Chương I Cơ sở lý luận và thực tiễn về quan hệ giữa cơ chế thị trường và kế hoạch hoá kinh tế vĩ mô trong phát triển nền kinh tế thị trường định hướng XHCN. Chương Thực trạng về mối quan hệ giữa cơ chế thị trường và kế hoạch hoá kinh tế vĩ mô trong phát triển nền kinh tế thị trường định hướng XHCN ở nước ta qua hơn 15 năm đổi mới. Chương HI Phương hướng và giải pháp cơ bản để tăng cường mối quan hệ giữa cơ chế thị trường và kế hoạch hoá nền kinh tế vĩ mô trong phát triển nền kinh tế thị trường định hướng XHÍCN ở nước ta những năm tới. NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở NƯỚC TA TS.
Vũ Văn Phúc Học viện CTQG Hồ Chi Minh 1. Đạc tính chung thống nhất của kinh tế thị trường. Kinh tế hàng hoá (KTHH) là kiểu tố chức hoạt động kinh tế tồn tại và phát triển trong nhiều hình thái kinh tế - xã hội. KTHH là loại hình tiến bộ, là nấc thang cao hơn kinh tế tự nhiên tự cấp tự túc trong sự phát triển của xã hội loài người.
Kinh tế thị trường (KTTT) là trình độ phát triển cao của KTHH, trong đó toàn bộ các yếu tố "đầu vào" và "đầu ra" của sản xuất đều thông qua thị trường. Ngày nay, không một ai phủ nhận vị trí, vai trò đặc biệt quan trọng của KTHH và KTTT trong quá trình phát triển nền sản xuất xã hội, phát triển lực lượng sản xuất xã hội.; không một ai phủ nhận sự tổn tại khách quan của KTHH, KTTT trong nhiều chế độ xã hội khác nhau; không một ai còn ngây thơ cho rằng KTHH, KTTT là sản phẩm riêng có của CNTB v. Đảng ta khẳng định: "sản xuất hàng hoá không đối lập với CNXH, mà là thành tựu phát triển của nền văn minh nhân loại, tồn tại khách quan cần thiết cho công cuộc xây dựng CNXH và cả khi CNXH đã được xây dựng" 0, Trong xã hội, cứ có sản xuất và lưu thông hàng hoá thì tất yếu có thị trường. Quy mô của lưu thông hàng hoá và sức mua của xã hội quyết định dung lượng thị trường.
Đến lượt mình, sử dụng, mở rộng và lành mạnh hoá thị trường lại có tác dụng thúc đẩy lưu thông hàng hoá phát triển nhanh chóng về số lượng và chất lượng. Thị trường gắn với lĩnh vực lưu thông hàng hoá, thị trường hình thành ở đâu có cung - cầu hàng hoá, nói đến thị trường là nói đến hàng hoá, giá cả, tiền tệ, người bán, người mua. Thị trường là tổng hoà những mối quan hệ mua - bắn trong xã hội, được hình thành và phat triển trong những điều kiện lịch sử kinh tế-xã hội nhất định. Cơ sở của thị trường là sự phân công lao động xã hội.
Trình độ và quy mê thị trường gắn liền với trình độ phát triển của phân công lao động xã hội, sản xuất và sức mua của xã hội: Theo Các Mác "Thị trường, nghĩa là lĩnh vực trao đổi” ',ĐCSVN: Văn kiện Đại hội VI, NXB CTQG, H, 1996, tr.97, t® Lênin cho rằng: "khái niệm "thị trường” hoàn toàn không thể tách rời khái niệm phân công lao động xã hội. Hễ ở đâu và khi nào có phân công xã hội và sản xuất hàng hoá thì ở đó và khi ấy có "thị trường". Quy mô của "thị trường” gắn chặt với trình độ chuyên môn hoá của lao động xã hội”, Thị trường có các đặc trưng chủ yếu: Tứ nhất, trên thị trường: giá cả là phạm trù kinh tế trung tâm, là công cụ quan trọng thông qua cung cầu để kích thích và điều tiết hoạt động kinh tế của các chủ thể kinh tế tham gia thị trường. Sự biến động của cung - cầu kéo theo sự biến động của giá cả thị.
trường và ngược lại, giá cả thị trường cũng điều tiết cung cầu. Thứ hơi, có sự cạnh tranh gay gắt giữa các chủ thể kinh tế tham gia thị trường nhằm giành giật những điều kiện kinh đoanh thuận lợi. Trong cuộc cạnh tranh đó tất yếu. có người được và người thua, nên sự phá sản của một bộ phận doanh nghiệp là khó tránh khỏi.
Cần phân biệt cạnh tranh lành mạnh và cạnh tranh không lành mạnh: Cạnh tranh lành mạnh là sự cạnh tranh được tiến hành trong khuôn khổ pháp luật của nhà nước và bằng những biện pháp kinh tế, kỹ thuật nhầm nâng cao năng suất lao động, số - chất lượng hàng hoá, dịch vụ; bằng tiết kiệm chỉ phí sản xuất, chi phí lưu thông để nâng cao mức lãi. Cạnh tranh lành mạnh là động lực của sự phát triển KTHH. Cạnh tranh không lành mạnh là sự cạnh tranh được tiến hành bằng những hình thức và thủ đoạn phi kinh tế, lần tránh sự kiểm soát của Nhà nước, kinh doanh phi pháp để có lãi. Sự cạnh tranh này gây thiệt hại cho người tiêu dùng và những đối tác có liên quan, do vậy cần được Nhà nước thông qua luật pháp để nghiêm trị.
Thứ ba, tính hiệu quả của KTTT đòi hỏi phải có một thị trường hoàn chỉnh. Thị trường phát triển hoàn chỉnh là thị trường xã hội thống nhất, không chia cất; là một thị trường đồng bộ giữa các loại thị trường (TLSX, TUTD, vốn, kỹ thuật, thông tin, dịch vụ, tiền tệ, sức lao động.) và có luật pháp thương mại thống nhất chỉ phối. Thứ m, có 3 hình thái thị trường: Miội ià, thị trường cạnh trạnh hoàn bảo là thị trường có nhiều người bán, nhiều người mua; sản phẩm đồng nhất; các yếu tố sản xuất có tính liñh hoạt cáo; gia nhập, rời bô thị trường dễ dàng và doanh nghiệp là người chấp nhận giá. Hi là, thị trường độc quyền là thị trường do một người bán hoặc một người mua; sản phẩm là độc nhất; gia nhập, rời bỏ thị trường khó khăn; giá cả do tổ chức độc quyển !C.Mác - Ăng ghen: Toàn tập, 1993, T12, tr.
?, Lênin: Toàn tập, NXB, T. can gu 227272 2— ——-- ga naan. lnamenien quyết định. Ba là, thị trường cạnh tranh không hoàn hảo hay còn gọi là thị trường vừa có tính cạnh tranh vừa có tính độc quyền.
Đây là thị trường độc quyển 2 người hay độc quyền nhóm; cạnh tranh có tính độc quyền. Thị trường xã hội có 2 nhóm gắn liền với "đầu ra" và "đầu vào" của sản xuất: thị trường hàng tiêu dùng, thị trường dịch vụ và thị trường các yếu tố sản xuất. Nên KTHH, KTTT vận động theo cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước. Cơ chế thị trường (CCTT) là cơ chế kinh tế nảy sinh một cách tất yếu từ sự phát triển của sản xuất và lưu thông hàng hoá.
CCTT là cơ chế kinh. tế thông qua thị trường để tự điều chỉnh các can đối của nền kinh tế theo yêu cầu của các quy luật khách quan (giá trị, cung - cầu, cạnh tranh, lưu thông tiền tệ. CCTT là guồng máy vận hành của nền KTHH, KTTT; là phương thức cơ bản để phân phối và sử dụng các nguồn lực (vốn, tài nguyên, công nghệ, tư liệu sản xuất, sức lao động). Căn cứ vào thị trường, các doanh nghiệp sẽ quyết định: sản xuất gì, sản xuất như thế nào, sản xuất cho ai.
CCTT đòi hỏi phát triển sản xuất hàng hoá; mọi sản phẩm là hàng hoá hoặc có tính hàng hoá; mở rộng thị trường về mọi phương iện; tự do sản xuất, kinh doanh; tự do thương mại; đa dạng hoá hình thức sở hữu, hình thức phân phối. Trong đó nó có các đặc trưng: đặc trưng cơ bản nhất là cơ chế hình thành giá cả một cách tự do, người bán và người mưa thông qua thị trường để xác định giá cả; đặc trưng cơ bản thứ hai là lựa chọn tối ưu hoá các hoạt động kinh tế để đạt được lợi nhuận tối đa. CCTT chịu sự tác động rất mạnh của các quy luật KTHH. Sự quản lý can thiệp vĩ mô của Nhà nước phải thích hợp với yêu cầu của các quy luật đó.
Nhà nước phải sử dụng chủ yếu các công cụ, biện pháp kinh tế, luật pháp, quy hoạch, kế hoạch định hướng, chính sách kinh tế- xã hội và khả năng, sức mạnh kinh tế của Nhà nước để tác động tới thị trường, điểu tiết hoạt động của các doanh nghiệp cho phù hợp. CCTT có cả mặt tích cực và mặt tiêu cực. Về mặt tích cực: nó là cơ chế tự điều tiết nên kinh tế rất linh hoạt, mềm dẻo, uyển chuyển; nó CÓ tác. dụng kích thích mạnh và nhanh sự quan tâm thường xuyên đến đổi mới kỹ thuật, công nghệ quản lý, đến nhu cầu và thị hiếu người tiêu dùng; nó có tác dụng lớn trong tuyển chọn các doanh nghiệp và cá nhân quản lý kinh doanh giỏi.
Trên cơ sở đó, CCTT kích thích sản xuất va lu thong hang hod phat triển. Về mặt tiêu cực: trên thị trường chứa đựng tính tự phát, chứa đựng nhiều yếu tố bất ổn, mất cân đối. Vì chạy theo lợi nhuận, các nhà sản xuất, 10 kinh doanh có thể gây nhiều hậu quả xấu: môi trường bị huỷ hoại, tình trạng cạnh tranh không lành mạnh, phá sản, thất nghiệp, phân hoá xã hội cao, lợi ích công cộng bị coi nhẹ, các vấn dé cong bang xã hội không được bảo đảm, tệ nạn xã hội gia tăng, thậm chí có người làm ăn bất hợp pháp, trốn lậu thuế, làm hàng giả. Cũng vì mục tiêu lợi nhuận mà các nhà sản xuất, kinh doanh không làm những ngành nghề ít lợi nhuận.
Để hạn chế những khuyết tật đó đòi hỏi Nhà nước phải quan lý nên KTHH, KTTT. Nhà nước quản lý nền kinh tế bằng pháp luật, quy hoạch, kế hoạch định hướng, bằng các công cu, chính sách, biện pháp kinh tế. CCTT chịu sự tác động rất mạnh của các quy luật kinh tế hàng hoá, do đó sự can thiệp vĩ mô của nhà nước phải phù hợp với yêu cầu của các quy luật kinh tế hàng hoá. Tính đặc thù của nền kinh tế hàng hoá, kinh tế thị trường định hướng XHCN ở nước ta.
Phát triển KTHH, KTTT có vai trò rất quan trọng. Đối với nước ta muốn chuyển từ nền kinh tế còn kém phát triển lên sản xuất lớn xã hội chủ nghĩa thì không còn con đường nào khác là phải phát triển KTHH.
