Luận án phó tiến sĩ sinh học nghiên cứu phương pháp xác định tuổi sinh lí của muỗi diptera culicidae và ứng dụng trong nghiên cứu sinh thái học dịch tễ và phòng chống một số quần thể vector quan trọng ở việt nam

Luận án nghiên cứu phương pháp xác định tuổi sinh lí muỗi Diptera Culicidae, ứng dụng trong sinh thái học dịch tễ và phòng chống vector quan trọng tại Việt Nam.

• Trường học: Trường Đại Học Khoa Học Tự Nhiên
• Chuyên ngành: Sinh Thái Học Dịch Tễ
• Đề tài: Phương Pháp Xác Định Tuổi Sinh Lý Muỗi Diptera Culicidae Ứng Dụng Trong Sinh Thái Học Dịch Tễ Và Phòng Chống Vector Ở Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Văn
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU

Tóm tắt

I. Phương pháp xác định tuổi sinh lý muỗi

Phương pháp xác định tuổi sinh lý muỗi là một công cụ quan trọng trong nghiên cứu sinh thái học dịch tễ và phòng chống vector. Phương pháp này dựa trên việc phân tích cấu trúc buồng trứng của muỗi, đặc biệt là sự hình thành các nút trên ống trứng sau mỗi lần đẻ. Các nghiên cứu của Polovodova-Detinova (1941-1962) đã đặt nền móng cho phương pháp này, giúp đánh giá vai trò dịch tễ của các loài muỗi truyền bệnh như sốt rét. Tuy nhiên, phương pháp này cũng bộc lộ một số hạn chế, đặc biệt là việc xác định chính xác tuổi sinh lý trong điều kiện thực địa.

1.1. Phương pháp mổ nhuộm buồng trứng

Phương pháp mổ-nhuộm buồng trứng sử dụng dung dịch đỏ trung tính 1/8000 để xác định tuổi sinh lý của muỗi. Phương pháp này được thử nghiệm trên các loài muỗi quan trọng như Aedes aegypti, Culex quinquefasciatus, Anopheles sinensis, và Culex tritaeniorhynchus. Kết quả cho thấy độ tin cậy cao, giúp đánh giá chính xác cấu trúc tuổi quần thể muỗi, từ đó hỗ trợ hiệu quả trong công tác phòng chống vector.

1.2. Ứng dụng trong sinh thái học dịch tễ

Việc xác định tuổi sinh lý muỗi có ý nghĩa lớn trong sinh thái học dịch tễ. Nó giúp đánh giá tiềm năng dịch tễ của quần thể muỗi, từ đó xác định hiệu quả của các biện pháp phòng chống. Phương pháp này cũng hỗ trợ trong việc nghiên cứu tập tính hút máu và trú đậu của muỗi, góp phần vào việc kiểm soát các bệnh truyền nhiễm như sốt rét và sốt xuất huyết.

II. Sinh thái học dịch tễ và phòng chống vector

Sinh thái học dịch tễ và phòng chống vector là hai lĩnh vực quan trọng trong nghiên cứu muỗi Diptera Culicidae. Việt Nam, với khí hậu nhiệt đới, là nơi lưu hành nhiều bệnh nguy hiểm do muỗi truyền như sốt rét, sốt xuất huyết, và viêm não Nhật Bản. Các nghiên cứu về sinh thái học muỗi giúp hiểu rõ hơn về vai trò của chúng trong chu kỳ truyền bệnh, từ đó đề xuất các biện pháp phòng chống hiệu quả.

2.1. Vai trò của muỗi trong truyền bệnh

Muỗi Diptera Culicidae là vector chính truyền các bệnh như sốt rét, sốt xuất huyết, và viêm não Nhật Bản. Các loài muỗi như Anopheles, Aedes, và Culex đóng vai trò quan trọng trong việc lưu hành và phát tán các mầm bệnh. Nghiên cứu về sinh thái học của các loài muỗi này giúp xác định các yếu tố ảnh hưởng đến sự phát triển và lan truyền bệnh.

2.2. Chiến lược phòng chống vector

Chiến lược phòng chống vector tại Việt Nam tập trung vào việc kiểm soát quần thể muỗi thông qua các biện pháp như sử dụng hóa chất, cải thiện môi trường sống, và áp dụng các phương pháp sinh học. Việc xác định tuổi sinh lý muỗi giúp đánh giá hiệu quả của các biện pháp này, từ đó điều chỉnh chiến lược phù hợp với tình hình thực tế.

III. Ứng dụng thực tiễn tại Việt Nam

Nghiên cứu về phương pháp xác định tuổi sinh lý muỗi và ứng dụng trong sinh thái học dịch tễ đã mang lại nhiều kết quả tích cực tại Việt Nam. Các phương pháp này giúp cải thiện hiệu quả của công tác phòng chống vector, giảm thiểu tác động của các bệnh truyền nhiễm do muỗi gây ra. Đồng thời, nghiên cứu cũng góp phần vào việc phát triển các chiến lược phòng chống bệnh dựa trên cơ sở khoa học vững chắc.

3.1. Kết quả nghiên cứu tại thực địa

Các thử nghiệm tại thực địa đã chứng minh tính hiệu quả của phương pháp xác định tuổi sinh lý muỗi. Kết quả nghiên cứu trên các loài muỗi như Aedes aegypti và Anopheles sinensis cho thấy phương pháp này có độ tin cậy cao, giúp đánh giá chính xác cấu trúc tuổi quần thể muỗi và hiệu quả của các biện pháp phòng chống.

3.2. Đóng góp vào chiến lược phòng chống bệnh

Nghiên cứu đã góp phần quan trọng vào việc xây dựng chiến lược phòng chống vector tại Việt Nam. Các kết quả nghiên cứu được áp dụng trong việc thiết kế các chương trình phòng chống bệnh sốt rét, sốt xuất huyết, và viêm não Nhật Bản, giúp giảm thiểu tác động của các bệnh này đến sức khỏe cộng đồng và kinh tế xã hội.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Các bệnh do côn trùng truyền, đặc biệt là muỗi, đang là vấn đề y tế công cộng nghiêm trọng tại Việt Nam và nhiều vùng nhiệt đới khác trên thế giới. Theo ước tính của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), khoảng 2 tỷ người sống trong vùng lưu hành sốt rét với hơn 1-2 triệu ca tử vong mỗi năm. Tại Việt Nam, sốt rét từng lưu hành trên 74,6% lãnh thổ, với hàng triệu người mắc mỗi năm. Bên cạnh đó, sốt xuất huyết Dengue, viêm não Nhật Bản B và bệnh giun chỉ cũng gây ra những thiệt hại to lớn về sức khỏe và kinh tế xã hội. Việc phòng chống các bệnh này chủ yếu dựa vào kiểm soát vector truyền bệnh, trong đó muỗi đóng vai trò trung gian quan trọng.

Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là xây dựng và hoàn thiện phương pháp xác định tuổi sinh lý muỗi bằng kỹ thuật mổ - nhuộm buồng trứng nguyên vẹn trong dung dịch đỏ trung tính 1/8000, nhằm đánh giá chính xác thành phần tuổi quần thể muỗi vector quan trọng ở Việt Nam. Phạm vi nghiên cứu bao gồm 4 loài muỗi chính: Aedes aegypti, Culex quinquefasciatus, Anopheles sinensis và Culex tritaeniorhynchus, được khảo sát tại các địa điểm thực địa thuộc Hà Nội và tỉnh Hà Tây trong giai đoạn 1989-1993. Nghiên cứu có ý nghĩa thiết thực trong việc nâng cao hiệu quả công tác phòng chống các bệnh do muỗi truyền, góp phần giảm thiểu thiệt hại về người và kinh tế xã hội.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết và mô hình nghiên cứu về sinh lý sinh sản và sinh thái học muỗi, tập trung vào:

• Lý thuyết về chu kỳ tiêu sinh (gonotrophic cycle): Mỗi chu kỳ tiêu sinh tương ứng với một lần muỗi hút máu và đẻ trứng, ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng truyền bệnh.
• Phương pháp xác định tuổi sinh lý muỗi dựa trên cấu trúc buồng trứng và ống trứng: Phương pháp Polovodova-Detinova dựa trên số nút trên ống trứng để xác định số lần đẻ, từ đó đánh giá tuổi sinh lý.
• Khái niệm thể vàng (corpus luteum) và bao trứng: Thể vàng là sản phẩm thoái hóa của biểu mô phollicle sau mỗi lần đẻ, tích lũy theo số lần đẻ và được nhuộm đỏ trung tính để quan sát.
• Khái niệm về cấu trúc bộ nhiễm sắc thể và điện di enzym: Giúp xác định chính xác loài muỗi và phân biệt các quần thể đồng hình, đảm bảo tính chính xác trong nghiên cứu sinh học và dịch tễ học.

Phương pháp nghiên cứu

• Nguồn dữ liệu: Mẫu muỗi được thu thập từ thực địa tại các xã Trung Văn, Đồng Quang, Tân Minh, Liên Châu thuộc Hà Nội và Hà Tây, cùng với mẫu nuôi thuần chủng trong phòng thí nghiệm. Tổng số mẫu nghiên cứu gồm các loài Aedes aegypti, Culex quinquefasciatus, Anopheles sinensis và Culex tritaeniorhynchus.
• Phương pháp phân tích:
  • Phân loại loài dựa trên đặc điểm hình thái học, bộ nhiễm sắc thể nguyên phân và điện di enzym (ODH, EST).
  • Kỹ thuật mổ buồng trứng nguyên vẹn, nhuộm bằng dung dịch đỏ trung tính 1/8000 để quan sát thể vàng và các nút trên ống trứng dưới kính hiển vi thường, phản pha và huỳnh quang.
  • Điều tra mật độ muỗi và thành phần tuổi quần thể bằng phương pháp thu bắt định kỳ, phân tích cấu trúc tuổi dựa trên số nút trên ống trứng.
  • Nghiên cứu tập tính hút máu và phát triển trứng qua quan sát đốt bụng muỗi.
• Timeline nghiên cứu: Nghiên cứu phòng thí nghiệm từ 1989-1991, nghiên cứu thực địa từ 1991-1993.
• Cỡ mẫu: Hàng nghìn cá thể muỗi được thu thập và xử lý, với số lượng tiêu bản nhiễm sắc thể phân tích từ 35-42 tiêu bản cho từng loài.
• Lý do lựa chọn phương pháp: Phương pháp mổ - nhuộm buồng trứng nguyên vẹn cho phép xác định tuổi sinh lý muỗi một cách chính xác, thuận tiện áp dụng tại thực địa, khắc phục nhược điểm của các phương pháp truyền thống như phương pháp nút trên ống trứng không hoàn chỉnh.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Xác định chính xác loài muỗi nghiên cứu: Qua phân tích hình thái, bộ nhiễm sắc thể và điện di enzym, các mẫu muỗi được xác định thuộc 3 loài chính: Anopheles sinensis, Aedes aegypti và Culex quinquefasciatus. Ví dụ, bộ nhiễm sắc thể của An. sinensis gồm 6 nhiễm sắc thể, trong đó nhiễm sắc thể giới tính có chỉ số tâm động 29,72%, chiều dài tuyệt đối 2,86 µm; hệ enzym ODH và EST cho thấy cấu trúc gen đặc trưng với các alen phân biệt rõ ràng.

2. Phát triển thành công phương pháp mổ - nhuộm buồng trứng nguyên vẹn: Kỹ thuật nhuộm bằng dung dịch đỏ trung tính 1/8000 cho phép quan sát rõ ràng thể vàng và các nút trên ống trứng, giúp xác định số chu kỳ tiêu sinh của muỗi. Phương pháp này có thể xử lý 300-400 cá thể mỗi ngày, phù hợp với điều kiện thực địa.

3. Phân tích cấu trúc tuổi quần thể muỗi: Qua khảo sát thực địa tại các xã thuộc Hà Nội và Hà Tây, tỷ lệ muỗi đã đẻ (parous) dao động từ 40-60%, với số chu kỳ tiêu sinh trung bình khoảng 3-4 lần. Mật độ muỗi thay đổi theo mùa, cao nhất vào mùa mưa với mật độ trung bình 15-20 con/mồi/người/giờ đối với Ae. aegypti.

4. Ảnh hưởng của điều kiện môi trường và tập tính hút máu đến tuổi sinh lý muỗi: Muỗi hút máu vật chủ như chuột, gà, thỏ có chu kỳ tiêu sinh kéo dài 3-4 ngày, trong khi muỗi chỉ hút dịch thực vật (glucoza) có sự phát triển trứng chậm hơn, ảnh hưởng đến khả năng xác định tuổi sinh lý. Ví dụ, 8-10 giờ sau hút máu, phollicle ở giai đoạn IIIa với kích thước noãn hoàng trung bình 45 ± 3 µm; sau 36-40 giờ, noãn hoàng đạt 351 ± 25 µm.

Thảo luận kết quả

Phương pháp mổ - nhuộm buồng trứng nguyên vẹn đã khắc phục được hạn chế của phương pháp xác định tuổi sinh lý dựa trên nút trên ống trứng truyền thống, vốn không phản ánh chính xác số chu kỳ tiêu sinh do sự thoái hóa phollicle không tạo thành nút thực sự. Kỹ thuật nhuộm đỏ trung tính giúp quan sát thể vàng – dấu hiệu rõ ràng của các lần đẻ – từ đó đánh giá chính xác tuổi sinh lý muỗi.

So sánh với các nghiên cứu trước đây, kết quả cho thấy tuổi sinh lý muỗi tại Việt Nam tương đồng với các vùng nhiệt đới khác, tuy nhiên sự biến động theo mùa và điều kiện môi trường cần được xem xét kỹ lưỡng khi áp dụng trong công tác phòng chống. Việc xác định chính xác tuổi sinh lý muỗi giúp đánh giá tiềm năng truyền bệnh của quần thể, từ đó tối ưu hóa các biện pháp kiểm soát vector.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ phân bố tuổi sinh lý muỗi theo tháng, bảng so sánh kích thước noãn hoàng theo thời gian sau hút máu, và biểu đồ mật độ muỗi theo mùa, giúp minh họa rõ ràng xu hướng biến động và hiệu quả của phương pháp nghiên cứu.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Áp dụng rộng rãi phương pháp mổ - nhuộm buồng trứng nguyên vẹn trong công tác giám sát vector: Đào tạo cán bộ kỹ thuật tại các trung tâm y tế dự phòng để thực hiện kỹ thuật này, nhằm nâng cao độ chính xác trong đánh giá tuổi sinh lý muỗi, từ đó cải thiện hiệu quả phòng chống dịch bệnh. Thời gian triển khai dự kiến 1-2 năm.

2. Tăng cường điều tra, giám sát mật độ và thành phần tuổi quần thể muỗi định kỳ theo mùa: Sử dụng phương pháp đã phát triển để theo dõi biến động muỗi vector tại các vùng lưu hành dịch, giúp dự báo nguy cơ bùng phát dịch và điều chỉnh biện pháp phòng chống kịp thời. Chủ thể thực hiện là các viện nghiên cứu và trung tâm y tế dự phòng.

3. Phối hợp nghiên cứu sinh thái học muỗi với các yếu tố môi trường và tập tính hút máu: Nghiên cứu sâu hơn về ảnh hưởng của điều kiện khí hậu, môi trường sống và tập tính hút máu đến tuổi sinh lý và khả năng truyền bệnh của muỗi, nhằm xây dựng mô hình dự báo dịch bệnh chính xác hơn. Thời gian nghiên cứu 3-5 năm.

4. Phát triển các biện pháp phòng chống vector dựa trên đặc điểm sinh lý sinh sản của muỗi: Ví dụ, sử dụng thuốc diệt muỗi hoặc biện pháp sinh học vào thời điểm muỗi có tỷ lệ đẻ cao nhất để tăng hiệu quả tiêu diệt vector. Chủ thể thực hiện là các cơ quan y tế và tổ chức phòng chống dịch bệnh.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Các nhà nghiên cứu côn trùng học và dịch tễ học: Luận văn cung cấp phương pháp xác định tuổi sinh lý muỗi chính xác, giúp nghiên cứu sâu về sinh thái học và vai trò truyền bệnh của các loài muỗi vector.

2. Cán bộ y tế dự phòng và phòng chống dịch bệnh: Áp dụng kết quả nghiên cứu để nâng cao hiệu quả giám sát và kiểm soát muỗi truyền bệnh, từ đó giảm thiểu nguy cơ bùng phát dịch sốt rét, sốt xuất huyết và các bệnh do muỗi truyền khác.

3. Các tổ chức quốc tế và cơ quan quản lý y tế công cộng: Tham khảo để xây dựng chính sách và chiến lược phòng chống vector phù hợp với điều kiện thực tế tại Việt Nam và các vùng nhiệt đới.

4. Sinh viên và học viên cao học chuyên ngành côn trùng học, sinh học y học: Tài liệu tham khảo quý giá về kỹ thuật nghiên cứu tuổi sinh lý muỗi, phương pháp phân tích bộ nhiễm sắc thể và điện di enzym, cũng như ứng dụng trong nghiên cứu dịch tễ học.

Câu hỏi thường gặp

1. Phương pháp mổ - nhuộm buồng trứng nguyên vẹn có ưu điểm gì so với phương pháp truyền thống?
   Phương pháp này cho phép quan sát trực tiếp thể vàng và các nút trên ống trứng, phản ánh chính xác số lần đẻ và tuổi sinh lý muỗi. Khác với phương pháp nút truyền thống, nó không phụ thuộc vào giả định nút là sản phẩm của bao trứng co lại, giúp tăng độ tin cậy và áp dụng thuận tiện tại thực địa.

2. Làm thế nào để xác định chính xác loài muỗi trong nghiên cứu?
   Ngoài phân loại hình thái, nghiên cứu sử dụng phân tích bộ nhiễm sắc thể nguyên phân và điện di enzym (ODH, EST) để phân biệt các loài và quần thể đồng hình, đảm bảo tính chính xác trong nghiên cứu sinh học và dịch tễ học.

3. Tại sao việc xác định tuổi sinh lý muỗi lại quan trọng trong phòng chống dịch bệnh?
   Tuổi sinh lý muỗi liên quan trực tiếp đến khả năng truyền bệnh, vì muỗi chỉ có thể truyền ký sinh trùng hoặc virus sau một số chu kỳ tiêu sinh nhất định. Xác định tuổi giúp đánh giá tiềm năng dịch tễ và hiệu quả của các biện pháp phòng chống vector.

4. Phương pháp này có thể áp dụng cho các loài muỗi khác ngoài 4 loài nghiên cứu không?
   Phương pháp có thể được điều chỉnh và áp dụng cho các loài muỗi khác có cấu trúc buồng trứng tương tự, tuy nhiên cần nghiên cứu bổ sung để xác định tính phù hợp và hiệu quả cụ thể cho từng loài.

5. Các yếu tố môi trường ảnh hưởng như thế nào đến tuổi sinh lý và mật độ muỗi?
   Môi trường như nhiệt độ, độ ẩm, mùa vụ ảnh hưởng đến tốc độ phát triển trứng và tuổi thọ muỗi. Ví dụ, mùa mưa thường có mật độ muỗi cao hơn và tuổi sinh lý muỗi kéo dài hơn do điều kiện thuận lợi cho sinh sản và phát triển.

Kết luận

• Phương pháp mổ - nhuộm buồng trứng nguyên vẹn trong dung dịch đỏ trung tính 1/8000 được xây dựng và hoàn thiện, cho phép xác định tuổi sinh lý muỗi chính xác và thuận tiện áp dụng tại thực địa.
• Đã xác định chính xác đặc điểm hình thái, bộ nhiễm sắc thể và cấu trúc enzym của 3 loài muỗi vector quan trọng tại Việt Nam: Anopheles sinensis, Aedes aegypti và Culex quinquefasciatus.
• Nghiên cứu thành phần tuổi quần thể muỗi tại các vùng thực địa cho thấy tỷ lệ muỗi đã đẻ dao động 40-60%, với chu kỳ tiêu sinh trung bình 3-4 ngày, ảnh hưởng bởi điều kiện môi trường và tập tính hút máu.
• Kết quả nghiên cứu góp phần nâng cao hiểu biết về sinh lý sinh sản muỗi, hỗ trợ đánh giá tiềm năng truyền bệnh và hiệu quả biện pháp phòng chống vector.
• Đề xuất áp dụng phương pháp nghiên cứu trong giám sát vector và phát triển các biện pháp phòng chống dịch bệnh dựa trên đặc điểm sinh lý muỗi.

Next steps: Triển khai đào tạo kỹ thuật tại các trung tâm y tế dự phòng, mở rộng nghiên cứu sinh thái học muỗi và phối hợp với các chương trình phòng chống dịch bệnh để ứng dụng kết quả nghiên cứu.

Call to action: Các cơ quan y tế, viện nghiên cứu và tổ chức phòng chống dịch bệnh cần phối hợp triển khai áp dụng phương pháp xác định tuổi sinh lý muỗi để nâng cao hiệu quả kiểm soát vector, góp phần bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Mở đầu i Các bệnh do côn trùng truyền lưu hành rộng rãi ở hầu khắp các châu lục, đặc biệt tại các vùng có khí hậu nhiệt đới và cận nhiệt đới. Có bệnh đã từng là thảm hoạ với con người như dịch hạch, sốt vàng, có bệnh đang trở thành vấn đề kinh tế, xã hội nóng bỏng, có tính toàn cầu như sốt rét (Hội nghị cấp Bộ trưởng Y tế toàn cầu, Amsterdam, 1992) hoặc mang tính khu vực như sốt xuất huyết Dengue, Viêm não, giun chi, v. Việt Nam nằm trong vùng lưu hành nang của nhiều bệnh nguy hiểm do côn trùng truyền như sốt rét, sốt xuất huyết Dengue, viêm não Nhat Bản B (JEB), giun chỉ. Do vậy những thiệt hại to lớn về người và của, những ảnh hưởng nghiêm trọng về kinh tế, xã hội do các bệnh kể trên gây ra ở nước ta là khó tính toán hết.

Chính vì thế cũng như nhiều nước khác trên thế giới, công tác phòng chống các bệnh do côn trùng truyền kể trên đang trở thành nhu cầu cấp thiết mang tính xã hội của nước ta. Trong chiến lược phòng chống các bệnh do côn trùng truyền mà phần lớn là do muỗi truyền, vấn đề phòng chống trung gian truyền bệnh trở thành một khâu hết sức quan trọng và thậm chí trong một số bệnh như Dengue xuất huyết, đó là biện pháp chủ yếu. Để phòng chống vector một cách hiệu quả, kinh tế, những nghiên cứu về muỗi và các loài côn trùng y học khác nhau không ngừng được đẩy mạnh trong nhiều thập kỷ qua nhằm có được sự hiểu biết đầy đủ về sinh học, sinh thái học, vai trò dịch té. của chúng.

Trong các nghiên cứu kể trên, những công trình có liên quan tới cấu trúc tuổi quần thể, tập tính hút máu và trú đậu tiêu máu. góp phần rất quan trọng vào đánh giá tiềm năng dịch té học của một quần thể cũng như góp phần xác định hiệu qua của các biện pháp phòng trừ (Beklemishev et al. Polovodova-Detinova (1941, 1945, 1947, 1949, 1962) đã đề xuất và hoàn chỉnh phương pháp xác định tuổi sinh lý muỗi bằng phương pháp mé tính nút trên ống trứng. Phương pháp này đã được áp dụng phổ biến trong những năm 40-60 của thế kỷ XX va góp phần không nhỏ vào việc đánh giá vai trò dịch tễ của một số loài muỗi truyền sốt rét.

Tuy nhiên ngay cả phương pháp khá phể biến như trên cũng dần bộc lộ nhược điểm vì nhũng công trình gần đây đã khẳng định nút không phải là sản phẩm hình thành từ bao trứng sau một lần muỗi đẻ (Hoc T., 1974, 1975, 1981; Lange và Hoc T. Mặc dù những phương pháp xác định tuổi sinh lý của các loài côn trùng, nhất là những loài có ý nghĩa quan trọng trong y học được công bố khá nhiều, song chưa có phương pháp nào được công nhận là hoàn chỉnh. Trong khi đó, đòi hỏi của thực tiễn phòng chống trung gian truyền bệnh ngày càng cấp bách. Sự chưa hoàn chỉnh Lá sa của các phương pháp xác định tuổi sinh lý cũng như sự chưa tiện lợi khi áp dụng ở thực địa đã là những nguyên nhân làm cho công tác xác định tuổi quần thể vector ở Việt Nam không mang tính thông dụng.

Điều đó gây khó khăn không nhỏ trong đánh giá tiềm năng dịch tễ của một quần thể cũng như đánh giá hiệu quả của biện pháp phòng chống vector. Nhằm góp phần vào phục vụ công tác phòng chống các trung gian truyền bệnh ở Việt Nam thông qua việc sử dụng phương pháp xác định tuổi sinh lý côn trùng, chúng tôi đã nhận thực hiện đề tài: "Nghiên cứu phương pháp xác định tuổi sinh lý của muỗi (Diptera: Culicidae) và ứng dụng trong nghiên cứu sinh thái học, dịch tễ và phòng chống một số quần thể vector quan trọng ở Việt Nam ". Nội dung cơ bản của luận án gồm 2 phần: - Xây dựng phương pháp xác định tuổi sinh lý muỗi bằng việc mổ - nhuộm buồng trứng nguyên vẹn trong dung dịch đỏ trung tính 1/8000 -Thử nghiệm phương pháp đề xuất tại một số thực địa nhằm đánh giá độ tin cậy của phương pháp dựa trên kết quả nghiên cứu của 4 loài muỗi là trung gian truyền bệnh quan trọng ở Việt Nam: Aedes aegypti Linnaeus, 1762; Culex quinquefasciatus Say, 1823: Anopheles sinensis Wiedemann, 1828; Culex tritaeniorhynchus Giles, 1901. Mục đích của luận án nhằm: - Có được một phương pháp xác định tuổi sinh lý muỗi với độ tin cậy cần thiết, có khả năng ứng dụng thuận lợi ở thực địa.

> - Thăm dò kha năng ứng dung của phương pháp trên trong nghiên cứu sinh thái học, đánh giá tiềm năng dịch té của quần thể và xác định hiệu quả của công tác phòng chống vector. Phan A | Tổng quan các vấn đề nghiên cứu Mỗi là loài côn trùng hai cánh hút máu (Diptera) có ý nghĩa dịch té rất quan trọng. Rất nhiều bệnh do chúng truyền đang lưu hành phổ biến ở nhiều vùng trên thế giới và gây những tổn thất to lớn về người và của cho nhân loại. Có thể kể tới các bệnh như Sốt rét, Giun chỉ, Dengue, Viêm não Nhật Bản B.

Bệnh sốt rét lưu hành trên hầu khắp các châu lục và gây ra những thiệt hại vô cùng to lớn cho con người. Mặc dù đã trải qua chương trình tiêu diệt Sốt rét (TDSR) trên phạm vi thế giới, song sốt rét đang có xu thế quay trở lại và phát triển ở mức độ ' trầm trọng (WHO,1991). Theo thông báo của Tổ chức Ytế thế giới (WHO) năm 1991 có khoảng 2 tỷ người sống trong vùng sốt rét lưu hành, tử vong hàng năm do sốt rét lên đến 1-2 triệu người với số mắc trên khoảng 110 triệu. Sốt rét đang trở thành vấn đề.

kinh tế và xã hội trên qui mô thế giới (Thông báo của Hội nghị cấp Bộ trưởng Bộ Y tế toàn cầu họp tại Amsterdam (Hà Lan) 10/1992). Ở Việt Nam trước đây, sốt rét lưu hành trên 74,6% lãnh thổ (Vũ Thị Phan và cộng sự, 1992) với hàng triệu người mắc mỗi năm. Mặc dù việc triển khai chương trình TDSR trước đây cùng như chương trình Phòng chống Sốt rét (PCSR) hiện nay mang lại nhiều kết quả song bệnh sốt rét vẫn còn có xu hướng quay trở lại và phát triển (Hoàng Đình Hồi, 1993). Số người mắc sốt rét của năm 1992 tăng 1,3 lần hơn 1991 và lên tới 1.

Hàng năm chi phi cho PCSR lên tới gần 100 ty đồng. Từ lâu nay ta đã biết muỗi Anopheles là vector truyền các loại ký sinh trùng Plasmodium như: P. gây ra bệnh sốt rét. Theo Bruce - Chwatt (1985) trên thế giới có khoảng 60/400 loài Anopheles có khả năng truyền bệnh trong đó 35/60 loài là các loài vector chủ yếu ở các vùng dia lý khác nhau.

Ở 'Việt Nam đã phát hiện 9 loài Anopheles có khả năng truyền bệnh (Đặng Văn Ngữ, 1973; Vũ Thị Phan và cộng sự, 1980; Nguyễn Đức Mạnh, Trần Đức Hinh, Nguyễn Thọ Viễn, 1991 .), trong đó vector chủ yếu của miền núi là An. dirus (Đặng Văn Ngữ và Nguyễn Duy Sĩ, 1967), của vùng ven biển phía bắc là An.subpictus (Vũ Thị Phan và cộng sự, 1975);cha vùng ven biển phía nam là An. Trong số các loài đóng vai trò truyền bệnh ở vùng đồng bằng, An. sinensis là loài rất được quan tâm.

Đây là loài truyền bệnh sốt rét chủ yếu ở Trung Quốc, Indonesia (Carroll, 1929; Reid, 1953.) và đã được xác định có khả năng truyền bệnh tại Việt Nam (Grasthen, Marneff, 1938; Phạm Huy Tiến, 1973). Ngoài khả năng truyền sốt rét, An.sinensis còn có khả năng truyền các bệnh khác như giun chỉ. Bệnh Dengue và sốt xuất huyết Dengue do 4 typ của virus Dengue (typ I - typ IV) thuộc nhóm Arbovirus gây ra (Doan Xuan Mugu, 1979). Dengue có phân bố rất rộng, bao gồm nhiều nước thuộc châu Á, Phi, Mỹ.

Nhiều tác giả quan niệm Đông Nam A là vùng lưu hành lâu đời của Dengue -Ởatanasen, Akiyama, 1991; M. Dengue hay còn gọi là Dengue cổ điển thường có diễn biến lâm sàng nhẹ song người mắc bệnh bị mệt mỏi và mất sức lao động trong nhiều tuần lễ. Đặc điểm này cùng với việc Dengue lưu hành rộng, số người mắc đông, nên trong các vụ dịch do Dengue tuy tử vong không đáng kể song ảnh hưởng to lớn tới sức lao động. Ví dụ năm 1922 vụ dịch ở Bang Texas có tới 50-60 vạn người mắc; ở Nhật Bản, các vụ dịch Dengue hàng năm số người mắc lên tới hàng triệu, đặc biệt tại các khu vực cảng Oxaca, Kioto.

Vụ dịch sốt xuất huyết Dengue đầu tiên được ghi - nhận ở Philipine năm 1953 (Đoàn Xuân Mượu, 1979). Đặc điểm lâm sàng của bệnh là kèm theo dấu hiệu xuất huyết và choáng, tỷ lệ tử vong trong những năm đầu rất cao từ 20-30% (WHO, 1979; WHO, 1992). Từ sau năm 1953, sốt xuất huyết Dengue ngày càng được phát hiện ở nhiều nơi như Thái Lan (1953), Philipine (1953), Việt Nam (1958) và trở thành một bệnh lưu hành ngày càng rộng rãi tại các nước châu Á, đặc biệt là Đông Nam Á. Từ châu Á, châu Phi, sốt xuất huyết Dengue lan sang các nước châu Mỹ như Cuba (1981), Ethiopi (1981), Venezuela (1990) (WHO, 1992).

Tại Việt Nam, vu dịch xuất huyết Dengue được ghi nhận lần dau ở Hà nội (Mihov, C.Tuong, 1959) với 68 bệnh nhân. Sau đó các vụ dịch được thông báo ở các tỉnh phía Nam, với tỷ lệ tử vong lớn xảy ra tại 19 tỉnh thành phía Bắc (Vũ Thị Phan và cộng sự, 1973; Vũ Đức Hương, 1984; WPRO,1992). Cũng từ đó sốt xuất huyết Dengue trở thành một bệnh lưu hănh và thường xuyên xảy dịch ở hầu hết các tỉnh thành của nước ta trừ một số vùng núi và hải đảo xa xôi. Do vùng lưu hành rộng, dịch thường xảy ra, số người mắc lớn, tử vong cao, sốt xuất huyết Dengue thật sự trở thành một vấn đề y tế to lớn, đòi hỏi được tập trung giải quyết.

Từ rất lâu nay ta đã biết Ae. aegypti và Ae. albopictus cùng với một số loài Aedes khác tham gia vào việc truyền virus Dengue song đóng vai trò quan trọng nhất vẫn là Ae. Nhiều tác gia cho rằng cùng với sự xâm nhập của Ae.

aegypti vào châu Á cũng như khả năng thích ứng và mở rộng vùng phân bố của chúng vào sâu trong nội địa, sốt xuất huyết ngày càng lan tràn và mở rộng phạm vi lưu hành tại các nước trong vùng. Tại Việt Nam, trong các vụ dịch sốt xuất huyết của năm 1969 đã khẳng định được Ae. aegypti là vector truyền virus Dengue chủ yếu ở Việt Nam (Vũ Thị Phan, Phạm Huy Tiến và cộng sự, 1973). - Cùng với quá trình phát triển giao lưu, đô thị hoá, là quá trình mở rộng vùng phân bố của Ae.

aegypti và kèm theo đó, sốt xuất huyết lan tràn và trở thành lưu hành trên phần lớn lãnh thổ nước ta.