Luận Văn Thạc Sĩ: Rèn Kỹ Năng Viết Văn Miêu Tả Cho Học Sinh Lớp 5 Phát Triển Năng Lực Sáng Tạo

Luận văn thạc sĩ giáo dục tiểu học tập trung rèn kĩ năng viết văn miêu tả cho học sinh lớp 5, phát triển năng lực sáng tạo hiệu quả.

• Tác giả: Nguyễn Thị Ngọc Bách
• Người hướng dẫn: GS. Lê Phương Nga
• Trường học: Đại học Hải Phòng
• Chuyên ngành: Giáo dục Tiểu học
• Đề tài: Rèn kĩ năng viết văn miêu tả cho học sinh lớp 5 theo định hướng phát triển năng lực sáng tạo
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hải Phòng

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA ĐỀ TÀI
• 1.1. Năng lực và dạy học phát triển năng lực
• 2. CHƯƠNG 2: MỘT SỐ BIỆN PHÁP RÈN KĨ NĂNG VIẾT VĂN MIÊU TẢ CHO HS LỚP 5 THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC SÁNG TẠO
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• KẾT LUẬN CHUNG
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Kỹ năng viết văn miêu tả và tầm quan trọng đối với học sinh lớp 5

Kỹ năng viết văn miêu tả là một trong những kỹ năng cơ bản trong chương trình giáo dục tiểu học, đặc biệt là đối với học sinh lớp 5. Việc rèn luyện kỹ năng này không chỉ giúp học sinh phát triển khả năng sử dụng ngôn ngữ mà còn thúc đẩy năng lực sáng tạo. Văn miêu tả yêu cầu học sinh phải quan sát, tưởng tượng và diễn đạt một cách sinh động, điều này đòi hỏi sự kết hợp giữa tư duy logic và cảm xúc. Theo nghiên cứu, việc dạy viết văn miêu tả theo hướng phát triển năng lực sáng tạo giúp học sinh không chỉ viết đúng mà còn viết hay, thể hiện được cái nhìn độc đáo của bản thân.

1.1. Vai trò của văn miêu tả trong giáo dục tiểu học

Văn miêu tả đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển kỹ năng viết cho trẻ em. Nó giúp học sinh rèn luyện khả năng quan sát, tưởng tượng và diễn đạt ngôn ngữ một cách chính xác và sinh động. Đối với học sinh tiểu học, việc viết văn miêu tả không chỉ là một bài tập ngôn ngữ mà còn là cơ hội để các em thể hiện cảm xúc và suy nghĩ của mình. Điều này góp phần hình thành năng lực sáng tạo và khả năng tư duy độc lập.

1.2. Thực trạng dạy viết văn miêu tả hiện nay

Hiện nay, việc dạy viết văn miêu tả trong các trường tiểu học vẫn còn nhiều hạn chế. Nhiều giáo viên chỉ tập trung vào việc hướng dẫn học sinh viết theo khuôn mẫu, ít chú trọng đến việc phát triển năng lực sáng tạo. Điều này dẫn đến việc học sinh thiếu hứng thú và không phát huy được khả năng sáng tạo của mình. Cần có những phương pháp rèn luyện mới để khắc phục tình trạng này.

II. Phương pháp rèn kỹ năng viết văn miêu tả theo hướng phát triển năng lực sáng tạo

Để rèn luyện kỹ năng viết văn miêu tả cho học sinh lớp 5 theo hướng phát triển năng lực sáng tạo, cần áp dụng các phương pháp giáo dục hiện đại và linh hoạt. Các phương pháp này không chỉ tập trung vào việc hướng dẫn kỹ thuật viết mà còn khuyến khích học sinh thể hiện sự sáng tạo và cá tính của mình. Một số phương pháp hiệu quả bao gồm: ra đề bài mở, sử dụng hình ảnh và âm thanh để kích thích trí tưởng tượng, và tạo cơ hội cho học sinh chia sẻ và nhận xét bài viết của nhau.

2.1. Ra đề bài sáng tạo

Việc ra đề bài mở và sáng tạo là một trong những phương pháp rèn luyện hiệu quả. Đề bài không nên quá cứng nhắc mà cần tạo điều kiện cho học sinh tự do thể hiện ý tưởng của mình. Ví dụ, thay vì yêu cầu học sinh miêu tả một cảnh vật cụ thể, giáo viên có thể yêu cầu học sinh tưởng tượng và miêu tả một thế giới tưởng tượng. Điều này giúp học sinh phát huy kỹ năng sáng tạo trong viết và tạo hứng thú trong quá trình học tập.

2.2. Sử dụng công cụ hỗ trợ

Sử dụng hình ảnh, video và âm thanh là một cách hiệu quả để kích thích trí tưởng tượng của học sinh. Những công cụ này giúp học sinh có cái nhìn trực quan và sinh động hơn về đối tượng miêu tả. Ví dụ, khi dạy học sinh miêu tả một con vật, giáo viên có thể sử dụng video về con vật đó để học sinh quan sát và miêu tả lại. Điều này không chỉ giúp học sinh viết chính xác hơn mà còn phát triển năng lực sáng tạo.

III. Thực nghiệm và đánh giá hiệu quả của phương pháp

Để đánh giá hiệu quả của các phương pháp rèn luyện kỹ năng viết văn miêu tả theo hướng phát triển năng lực sáng tạo, một số thực nghiệm sư phạm đã được tiến hành. Kết quả cho thấy, học sinh được áp dụng các phương pháp này có sự tiến bộ rõ rệt trong việc viết văn miêu tả. Các bài viết của học sinh không chỉ đúng về mặt kỹ thuật mà còn thể hiện được sự sáng tạo và cá tính riêng. Điều này chứng minh rằng, việc áp dụng các phương pháp giáo dục sáng tạo là cần thiết để phát triển kỹ năng viết cho trẻ em.

3.1. Kết quả thực nghiệm

Kết quả thực nghiệm cho thấy, học sinh được áp dụng các phương pháp giáo dục sáng tạo có khả năng viết văn miêu tả tốt hơn so với học sinh học theo phương pháp truyền thống. Các bài viết của học sinh không chỉ đáp ứng được yêu cầu về mặt kỹ thuật mà còn thể hiện được sự sáng tạo và cá tính riêng. Điều này chứng minh rằng, việc áp dụng các phương pháp giáo dục sáng tạo là cần thiết để phát triển năng lực viết của học sinh.

3.2. Đánh giá và khuyến nghị

Dựa trên kết quả thực nghiệm, có thể khẳng định rằng các phương pháp rèn luyện kỹ năng viết văn miêu tả theo hướng phát triển năng lực sáng tạo mang lại hiệu quả cao. Tuy nhiên, để đạt được kết quả tốt hơn, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa giáo viên và học sinh, cũng như sự hỗ trợ từ phía nhà trường và gia đình. Cần tiếp tục nghiên cứu và phát triển các phương pháp giáo dục sáng tạo để nâng cao chất lượng dạy và học trong các trường tiểu học.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việc rèn kỹ năng viết văn miêu tả cho học sinh lớp 5 theo định hướng phát triển năng lực sáng tạo là một vấn đề cấp thiết trong bối cảnh đổi mới giáo dục hiện nay. Theo khảo sát thực trạng tại quận Lê Chân, thành phố Hải Phòng năm học 2017-2018, có tới 91,6% giáo viên nhận thức được tầm quan trọng của phân môn Tập làm văn (TLV), tuy nhiên chỉ 47,9% nắm rõ mục tiêu phát triển năng lực sáng tạo cho học sinh. Thực tế cho thấy, nhiều học sinh còn gặp khó khăn trong việc phát huy năng lực sáng tạo khi viết văn miêu tả, với tỷ lệ bài viết sáng tạo chỉ chiếm khoảng 2%. Mục tiêu nghiên cứu nhằm giúp học sinh lớp 5 rèn luyện kỹ năng viết văn miêu tả, phát triển năng lực sáng tạo thông qua các biện pháp sư phạm phù hợp với đặc điểm tâm lý và trình độ nhận thức của học sinh. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các trường tiểu học thuộc quận Lê Chân, với nội dung giới hạn trong dạy học TLV miêu tả người và tả cảnh. Ý nghĩa của nghiên cứu được thể hiện qua việc nâng cao chất lượng dạy học, góp phần phát triển năng lực sáng tạo cho học sinh tiểu học, đáp ứng yêu cầu đổi mới chương trình giáo dục phổ thông theo định hướng phát triển năng lực và phẩm chất người học.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Năng lực được hiểu là khả năng thực hiện hiệu quả một hoạt động dựa trên tổng hợp kiến thức, kỹ năng, thái độ và các thuộc tính cá nhân. Trong đó, năng lực sáng tạo là khả năng tạo ra cái mới có giá trị dựa trên phẩm chất độc đáo của cá nhân như động cơ, tư duy và ý chí sáng tạo. Dạy học phát triển năng lực nhấn mạnh việc học sinh không chỉ biết mà còn biết làm, vận dụng kiến thức vào thực tiễn. Văn miêu tả là thể loại văn bản nghệ thuật, sử dụng ngôn ngữ gợi tả, gợi cảm, mang tính hình tượng và riêng biệt, nhằm tái hiện sinh động sự vật, hiện tượng và cảm xúc của người viết. Tính sáng tạo trong văn miêu tả thể hiện qua việc tìm kiếm ý tưởng mới mẻ, đa dạng về nội dung và hình thức nghệ thuật, sử dụng linh hoạt các biện pháp tu từ như so sánh, nhân hóa, từ láy, từ tượng thanh, tượng hình. Các nguyên tắc xây dựng biện pháp rèn kỹ năng viết văn miêu tả bao gồm: đảm bảo tính cấu trúc môn học, tích hợp liên môn và nội môn, phù hợp với đặc điểm nhận thức của học sinh lớp 5, đồng thời phát huy năng lực sáng tạo.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp khảo sát, thống kê để thu thập và hệ thống hóa các đề văn, dạng văn miêu tả trong chương trình Tiếng Việt lớp 5. Phương pháp phân tích, tổng hợp được áp dụng để nhận diện đặc điểm thể loại văn miêu tả và đánh giá thực trạng dạy học tại các trường tiểu học quận Lê Chân. Thực nghiệm sư phạm được tiến hành với cỡ mẫu khoảng 100 học sinh lớp 5, chọn mẫu ngẫu nhiên từ các trường tiểu học trong quận nhằm kiểm tra tính khả thi và hiệu quả của các biện pháp đề xuất. Phương pháp so sánh - đối chiếu được sử dụng để so sánh các quan niệm và biện pháp dạy học trong nước và quốc tế. Thời gian nghiên cứu kéo dài trong năm học 2018-2019, bao gồm khảo sát thực trạng, xây dựng biện pháp, thực nghiệm và đánh giá kết quả.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Nhận thức của giáo viên về phân môn TLV và năng lực sáng tạo: 91,6% giáo viên nhận thức phân môn TLV rất quan trọng, nhưng chỉ 47,9% nắm rõ mục tiêu phát triển năng lực sáng tạo cho học sinh. Điều này cho thấy sự chênh lệch giữa nhận thức và thực hành trong giảng dạy.

2. Thực trạng dạy học và đề bài văn: 83,33% giáo viên giữ nguyên đề bài trong sách giáo khoa, chỉ 16,67% thay đổi ngữ liệu để tạo hứng thú cho học sinh. 41,67% giáo viên hướng dẫn học sinh theo khuôn mẫu có sẵn, dẫn đến việc học sinh viết bài giống nhau (27,3%) và chép văn mẫu (24,66%).

3. Kết quả viết văn của học sinh: Chỉ khoảng 3,33% bài viết của học sinh diễn đạt rõ ràng, mạch lạc và đủ ý, trong khi bài viết sáng tạo, giàu cảm xúc chỉ chiếm 2%. Nhiều bài viết còn mắc lỗi chính tả, dùng từ, đặt câu và diễn đạt, đồng thời thiếu vốn từ và kỹ năng sử dụng biện pháp nghệ thuật.

4. Hiệu quả biện pháp rèn kỹ năng: Thực nghiệm sư phạm cho thấy việc áp dụng các biện pháp như ra đề sáng tạo, xây dựng vốn sống, chuyển từ ý thành lời và kỹ thuật chữa bài giúp nâng cao khả năng sáng tạo và kỹ năng viết văn miêu tả của học sinh, với tỷ lệ bài viết sáng tạo tăng lên khoảng 15% sau thực nghiệm.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của thực trạng hạn chế là do giáo viên chưa thực sự đổi mới phương pháp dạy học, còn giữ lối dạy truyền thống, áp đặt khuôn mẫu, chưa chú trọng phát triển năng lực sáng tạo cho học sinh. Việc giữ nguyên đề bài trong sách giáo khoa và hướng dẫn học sinh theo khuôn mẫu khiến học sinh thiếu cơ hội phát huy tư duy sáng tạo, dẫn đến bài viết đơn điệu, thiếu cảm xúc và lặp lại. So sánh với các nghiên cứu quốc tế, việc khuyến khích học sinh tự do tưởng tượng, liên tưởng và sáng tạo trong viết văn là yếu tố then chốt để phát triển năng lực sáng tạo. Kết quả thực nghiệm cho thấy biện pháp rèn kỹ năng viết văn miêu tả theo định hướng phát triển năng lực sáng tạo có tác động tích cực, giúp học sinh cải thiện kỹ năng quan sát, lập dàn ý, sử dụng ngôn ngữ gợi tả và biện pháp tu từ, từ đó nâng cao chất lượng bài viết. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ so sánh tỷ lệ bài viết sáng tạo trước và sau thực nghiệm, bảng thống kê nhận thức giáo viên và kết quả khảo sát học sinh, giúp minh họa rõ nét hiệu quả của biện pháp.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Đổi mới phương pháp ra đề văn: Giáo viên cần xây dựng đề bài sáng tạo, linh hoạt, gợi mở tình huống, cho phép học sinh tự do lựa chọn nội dung và cách thể hiện, tránh áp đặt khuôn mẫu. Mục tiêu là khơi dậy niềm đam mê sáng tạo và phát huy vốn sống của học sinh. Thời gian áp dụng: ngay trong năm học tiếp theo. Chủ thể thực hiện: giáo viên và ban giám hiệu các trường tiểu học.

2. Tăng cường xây dựng vốn sống cho học sinh: Tổ chức các hoạt động trải nghiệm thực tế, tham quan, quan sát cảnh vật, con người, kết hợp hướng dẫn học sinh ghi chép, quan sát bằng nhiều giác quan để tích lũy vốn từ và cảm xúc. Thời gian: xuyên suốt năm học. Chủ thể: giáo viên phối hợp phụ huynh và cộng đồng.

3. Rèn luyện kỹ năng chuyển từ ý tưởng thành lời văn: Giáo viên cần hướng dẫn học sinh cách lập dàn ý, phát triển ý, sử dụng từ ngữ gợi tả, biện pháp tu từ, đồng thời tổ chức các hoạt động nhóm, thảo luận để kích thích tư duy sáng tạo. Thời gian: trong các tiết học TLV. Chủ thể: giáo viên bộ môn.

4. Áp dụng kỹ thuật chữa bài hiệu quả: Giáo viên cần chú trọng nhận xét cụ thể, xây dựng tiêu chí đánh giá bài viết theo hướng phát triển năng lực sáng tạo, khuyến khích học sinh tự sửa lỗi và hoàn thiện bài viết. Thời gian: trong quá trình chấm bài và phản hồi. Chủ thể: giáo viên và học sinh.

5. Tăng cường đào tạo, bồi dưỡng giáo viên: Tổ chức các khóa tập huấn chuyên sâu về dạy học phát triển năng lực sáng tạo, đổi mới phương pháp dạy học TLV, kỹ thuật ra đề và chữa bài. Thời gian: định kỳ hàng năm. Chủ thể: Sở Giáo dục và Đào tạo, trường đại học sư phạm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Giáo viên tiểu học: Nghiên cứu cung cấp các biện pháp cụ thể để đổi mới phương pháp dạy học viết văn miêu tả, giúp giáo viên nâng cao hiệu quả giảng dạy và phát triển năng lực sáng tạo cho học sinh.

2. Nhà quản lý giáo dục: Thông tin về thực trạng và giải pháp giúp các cấp quản lý xây dựng chính sách, kế hoạch đào tạo, bồi dưỡng giáo viên, đồng thời cải thiện chương trình và tài liệu giảng dạy.

3. Sinh viên, nghiên cứu sinh ngành Giáo dục Tiểu học: Tài liệu tham khảo hữu ích cho việc nghiên cứu, luận văn, đề tài khoa học liên quan đến dạy học phát triển năng lực và sáng tạo trong giáo dục tiểu học.

4. Phụ huynh học sinh: Hiểu rõ hơn về phương pháp dạy học hiện đại, vai trò của năng lực sáng tạo trong phát triển toàn diện của con em, từ đó phối hợp hiệu quả với nhà trường trong việc hỗ trợ học tập.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao cần phát triển năng lực sáng tạo trong viết văn miêu tả cho học sinh lớp 5?
   Phát triển năng lực sáng tạo giúp học sinh không chỉ biết viết theo khuôn mẫu mà còn biết cách tưởng tượng, liên tưởng, biểu đạt cảm xúc và ý tưởng riêng, từ đó nâng cao chất lượng bài viết và khả năng tư duy phản biện.

2. Các biện pháp nào giúp rèn kỹ năng viết văn miêu tả theo định hướng sáng tạo?
   Bao gồm ra đề văn sáng tạo, xây dựng vốn sống qua trải nghiệm thực tế, hướng dẫn chuyển từ ý tưởng thành lời văn, và kỹ thuật chữa bài chi tiết, giúp học sinh phát huy tối đa khả năng sáng tạo.

3. Làm thế nào để giáo viên đổi mới phương pháp dạy học TLV hiệu quả?
   Giáo viên cần thay đổi cách ra đề, tổ chức hoạt động học tập tích cực, khuyến khích học sinh tự do sáng tạo, sử dụng đa dạng phương pháp giảng dạy và đánh giá theo năng lực.

4. Phương pháp quan sát nào phù hợp để học sinh viết văn miêu tả?
   Học sinh nên quan sát bằng nhiều giác quan (thị giác, thính giác, khứu giác, xúc giác), quan sát có mục đích, lựa chọn chi tiết tiêu biểu, kết hợp quan sát theo trình tự không gian, thời gian và tâm lý.

5. Làm sao để khắc phục tình trạng học sinh viết bài giống nhau, thiếu sáng tạo?
   Cần đổi mới đề bài, khuyến khích học sinh lựa chọn đề tài gần gũi, phù hợp với trải nghiệm cá nhân, hướng dẫn kỹ năng lập dàn ý, phát triển ý tưởng và sử dụng ngôn ngữ giàu hình ảnh, cảm xúc.

Kết luận

• Nghiên cứu khẳng định tầm quan trọng của việc rèn kỹ năng viết văn miêu tả cho học sinh lớp 5 theo định hướng phát triển năng lực sáng tạo, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục tiểu học.
• Thực trạng dạy học và kết quả viết văn hiện nay còn nhiều hạn chế do phương pháp giảng dạy chưa đổi mới và đề bài chưa phù hợp với phát triển năng lực sáng tạo.
• Các biện pháp rèn kỹ năng viết văn miêu tả được đề xuất gồm ra đề sáng tạo, xây dựng vốn sống, chuyển từ ý thành lời và kỹ thuật chữa bài, đã được kiểm chứng qua thực nghiệm sư phạm với kết quả tích cực.
• Đề xuất cần được áp dụng rộng rãi trong các trường tiểu học, đồng thời tăng cường đào tạo, bồi dưỡng giáo viên để nâng cao năng lực chuyên môn và đổi mới phương pháp dạy học.
• Kêu gọi các nhà quản lý, giáo viên và phụ huynh phối hợp thực hiện các giải pháp nhằm phát triển toàn diện năng lực sáng tạo cho học sinh, góp phần xây dựng nền giáo dục hiện đại, sáng tạo và hiệu quả.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA ĐỀ TÀI 1. Năng lực và dạy học phát triển năng lực 1. Năng lực là gì? “Từ năng lực có nghĩa gốc chung mà từ điển Tiếng Việt đã nêu lên là: a) Khả năng, điều kiện chủ quan hoặc tự nhiên sẵn có để thực hiện một hoạt động nào đó; b) Phẩm chất tâm lí và sinh lí tạo cho con người khả năng hoàn thành một hoạt động nào đó với chất lượng cao” [4]. Trong khuôn khổ đề tài nghiên cứu này, tôi chỉ dẫn ra một số cách hiểu về khái niệm năng lực được sử dụng trong các văn bản chương trình giáo dục phổ thông nhiều nước, để tiện so sánh và nhận xét.

Ví dụ: “Năng lực có thể định nghĩa như một khả năng hành động hiệu quả bằng sự cố gắng dựa trên nhiều nguồn lực. Những khả năng này được sử dụng một cách phù hợp, bao gồm tất cả những gì học được từ nhà trường cũng như những kinh nghiệm của HS; những kĩ năng, thái độ và sự hứng thú; ngoài ra còn có các nguồn bên ngoài như các bạn cùng lớp, thầy cô giáo, các chuyên gia hoặc các nguồn thông tin khác” [18]. Chương trình giáo dục phổ thông của New Zealand nêu: “Năng lực là một khả năng hành động hiệu quả hoặc là sự phản ứng thích đáng trong các tình huống phức tạp nào đó” [28]. Weinert: “Năng lực được thể hiện như một hệ thống khả năng, sự thành thạo hoặc những kĩ năng thiết yếu có thể giúp con người đủ điều kiện vươn tới một mục đích cụ thể” [26].

Coolahancho rằng, năng lực được xem như là “Những khả năng cơ bản dựa trên cơ sở tri thức, kinh nghiệm, các giá trị và thiên hướng của một con người được phát triển thông qua thực hành giáo dục” [31]. Với các cách hiểu trên đều đi đến kết luận: Nói đến năng lực là phải nói đến khả năng thực hiện, là phải biết làm, chứ không chỉ biết và hiểu. Tất nhiên hành động (làm) hay thực hiện ở đây phải gắn với ý thức và thái độ; phải có kiến thức và kĩ năng, chứ không phải làm một cách máy móc, mù quáng. 7 Nhìn vào chương trình thiết kế theo năng lực của các nước ta có thể thấy 2 loại chính: Đó là những năng lực chung (general competence) và năng lực cụ thể chuyên biệt (specific competence).

“Năng lực chung là năng lực cơ bản, thiết yếu để con người có thể sống và làm việc bình thường trong xã hội. Năng lực này được hình thành và phát triển do nhiều môn học, liên quan đến nhiều môn học” [25]. Hội đồng Châu Âu gọi là ‘’năng lực chính (Key competence)’’ [26]. Khái niệm năng lực chính được nhiều nước trong khối EU sử dụng với các thuật ngữ khác nhau như: Năng lực nền tảng (soclede competencies), năng lực chủ yếu (essential competencies), kĩ năng cốt lõi (coreskills) năng lực cơ bản (basic competencies),… Theo quan điểm của EU, mỗi năng lực chung cần: a) Góp phần tạo nên kết quả có giá trị cho xã hội và cộng đồng; b) Giúp cho các cá nhân đáp ứng được những đòi hỏi của một bối cảnh rộng lớn và phức tạp; c) Chúng có thể không quan trọng đối với các chuyên gia nhưng rất quan trọng với tất cả mọi người.

“Năng lực cụ thể, chuyên biệt là năng lực riêng được hình thành và phát triển do một lĩnh vực, môn học nào đó” [29]; vì thế chương trình Québec gọi là năng lực môn học cụ thể (subject - specific competencies) để phân biệt với năng lực xuyên chương trình, năng lực chung. Từ quan niệm về năng lực của các nước phát triển, “chương trình giáo dục phổ thông tổng thể” [5],[6] của Việt Nam đã đưa ra: Năng lực là thuộc tính cá nhân được hình thành và phát triển nhờ tố chất sẵn có và quá trình học tập, rèn luyện, cho phép con người huy động tổng hợp các kiến thức, kĩ năng và các thuộc tính cá nhân khác như hứng thú, niềm tin, ý chí …thực hiện thành công một loại hoạt động nhất định, đạt kết quả mong muốn trong những điều kiện cụ thể. Có hai loại năng lực lớn: + Năng lực cốt lõi: Là năng lực cơ bản, thiết yếu mà bất kì ai cũng cần phải có để sống, học tập và làm việc hiệu quả. + Năng lực đặc biệt: Là những năng khiếu về trí tuệ, văn nghệ, thể thao, kĩ năng sống… nhờ tố chất sẵn có ở mỗi người.

Năng lực cốt lõi gồm năng lực chung và năng lực chuyên môn. 8 a) Năng lực chung là năng lực được tất cả các môn học và hoạt động giáo dục góp phần hình thành, phát triển như: Năng lực tự chủ và tự học, năng lực giao tiếp và hợp tác, năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo. b) Năng lực chuyên môn là năng lực được hình thành, phát triển chủ yếu thông qua một số môn học và hoạt động giáo dục nhất định như: Năng lực ngôn ngữ, năng lực tính toán, năng lực tìm hiểu tự nhiên và xã hội, năng lực công nghệ, năng lực tin học, năng lực thẩm mĩ, năng lực thể chất. Bên cạnh việc hình thành, phát triển năng lực cốt lõi, chương trình giáo dục phổ thông còn góp phần phát hiện, bồi dưỡng năng lực đặc biệt (năng khiếu) của HS.

Dạy học phát triển năng lực Khảo sát và nghiên cứu việc phát triển chương trình giáo dục của một số nước phát triển, chúng tôi thấy xu thế thiết kế chương trình theo hướng phát triển năng lực được khá nhiều quốc gia quan tâm, vận dụng. Thuật ngữ được dùng khá phổ biến là Competency-based Curriculum (Chương trình dựa trên cơ sở năng lực - gọi tắt là chương trình năng lực). Vậy chương trình năng lực là gì và tại sao lại phải chuyển sang loại chương trình ấy? Thực chất vẫn là chương trình dựa trên kết quả đầu ra như đã nêu ở trên. “Tuy nhiên cần lưu ý, có rất nhiều dạng kết quả đầu ra” [20].

Đầu ra của cách tiếp cận mới này tập trung vào hệ thống năng lực cần có ở mỗi người học, xuất phát từ những năng lực thiết yêu, cần có này mà lựa chọn và đề xuất các nội dung dạy học. “Chương trình năng lực chủ trương giúp HS không chỉ biết học thuộc, ghi nhớ mà còn phải biết làm; phải thông qua các hoạt động cụ thể, sử dụng những tri thức học được để giải quyết các tình huống do cuộc sống đặt ra. Nói cách khác là phải gắn với thực tiễn cuộc sống” [18]. Dạy học theo hướng phát triển năng lực nhằm hạn chế việc HS biết rất nhiều nhưng làm không được bao nhiêu; kiến thức rất uyên bác nhưng thực hành lại lúng túng, vụng về.

Vì thế, mục tiêu cuối cùng của dạy học phát triển năng lực không phải là hệ thống kiến thức, là khối lượng nội dung là biết thật nhiều mà là năng lực cần có để sống tốt hơn, làm việc hiệu quả hơn, đáp ứng được những yêu 9 cầu của xã hội đang thay đổi từng ngày. Như thế, nội dung, kiến thức ở đây là phương tiện để đạt được mục đích cuối cùng là năng lực. Tuy nhiên, mục tiêu phát triển năng lực không có nghĩa là xem nhẹ kiến thức. Không có kiến thức thì không thể có năng lực.

Kiến thức vẫn là cốt lõi để tạo ra năng lực. Dạy học phát triển năng lực vì thế quan tâm không chỉ đến các chất liệu (Kiến thức, kĩ năng, thái độ…) mà rất chú ý đến cách thức, phương pháp. Sau mỗi giờ học theo định hướng này, HS không chỉ được mở mang về tri thức mà còn hiểu và biết cách tìm ra tri thức đó; biết tri thức đó giúp được gì cho mình trong cuộc sống hàng ngày và để đi xa hơn trong tương lai. Dạy học phát triển năng lực yêu cầu HS tham gia tích cực vào giờ học, tự tìm kiếm, phát hiện vấn đề, trao đổi, tranh luận để đi đến những hiểu biết về kiến thức và cách làm.

Người GV có vai trò quan trọng trong việc nêu vấn đề, giao nhiệm vụ, tổ chức cho HS làm việc, trao đổi…cùng tham gia với HS và nêu những nhận xét của mình nếu thấy cần thiết. Tóm lại, dạy học phát triển năng lực vẫn coi trọng nội dung kiến thức. Và cần thay đổi cách dạy và cách học theo hướng HS chủ động tham gia kiến tạo nội dung kiến thức, vận dụng tri thức vào cuộc sống và hình thành phương pháp tự học để học suốt đời. Sáng tạo và năng lực sáng tạo 1.

Sáng tạo Sáng tạo là hoạt động mang tính tinh thần của mỗi cá nhân và mỗi người lại có cách thức và con đường sáng tạo khác nhau. Vì lẽ đó, việc nghiên cứu nhằm tìm ra quy luật chung cho sự sáng tạo là một nhiệm vụ không hề dễ dàng. Cho đến nay, hầu hết các định nghĩa về sáng tạo đều cho rằng “sáng tạo là hoạt động tạo ra cái gì đồng thời có tính mới và tính ích lợi” [9] Dựa vào sản phẩm để đánh giá quá trình tạo ra nó là một hướng đi cần thiết để gọi tên, khu biệt một hoạt động khi người ta không thể quan sát trực tiếp được nó. Tuy nhiên, hướng đi này do chỉ đi tìm những dấu hiệu cụ thể để chứng minh cho cái gọi là “sáng tạo” nên dễ rơi vào những nhận định, đánh giá chủ quan.

Hơn thế nữa, một sản phẩm sáng tạo của một hay nhiều cá nhân cũng chưa đủ cơ sở để khái quát thành một lí thuyết về hoạt động tạo ra nó. Vì thế, Amabile cho rằng 10 một sản phẩm hay một hoạt động nào đó được gọi là sáng tạo không chỉ dựa vào đặc điểm của sản phẩm được tạo ra mà còn phải căn cứ vào cách thức, con đường làm ra sản phẩm đó như thế nào. Ông quan niệm hoạt động sáng tạo “phải có tính trực giác chứ không mang tính logic” [19]. Như vậy, sáng tạo không chỉ là hoạt động hướng tới mục tiêu tạo ra cái mới, có tính hữu dụng, cần thiết cho hoạt động của con người mà còn phải là một hướng đi mới, con đường mới chưa được nghiên cứu, xác lập thành quy luật phổ biến.

Quan niệm của Amabile về cơ bản vẫn dựa trên tiêu chuẩn về “cái mới” nhưng ông đã cố gắng phân biệt hoạt động sáng tạo với các hoạt động mang tính logic. Cái mới, hiểu một cách đơn giản là những gì đối lập với cái cũ, cái đã có, đã được làm trước đó. Cái mới cũng có nhiều mức độ khác nhau tương ứng với từng cấp độ sáng tạo.