Sáu nguyên tắc quản lý an toàn thực phẩm được luận án phân tích dựa trên cơ sở pháp lý nào?

Sáu nguyên tắc được phân tích dựa trên Điều 3 Luật An toàn thực phẩm năm 2010, bao gồm: trách nhiệm của tổ chức/cá nhân; sản xuất kinh doanh có điều kiện; quản lý theo quy chuẩn/tiêu chuẩn kỹ thuật; quản lý theo chuỗi dựa trên phân tích nguy cơ; bảo đảm phân công, phân cấp và phối hợp liên ngành; và phù hợp với yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội.

3. Khung thời gian và giới hạn khảo sát thực tiễn của luận án là giai đoạn nào?

Luận án tập trung khảo sát thực tiễn giai đoạn từ năm 2010 (khi Quốc hội ban hành Luật ATTP) đến năm 2017, chủ yếu phân tích số liệu và hoạt động quản lý của Bộ Y tế và Cục An toàn thực phẩm.

4. Luận án đề xuất những nhóm giải pháp chính nào để nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm?

Luận án đề xuất 5 nhóm giải pháp chính:

1. Hoàn thiện hệ thống chính sách, văn bản quy phạm pháp luật và quy chuẩn kỹ thuật.
2. Kiện toàn tổ chức bộ máy, phát triển nhân lực và đầu tư nguồn lực tài chính, hạ tầng kiểm nghiệm.
3. Tăng cường thông tin, giáo dục, truyền thông và giám sát xã hội.
4. Áp dụng các tiêu chuẩn quản lý tiên tiến (GMP, GHP, GAP, HACCP) và đẩy mạnh xã hội hóa.
5. Đẩy mạnh hợp tác quốc tế và hội nhập khu vực theo các hiệp định SPS, TBT.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Bùi Thị Hồng Nương đã hệ thống hóa và phát triển cơ sở lý luận về quản lý nhà nước đối với an toàn thực phẩm dưới góc độ khoa học Luật Hiến pháp và Luật Hành chính. Trên cơ sở phân tích thực trạng thực thi pháp luật và hoạt động quản lý của ngành Y tế giai đoạn 2010–2017, luận án đã chỉ rõ những thành tựu đạt được cùng các bất cập trong phối hợp liên ngành, thanh tra và chế tài xử lý. Công trình đã đề xuất một hệ thống quan điểm và giải pháp đồng bộ từ hoàn thiện thể chế, kiện toàn bộ máy, chuẩn hóa kiểm nghiệm đến hội nhập quốc tế nhằm nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Tình hình nghiên cứu 1. Tình hình nghiên cứu trong nước An toàn thực phẩm và quản lý nhà nước về ATTP là chủ đề mang tính thời sự, thu hút được nhiều nghiên cứu trong và ngoài nước, vì đây là một trong những vấn đề liên quan trực tiếp đến sức khỏe con người. Có thể nói rằng, vấn đề thực phẩm không an toàn ảnh hưởng trực tiếp đến tính mạng con người, đến chất lượng nguồn nhân lực, thậm chí dẫn đến tử vong của tất cả người dân các quốc gia, trong đó có Việt Nam.

Do vậy, trong thời gian qua, đã có nhiều công trình nghiên cứu liên quan đến QLNN về ATTP ở Việt Nam được tiến hành ở nhiều góc độ khác nhau. Có thể chia ra các nhóm công trình sau: Một là, nhóm công trình liên quan đến lý luận QLNN về ATTP. Đề án (2007), Kiện toàn hệ thống thanh tra chuyên ngành vệ sinh ATTP trong ngành Y tế Việt Nam. Tác giả Lâm Quốc Hùng, Cục ATTP, Hà Nội.

Đề án đã đề cập đến vị trí, vai trò của hệ thống thanh tra chuyên ngành ATTP. Đề án (2007), Kiện toàn tổ chức và hoạt động của bộ máy hành chính bảo đảm ATTP trong ngành Y tế, tác giả Lâm Quốc Hùng, Cục ATTP, Hà Nội. Theo tác giả, bộ máy hành chính, năng lực hoạt động của bộ máy hành chính quản lý ATTP trong ngành y tế có vai trò quan trọng trong việc thực hiện chiến lược Y tế nói chung, ATTP nói riêng. Bộ máy hành chính về ATPP hiện còn yếu về chuyên môn, năng lực, số lượng ít so với công việc được giao.

Hoạt động QLNN về ATTP thường làm theo chiến dịch, phong trào. Luận án tiến sĩ (2011), Thực trạng công tác quản lý an toàn vệ sinh thực phẩm tại tỉnh Tuyên Quang và hiệu quả của một số giải pháp can thiệp, tác giả Nguyễn Thanh Vân, Luận án Chuyên khoa 2, Trường Đại học Y dược 12 Thái Nguyên. Tác giả đã đề cập đến kinh nghiệm quản lý vệ sinh ATTP (VSATTP) của Liên minh Châu Âu (EU), đó là: hệ thống quy định HACCP, phụ gia thực phẩm, hệ thống đóng gói, ghi nhãn thực phẩm, quy trình thực hành canh tác nông nghiệp tốt GAP. Trần Đáng (2012), Một số vấn đề bức xúc về ATTP hiện nay: thực trạng và giải pháp.

Bài viết Hội thảo Khoa học Bộ Y tế. Bài viết đã đề cập đến các vấn đề bức xúc, nổi cộm của công tác đảm bảo ATTP hiện nay; những bất cập, yếu kém trong công tác lãnh đạo, quản lý về ATTP; vai trò các Hội, Hiệp hội trong đảm bảo ATTP; các giải pháp đảm bảo ATTP vì sự nghiệp bảo vệ sức khỏe nhân dân. Tác giả đã đề xuất một số giải pháp đảm bảo ATTP ở Việt Nam theo công thức 1-3-6-9: (1) Giải pháp về tổ chức - quản lý: Tăng cường năng lực quản lý nhà nước và xây dựng hệ thống tổ chức quản lý ATTP hiệu quả từ TW đến địa phương; (2) Thông tin giáo dục truyền thông; (3) Hoạt động liên ngành (huy động các ngành tham gia vào chuỗi cung cấp thực phẩm có trách nhiệm bảo đảm chất lượng ATTP; thiết lập mối quan hệ liên ngành: Y tế, Nông nghiệp, Thuỷ sản, Thương mại, Môi trờng, Giáo dục, Văn hoá thông tin, Công nghiệp thực phẩm, Công an, Tư pháp.; thành lập Hội đồng tư vấn về các lĩnh vực thuộc ATTP); (4) Kiểm tra, thanh tra chuyên ngành thực phẩm; (5) Kiểm nghiệm thực phẩm; (6) Giám sát tình hình ô nhiễm thực phẩm, NĐTP và FBDS; (7) Nghiên cứu khoa học; (8) Hợp tác quốc tế; (9) Đầu tư thoả đáng: về nguồn lực, đặc biệt là con người, trang thiết bị và kinh phí. Luận án Tiến sĩ (2015), Nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến ý định mua thực phẩm an toàn của cư dân đô thị - Lấy ví dụ thực tế tại Hà Nội.

Tác giả Lê Thùy Hương, Luận án Tiến sĩ Quản trị Kinh doanh, Đại học Kinh tế quốc dân. Luận án xây dựng được mô hình bao gồm mười nhân tố tác động tới ý định mua thực phẩm an toàn là sự quan tâm tới sức khỏe, nhận thức về chất lượng, sự quan tâm tới môi trường, chuẩn mực chủ quan, nhận thức về sự sẵn có của sản phẩm, nhận thức về giá bán sản phẩm, tham khảo- giá trị bản 13 thân, tham khảo - tuân thủ, tham khảo- thông tin và truyền thông đại chúng. Luận án hoàn thiện các thang đo chuẩn mực chủ quan, thang đo nhận thức về giá bán sản phẩm, thang đo tham khảo- giá trị bản thân cho phù hợp với điều kiện nghiên cứu tại Việt Nam. Tuy nhiên, các lý luận về QLNN đối với ATTP không phải là đối tượng nghiên cứu của Luận án này.

Bên cạnh đó, một số công trình là Luận văn liên quan đến đề tài Luận án như Luận văn thạc sĩ Hành chính công: 1) Trương Thị Thuý Thu (2003), “Quản lý nhà nước về chất lượng an toàn thực phẩm ở Việt Nam từ góc nhìn cải cách hành chính”. Luận văn đã trình bày sự cần thiết như vậy tiếp tục xem xét quá trình nhận thức về chất lượng ATTP ở Việt Nam dưới góc độ pháp lý, xã hội và sự tác động của cải cách hành chính đối với quản lý chất lượng ATTP. 2) Phạm Thanh Bình (2005), “Nâng cao năng lực quản lý nhà nước của đội ngũ cán bộ, công chức Bộ Y tế đáp ứng yêu cầu cải cách hành chính”. Tác giả đã hệ thống hóa cơ sở lý luận của cán bộ, công chức và năng lực cán bộ, công chức.

Đánh giá thực trạng năng lực quản lý nhà nước của đội ngũ cán bộ, công chức Bộ Y tế giai đoạn hiện nay. Luận văn cũng đã đưa ra các giải pháp nhằm nâng cao chất lượng cán bộ, công chức Bộ Y tế như: đổi mới công tác quy hoạch cán bộ, công chức; đổi mới công tác đào tạo, bồi dưỡng; đổi mới công tác đánh giá cán bộ, công chức.3) Cao Hưng Thái (2002), “Nâng cao hiệu quả hoạt động quản lý của đội ngũ lãnh đạo, quản lý các đơn vị trực thuộc Bộ Y tế”. Tác giả đã phân tích thực trạng đội ngũ quản lý và đội ngũ lãnh đạo quản lý các đơn vị trực thuộc Bộ Y tế đã được tác giả làm rõ trong chương 2 của luận văn. Hoạt động quản lý nhà nước về y tế như: xây dựng hành lang pháp lý về y tế, xây dựng chiến lược, kế hoạch, cung cấp các dịch vụ y tế, hoàn thiện tổ chức bộ máy ngành Y tế từ Trung ương đến địa phương.4) Lê Thị Thanh Thúy (2015), “ Hoàn thiện quản lý nhà nước của Bộ Công thương về an toàn thực phẩm tại các chợ hạng I”, Luận văn thạc sĩ Quản lý kinh tế, Trường Đại học Kinh tế, Đại học Quốc gia Hà Nội.

Luận văn xây 14 dựng được khung lý thuyết, phân tích đánh giá được thực trạng QLNN của Bộ Công thương về ATTP tại chợ hạng 1 và đề xuất một số giải pháp hoàn thiện QLNN về ATTP tại chợ hạng 1 của Bộ Công thương đến năm 2020. Hai là, nhóm công trình liên quan đến thực trạng QLNN về ATTP. Luận án Tiến sĩ (2011), “Thực trạng công tác quản lý an toàn vệ sinh thực phẩm tại tỉnh Tuyên Quang và hiệu quả của một số giải pháp can thiệp”, tác giả Nguyễn Thanh Vân. Luận án Chuyên khoa 2, Trường Đại học Y dược Thái Nguyên.

Công trình đã đề cập đến kinh nghiệm của các nước châu Âu trong việc QLNN về ATTP; phân tích thực trạng các cơ sở tại Tuyên Quang trong việc quản lý ATTP: xây dựng mẫu, xử lý các số liệu thu thập được thông qua kiến thức, thái độ và thực hành đảm bảo ATTP tại thành phố Tuyên Quang; tác giả cũng đã phân tích hiệu quả và đề xuất một số giải pháp nhằm tăng cường quản lý về ATTP. Tuy nhiên, tác giả mới chỉ đi sâu nghiên cứu về chuyên môn lĩnh vực ATTP đối với người sản xuất chế biến kinh doanh thực phẩm, đối với người quản lý cơ sở sản xuất, chế biến, kinh doanh thực phẩm.trên địa bàn tỉnh Tuyên Quang. Tác giả chưa đề cập đến trách nhiệm của các CBCC, CQHCNN quản lý về ATTP; các nội dung và giải pháp về QLNN đối với ATTP. Luận văn Vũ Thanh Hoa (2011) “Quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm ở Việt Nam hiện nay”.

Tác giả đã đề cập đến khái niệm cơ quan nhà nước, quản lý nhà nước về ATTP. Tuy nhiên, công trình nghiên cứu trong phạm vi hẹp, trên một địa bàn; tác giả cũng các giải pháp được tác giả đề xuất về cơ bản chưa mang tính đột phá để tăng cường quản lý nhà nước về ATTP. Bài viết (2016), Nhận xét và đánh giá Luật An toàn thực phẩm (Luật số 55/2010/QH-12) tác giả Trần Đáng. Bài viết đã đánh giá cơ bản Luật ATTP (mục tiêu, mục đích của luật); nhận xét về bố cục, cấu trúc; về ngôn ngữ luật; Đánh giá về nội dung và kiến thức chuyên môn quản lý; đưa ra một số kết luận và kiến nghị.

Theo tác giả trong Luật cần thiết bổ sung thêm chương 15 trong Luật ATTP như: Chương Thực phẩm chức năng; Cần có một chương xử phạt riêng. Bài viết đã đánh giá một cách khách quan những kết quả đã đạt được, những tồn tại, hạn chế của Luật ATTP. Đây là nguồn tài liệu giúp tác giả hoàn thiện Luận án trong việc đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật về ATTP. Ba là, nhóm công trình liên quan đến giải pháp QLNN về ATTP.

Đề án (2007), “Kiện toàn hệ thống thanh tra chuyên ngành vệ sinh ATTP trong ngành Y tế Việt Nam”. Tác giả Lâm Quốc Hùng, Cục ATTP, Hà Nội. Mục tiêu của đề án: Kiện toàn hệ thống thanh tra chuyên ngành ATTP trong ngành Y tế thống nhất, hoàn chỉnh, có đủ năng lực để kiểm soát một cách có hiệu quả vấn đề vệ sinh ATTP, góp phần tăng cường hiệu lực QLNN trong lĩnh vực ATTP phục vụ thiết thực cho sự nghiệp bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân trong tình hình mới. Đề án (2007), “Kiện toàn tổ chức và hoạt động của bộ máy hành chính bảo đảm ATTP trong ngành Y tế”, tác giả Lâm Quốc Hùng, Cục ATTP, Hà Nội.