đặt vấn đề về sự cần thiết phải tích cực hóa hoạt động dạy học như M.Machiuskin đã phân tích về các tình huống có vấn đề trong tư duy và trong dạy học rất sâu sắc, từ đó ông đã đưa ra quy trình dạy học nêu vấn đề. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Như vậy, sử dụng phương pháp nêu vấn đề nhằm nâng cao hiệu quả dạy các nhà phương pháp dạy học nghiên cứu, áp dụng và mang lại những tác dụng thực sự của nó. Các công trình nghiên cứu trong nước Chủ trương thực hiện việc đổi mới của Bộ giáo dục – Đào tạo về phương pháp dạy học theo hướng “ lấy học sinh làm trung tâm” thì lý luận dạy học nêu vấn đề đã và đang thu hút được nhiều nhà nghiên cứu giáo dục, nhiều giáo viên quan tâm, chú ý bởi chât lượng và hiệu quả mà nó mang lại. Trong nhiều các Văn kiện Đại hội Đảng, trong Nghị quyết của Bộ chính trị về cải cách giáo dục, trong các Tạp chí nghiên cứu giáo dục.thì lý luận dạy học nêu vấn đề được đề cập một cách cụ thể và rất sinh động.
Ngoài ra, dạy học nêu vấn đề còn được các tác giả khác quan tâm khai thác và sử dụng các thành tựu của các nhà khoa học trước về phương pháp dạy học nêu vấn đề. Trong các tài liệu về lý luận dạy học, phương pháp dạy học hiện đại của các tác giả Nguyễn Cảnh Toàn, Trần Bá Hoành, Nguyễn Ngọc Bảo, Vương Tất Đạt. đã đề cập nhiều đến khái niệm và những ưu điểm của phương pháp nêu vấn đề trong dạy học. Nghiên cứu về vấn đề này, nhiều tác giả đã phân tích rất sâu sắc đặc điểm nội dung và những cơ sở để vận dụng phương pháp dạy học nêu vấn đề trong dạy học môn Giáo dục công dân ở trường trung học phổ thông.
Điển hình là các công trình: "Phương pháp giảng dạy Giáo dục công dân" của Vương Tất Đạt, "Một số phương pháp dạy học tích cực" của PGS. Vũ Hồng Tiến, "Lý luận dạy học môn Giáo dục công dân" của Phùng Văn Bộ… Ngoài ra, các chuyên đề thay sách giáo khoa, chương trình bồi dưỡng thường xuyên, tài liệu hướng dẫn dạy học bộ môn cũng đề cập nhiều đến dạy học nêu vấn đề và vai trò của nó trong dạy học môn Giáo dục công dân. Đã có nhiều nghiên cứu sinh, học viên cao học nghiên cứu việc sử dụng phương pháp dạy học nêu vấn đề trong các môn học khác nhau. Lê Văn Năm - Đại học Vinh với đề tài: "Sử dụng dạy học nêu vấn đề Ơrixtic để nâng cao hiệu quả dạy học chương trình hoá học đại cương và hoá vô cơ ở trường trung học phổ thông"; các luận văn thạc sỹ như: “Sử dụng phương pháp dạy học nêu vấn đề để nâng cao hiệu quả giảng dạy phần kim loại, hoá học 12 - trung học phổ thông” của Nguyễn Thị Hoài Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Thi, năm 2006; “Sử dụng dụng dạy học nêu vấn đề để nâng cao hiệu quả giảng dạy các khái niệm, định luật và học thuyết hoá học cơ bản trong chương trình hoá học phổ thông” của Trịnh Thị Huyền v.
đã lý giải sự cần thiết phải vận dụng dạy học nêu vấn đề để phát huy tính tích cực của học sinh. Có thể nói, dạy học nêu vấn đề là biện pháp đem lại hiêu quả cao trong việc truyền thụ kiến thức cho học sinh được nhiều người quan tâm và nghiên cứu trong nước lẫn ngoài nước. Hầu hết các công trình nghiên cứu về vấn đề này đều khẳng định vai trò quan trọng của việc sử dụng biện pháp dạy học nêu vấn đề nhằm nâng cao hiệu quả trong dạy học GDCD cũng như kích thích quá trình tư duy, chủ động, sáng tạo hoạt động nhận thức của học sinh. Đó là những tài liệu bổ ích và quý giá để chúng tôi tham khảo khi thực hiện đề tài này.
Tuy nhiên, khi đọc và tìm hiểu hầu hết các công trình nghiên cứu cũng như các bài viết ở trên, chúng tôi nhận thấy chưa có nhiều tác phẩm trình bày cụ thể về việc sử dụng lý luận dạy học nêu vấn đề nghiên cứu, chưa đưa ra quy trình thực hiện trong dạy học một phần cụ thể đối với môn Giáo dục công dân.Chính vì thế, chúng tôi muốn đi sâu hơn nữa vào vấn đề này. Cơ sở lý luận của phương pháp dạy học nêu vấn đề 1. Quan niệm về dạy học nêu vấn đề Nhận thức chung về dạy học nêu vấn đề. Dạy học nêu vấn đề không phải là một phương pháp dạy học cụ thể đơn nhất mà là một phần hệ phương pháp chuyên biệt hóa, tức là tập hợp nhiều phương pháp liên kết với nhau chặt chẽ và tương tác với nhau, trong đó phương pháp xây dựng tình huống có vấn đề đóng vai trò trung tâm, gắn bó với các phương pháp khác trong dạy học kết hợp lại thành một hệ thống toàn vẹn.
Dạy học nêu vấn đề cũng không chỉ hạn chế ở phạm trù phương pháp dạy học, việc áp dụng tiếp cận này đòi hỏi phải cải tạo cả nội dung, cả cách tổ chức dạy và học trong mối liên hệ thống nhất. Riêng trong phạm vi phương pháp dạy học, nó có khả năng thâm nhập vào hầu hết các phương pháp dạy học khác và làm cho tính chất của chúng tích cực hơn. Chẳng hạn, phương pháp thuyết trình thông báo tái hiện, phương pháp đàm thoại, nếu quán triệt tiếp cận mới sẽ trở thành thuyết trình nêu vấn đề và Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đàm thoại nêu vấn đề. Phương pháp dạy học nêu vấn đề còn được gọi là phương pháp dạy học giải quyết tình huống có vấn đề hoặc phương pháp giải quyết vấn đề.
Khái niệm dạy học nêu vấn đề. Hiện nay có nhiều cách giải thích, quan niệm khác nhau về dạy học nêu vấn đề. Trong cuốn “Dạy học nêu vấn đề”, I.Leenes cho rằng dạy học nêu vấn đề là một quá trình học tập mà “học sinh giải quyết một cách sáng tạo các vấn đề và các bài toán có vấn đề trong một hệ thống nhất định, thì diễn ra sự lĩnh hội sáng tạo các tri thức và kỹ năng, nắm vững những kinh nghiệm và hoạt động sáng tạo mà xã hội tích lũy được, hình thành nhân cách có tính tích cực của công dân” [17, tr95]. Nhà giáo dục học Ba Lan V.OKon cho rằng “Dạy học nêu vấn đề là toàn bộ các hoạt động như tính chất tình huống có vấn đề, diễn đạt các vấn đề, chú ý giúp đỡ cho học sinh những vấn đề cần thiết để giải quyết vấn đề, kiểm tra cách giải quyết đó và cuối cùng là quá trình hệ thống hóa và củng cố các kiến thức tiếp thu được” [27, tr103].
Nguyễn Ngọc Bảo: “Dạy học nêu vấn đề là hình thức dạy học dựa trên những quy luật của sự lĩnh hội tri thức và cách hoạt động một cách sáng tạo, bao gồm sự kết hợp các phương pháp dạy và học có những nét cơ bản của sự tìm tòi khoa học. Nhờ vậy, nó bảo đảm cho sự lĩnh hội vững chắc những cơ sở khoa học, phát triển tính tích cực, tính tự lực và năng lực sáng tạo và hình thành cơ sở thế giới quan khoa học cho họ” [2, tr11]. Nguyễn Cảnh Toàn cho rằng: “Trong dạy học nêu vấn đề, người học tự mình tìm ra kiến thức, phát hiện những vấn đề nảy sinh trong cuộc sống. Dưới sự hướng dẫn của giáo viên, học sinh nhận dạng vấn đề, trình bày và bảo vệ cách giải quyết vấn đề của mình, tranh luận đúng sai với bạn bè, và giáo viên là người đưa ra kết luận.
Từ đó học sinh tự điều chỉnh, tự đánh giá và rút ra kết luận, bổ sung kho tri thức của mình” [26, tr59]. Còn có nhiều định nghĩa của các nhà giáo dục trong và ngoài nước về phương pháp dạy học nêu vấn đề, trong các định nghĩa tuy có sự tiếp cận khác nhau nhưng hầu hết tác giả đều coi phương pháp dạy học nêu vấn đề là việc tổ chức quá trình dạy học bằng cách tạo ra các tình huống có vấn đề trong dạy học, tạo ra ở học sinh nhu cầu phát hiện và giải quyết các vấn đề nảy sinh, lôi cuốn học sinh tự lực trong hoạt động nhận thức. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Từ những quan điểm trên, các tác giả đã đề cập đến những nội dung cơ bản của dạy học nêu vấn đề. Chúng ta có thể hiểu phương pháp dạy học nêu vấn đề là hệ thống phương pháp dạy học, đặt học sinh trước một nhiệm vụ nhận thức, thông qua việc giáo viên tạo ra một chuỗi tình huống có vấn đề, học sinh ý thức được vấn đề đó và kích thích học sinh tự lực giải quyết một cách sáng tạo hoặc dưới sự hướng dẫn và định hướng của giáo viên, học sinh giải quyết vấn đề, kiểm tra, kết luận rút ra nhằm thực hiện tối ưu các nhiệm vụ dạy học.
Bản chất và đặc điểm của dạy học nêu vấn đề. + Bản chất của dạy học nêu vấn đề. Là việc xây dựng một chuỗi các tình huống có vấn đề nhằm tổ chức, điều khiển hoạt động của học sinh giải quyết vấn đề, để góp phần thực hiện tốt các nhiệm vụ dạy học. + Đặc điểm của phương pháp dạy học nêu vấn đề.
Dạy học nêu vấn đề bao gồm một hệ thống những tác động của giáo viên và học sinh, những cách thức thực hiện tổng quát các quy luật và nguyên tắc dạy học nhằm thực hiện mục đích và nhiệm vụ dạy học. Tình huống có vấn đề được coi là phương tiện điều khiển hoạt động nhận thức của học sinh. Học sinh tiếp nhận vấn đề và tự lực hoặc dưới sự hướng dẫn, chỉ đạo của giáo viên mà giải quyết vấn đề. Thế nào là tình huống có vấn đề Khái niệm tình huống có vấn đề.
Trong cuốn “Dạy học nêu vấn đề”, I. Leenes cho rằng: “tình huống có vấn đề là khó khăn được chủ thể ý thức rõ ràng hay mơ hồ, mà muốn khắc phục phải tìm tòi những tri thức mới, những phương thức hành động mới… Muốn có tình huống có vấn đề đảm bảo chức năng là kích thích tư duy thì nó phải được chủ thể tiếp nhận để giải quyết.