Khảo Sát Phương Thức Luyện Tập Kỹ Năng Nghe Hiểu Trong Dạy Tiếng Việt Cho Người Nước Ngoài

Khảo sát phương thức luyện tập kỹ năng nghe hiểu trong dạy tiếng Việt cho người nước ngoài bậc cơ sở, nâng cao hiệu quả giảng dạy.

• Tác giả: Nguyễn Kim Yến
• Người hướng dẫn: PGS.TS Vũ Văn Thi
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
• Đề tài: Khảo Sát Phương Thức Luyện Tập Kỹ Năng Nghe-Hiểu Trong Việc Dạy Tiếng Việt Cho Người Nước Ngoài
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. PHẦN MỞ ĐẦU
• 1.1. Lý do chọn đề tài
• 1.2. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
• 1.2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 1.2.2. Phạm vi nghiên cứu
• 1.3. Mục đích và ý nghĩa của luận văn
• 1.4. Phương pháp nghiên cứu
• 1.5. Bố cục của luận văn
• 2. PHẦN NỘI DUNG
• 2. Chương I: CƠ SỞ LÝ THUYẾT LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
• 2.1. Lý luận về dạy tiếng
• 2.1.1. Ngôn ngữ và quá trình tiếp nhận ngôn ngữ
• 2.2. Những đặc điểm cơ bản của việc dạy tiếng
• 2.3. Các kỹ năng ngôn ngữ
• 3. Chương II: KHẢO SÁT CÁC PHƯƠNG THỨC GIẢNG DẠY VÀ LUYỆN TẬP KỸ NĂNG NGHE-HIỂU TIẾNG VIỆT CHO NGƯỜI NƯỚC NGOÀI Ở BẬC CƠ SỞ
• 3.1. Khảo sát các dạng bài tập, bài luyện nghe-hiểu trong các giáo trình tiếng Việt cơ sở
• 3.2. Khảo sát các phương thức giảng dạy và luyện tập kỹ năng nghe-hiểu trong thực tế (ở một số trường đại học và cơ sở dạy tiếng Việt cho người nước ngoài)
• 3.3. Một số nhận xét về việc dạy và học tiếng Việt ở các cơ sở dạy tiếng Việt cho người nước ngoài (trong phạm vi khảo sát)
• 3.4. Khảo sát các phương thức luyện tập kỹ năng nghe-hiểu tiếng Việt cho người nước ngoài ở bậc cơ sở trong thực tế giảng dạy
• 4. Chương III: ĐỀ XUẤT CÁC PHƯƠNG THỨC TỐI ƯU TRONG VIỆC GIẢNG DẠY VÀ LUYỆN TẬP KỸ NĂNG NGHE-HIỂU CHO NGƯỜI NƯỚC NGOÀI Ở BẬC CƠ SỞ
• 4.1. Thiết kế các bài tập, bài luyện và bài kiểm tra nghe-hiểu cho các giáo trình dạy tiếng Việt ở bậc cơ sở
• 4.1.1. Loại bài tập mang tính chất máy móc (loại 1)
• 4.1.2. Loại bài tập mang tính tri nhận (loại 2)
• 4.1.3. Đề xuất mô hình bài kiểm tra, bài thi kỹ năng nghe-hiểu tiếng Việt bậc cơ sở
• 4.2. Đề xuất phương thức giảng dạy và luyện tập kỹ năng nghe-hiểu cho người nước ngoài bậc cơ sở
• 4.2.1. Các phương thức luyện tập nghe âm tiết
• 4.2.2. Các phương thức luyện tập nghe-hiểu từ ngữ
• 4.2.3. Các phưong thức luyện tập nghe-hiểu câu
• 4.2.4. Các phương thức luyện tập nghe-hiểu đoạn văn và hội thoại
• PHẦN KẾT LUẬN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Phương Pháp Luyện Tập Kỹ Năng Nghe Hiểu Tiếng Việt

Việc luyện tập kỹ năng nghe hiểu tiếng Việt cho người nước ngoài là một phần quan trọng trong quá trình học tập ngôn ngữ. Kỹ năng này không chỉ giúp người học tiếp thu thông tin mà còn tạo điều kiện cho việc giao tiếp hiệu quả. Nghiên cứu cho thấy rằng, việc áp dụng các phương pháp luyện tập phù hợp có thể nâng cao khả năng nghe hiểu của người học một cách đáng kể.

1.1. Tại Sao Kỹ Năng Nghe Hiểu Quan Trọng

Kỹ năng nghe hiểu là nền tảng cho việc giao tiếp thành công. Người học cần phải nắm bắt được ngữ điệu, âm sắc và ngữ nghĩa của tiếng Việt để có thể tham gia vào các cuộc hội thoại một cách tự tin.

1.2. Các Thách Thức Trong Việc Luyện Tập Kỹ Năng Nghe

Người nước ngoài thường gặp khó khăn trong việc phân biệt các âm thanh và thanh điệu của tiếng Việt. Điều này dẫn đến việc họ không thể hiểu được nội dung khi nghe, đặc biệt là trong các tình huống giao tiếp thực tế.

II. Phương Pháp Luyện Tập Nghe Hiểu Tiếng Việt Hiệu Quả

Có nhiều phương pháp học tiếng Việt hiệu quả giúp cải thiện kỹ năng nghe hiểu. Những phương pháp này không chỉ giúp người học làm quen với ngôn ngữ mà còn tạo ra môi trường học tập tích cực.

2.1. Sử Dụng Tài Liệu Nghe Đa Dạng

Việc sử dụng các tài liệu nghe như video, podcast và bài hát tiếng Việt giúp người học tiếp xúc với ngôn ngữ trong nhiều ngữ cảnh khác nhau. Điều này giúp cải thiện khả năng nghe hiểu một cách tự nhiên.

2.2. Thực Hành Nghe Qua Các Bài Tập Cụ Thể

Các bài tập nghe hiểu có thể được thiết kế để phù hợp với trình độ của người học. Những bài tập này nên bao gồm các câu hỏi và hoạt động tương tác để người học có thể thực hành và củng cố kiến thức.

2.3. Tạo Môi Trường Giao Tiếp Thực Tế

Khuyến khích người học tham gia vào các hoạt động giao tiếp thực tế như hội thoại với người bản xứ hoặc tham gia vào các lớp học tiếng Việt sẽ giúp họ cải thiện kỹ năng nghe hiểu một cách nhanh chóng.

III. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Các Phương Pháp Luyện Tập

Việc áp dụng các phương pháp luyện tập kỹ năng nghe hiểu tiếng Việt trong thực tế đã cho thấy nhiều kết quả khả quan. Nghiên cứu cho thấy rằng, người học có thể cải thiện đáng kể khả năng nghe hiểu của mình sau một thời gian ngắn áp dụng các phương pháp này.

3.1. Kết Quả Nghiên Cứu Từ Các Cơ Sở Đào Tạo

Nhiều cơ sở đào tạo đã áp dụng các phương pháp luyện tập này và ghi nhận sự tiến bộ rõ rệt của học viên trong việc nghe hiểu tiếng Việt. Các số liệu cho thấy tỷ lệ học viên đạt yêu cầu trong kỹ năng nghe hiểu tăng lên đáng kể.

3.2. Phản Hồi Từ Người Học

Người học thường phản hồi tích cực về các phương pháp luyện tập này. Họ cảm thấy tự tin hơn khi giao tiếp và có khả năng hiểu rõ hơn nội dung khi nghe tiếng Việt.

IV. Kết Luận Về Phương Pháp Luyện Tập Kỹ Năng Nghe Hiểu

Tương lai của việc luyện tập kỹ năng nghe hiểu tiếng Việt cho người nước ngoài sẽ tiếp tục phát triển với sự hỗ trợ của công nghệ và các phương pháp giảng dạy hiện đại. Việc nghiên cứu và áp dụng các phương pháp mới sẽ giúp nâng cao hiệu quả giảng dạy và học tập.

4.1. Xu Hướng Mới Trong Giảng Dạy Tiếng Việt

Sự phát triển của công nghệ thông tin và truyền thông sẽ mở ra nhiều cơ hội mới cho việc giảng dạy tiếng Việt. Các ứng dụng học tập trực tuyến và tài liệu học tập đa phương tiện sẽ trở thành công cụ hữu ích cho người học.

4.2. Tầm Quan Trọng Của Việc Nghiên Cứu Liên Tục

Nghiên cứu liên tục về các phương pháp luyện tập sẽ giúp cải thiện chất lượng giảng dạy và đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của người học tiếng Việt trên toàn thế giới.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việc dạy tiếng Việt cho người nước ngoài đã được triển khai từ lâu nhưng phương pháp giảng dạy tiếng Việt như một ngoại ngữ, đặc biệt kỹ năng nghe-hiểu, mới chỉ được quan tâm sâu sắc trong khoảng 10-15 năm trở lại đây. Theo ước tính, nhu cầu học tiếng Việt của người nước ngoài ngày càng tăng, đòi hỏi các phương pháp giảng dạy phải được nghiên cứu và hoàn thiện để đáp ứng hiệu quả hơn. Kỹ năng nghe-hiểu được xem là kỹ năng khó nhất trong bốn kỹ năng ngôn ngữ (nghe, nói, đọc, viết), đặc biệt với tiếng Việt – một ngôn ngữ đơn lập có sáu thanh điệu cần phân biệt. Mục tiêu nghiên cứu là khảo sát các phương thức luyện tập kỹ năng nghe-hiểu trong việc dạy tiếng Việt cho người nước ngoài ở bậc cơ sở, nhằm đề xuất phương pháp tối ưu trong biên soạn giáo trình và phương thức luyện tập hiệu quả. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các giáo trình tiếng Việt bậc cơ sở (trình độ A, elementary level) và khảo sát thực tế tại một số cơ sở đào tạo tiếng Việt cho người nước ngoài tại Hà Nội và một số địa phương khác. Ý nghĩa nghiên cứu thể hiện qua việc nâng cao chất lượng giảng dạy kỹ năng nghe-hiểu, góp phần cải thiện khả năng giao tiếp của người học, đồng thời hỗ trợ các giáo viên trong việc thiết kế bài giảng phù hợp với đặc điểm ngôn ngữ và trình độ học viên.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết về ngôn ngữ học và tâm lý học ngôn ngữ, đặc biệt là lý luận về quá trình tiếp nhận ngôn ngữ thứ hai và kỹ năng nghe-hiểu trong giảng dạy ngoại ngữ. Hai mô hình nghe-hiểu chủ đạo được áp dụng là mô hình xử lý thông tin của Anderson và mô hình nghe-hiểu của Nagle & Sanders, nhấn mạnh quá trình tiếp nhận, xử lý và giải mã thông tin âm thanh trong bộ nhớ ngắn hạn và dài hạn. Ngoài ra, nghiên cứu vận dụng hai phương pháp nghe-hiểu “top-down” (dựa trên kiến thức nền và bối cảnh) và “bottom-up” (dựa trên phân tích âm thanh và từ ngữ) để phân tích và đề xuất phương thức luyện tập phù hợp. Các khái niệm chính bao gồm: kỹ năng nghe-hiểu, tiểu kỹ năng nghe (phân tích âm, ghi nhớ, phán đoán, phản ứng nhanh, nghe-ghi, mô phỏng, tập trung theo dõi, khái quát tổng kết), năng lực ngôn ngữ, và phương pháp giảng dạy ngôn ngữ thứ hai.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp thống kê, phân loại, phân tích và so sánh để khảo sát các dạng bài tập và phương thức luyện tập kỹ năng nghe-hiểu trong các giáo trình tiếng Việt bậc cơ sở. Nguồn dữ liệu chính gồm 8 giáo trình tiếng Việt cơ sở phổ biến được biên soạn từ năm 2007 đến 2009, cùng với bảng câu hỏi khảo sát ý kiến giáo viên và khảo sát thực tế giảng dạy tại các cơ sở đào tạo tiếng Việt cho người nước ngoài tại Hà Nội và một số địa phương khác. Cỡ mẫu khảo sát thực tế gồm các lớp học và giáo viên tại Khoa Việt Nam học và tiếng Việt, Trung tâm thực hành ứng dụng ngôn ngữ học, Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, cùng các lớp tiếng Việt cho sinh viên Trung Quốc tại Đại học Phương Đông và Đại học Quốc gia Hà Nội. Phương pháp phân tích dữ liệu bao gồm thống kê tần suất, phân tích nội dung, so sánh tỷ lệ các dạng bài tập nghe-hiểu, và đánh giá hiệu quả phương pháp luyện tập dựa trên phản hồi của giáo viên và học viên. Timeline nghiên cứu kéo dài trong khoảng 12 tháng, từ khảo sát tài liệu, thu thập dữ liệu thực tế đến phân tích và đề xuất giải pháp.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Đa dạng dạng bài tập nghe-hiểu trong giáo trình: Các giáo trình khảo sát có từ 3 đến 6 dạng bài tập nghe-hiểu phổ biến như nghe và điền từ, nghe và trả lời câu hỏi, nghe và chọn đáp án đúng, nghe và phân biệt âm, nghe và điền thanh điệu. Tỷ lệ bài tập nghe-hiểu chiếm khoảng 10-30% tổng số bài luyện các kỹ năng, thể hiện sự quan tâm đáng kể đến kỹ năng này.

2. Chủ đề bài nghe phù hợp với thực tế giao tiếp: Các chủ đề bài nghe tập trung vào các tình huống giao tiếp cơ bản như chào hỏi, hỏi đường, mua sắm, hỏi tuổi, thời tiết, đi lại, ăn uống, ở khách sạn, thăm nhà bạn. Ví dụ, trong giáo trình “Tiếng Việt cơ sở” của Vũ Văn Thi, tỷ lệ bài nghe trong các bài học về chào hỏi và nghề nghiệp đạt khoảng 37,5%, phù hợp với nhu cầu giao tiếp ban đầu của người học.

3. Phương pháp luyện tập nghe-hiểu chưa phong phú và đa dạng: Mặc dù có sự phân bổ hợp lý về số lượng bài nghe, các dạng bài tập chủ yếu tập trung vào luyện nghe từ đơn, câu đơn và hội thoại ngắn, thiếu các bài nghe đoạn văn dài hoặc các bài luyện nghe mang tính phản xạ nhanh. Ví dụ, dạng bài nghe hội thoại ngắn và chọn đáp án đúng thường có đáp án nằm ở câu cuối, dễ đoán và chưa phát huy tối đa khả năng nghe chủ động của người học.

4. Khó khăn trong việc áp dụng hai phương pháp “top-down” và “bottom-up”: Qua khảo sát thực tế, nhiều giáo viên cho biết việc kết hợp linh hoạt hai phương pháp này trong giảng dạy còn hạn chế do thiếu tài liệu phù hợp và chưa có hướng dẫn cụ thể về cách áp dụng cho từng trình độ. Người học thường gặp khó khăn trong việc phân biệt âm, nhận diện từ và xử lý thông tin nhanh, đặc biệt với các âm tiết và thanh điệu của tiếng Việt.

Thảo luận kết quả

Kết quả khảo sát cho thấy kỹ năng nghe-hiểu được chú trọng trong các giáo trình tiếng Việt bậc cơ sở với tỷ lệ bài tập khoảng 30%, phù hợp với vai trò quan trọng của kỹ năng này trong quá trình học ngôn ngữ thứ hai. Tuy nhiên, sự hạn chế về đa dạng dạng bài tập và hình thức luyện tập phản ánh thực tế giảng dạy còn nhiều khó khăn, đặc biệt trong việc phát triển kỹ năng nghe chủ động và phản xạ nhanh. So sánh với các nghiên cứu về nghe-hiểu tiếng Anh như ngoại ngữ, những khó khăn về nhận diện âm, xử lý thông tin và áp dụng chiến thuật nghe cũng tương tự, cho thấy tính phổ quát của các vấn đề trong giảng dạy kỹ năng nghe. Việc thiếu các bài luyện nghe đoạn văn dài và các bài tập phát triển kỹ năng phản ứng nhanh có thể làm giảm hiệu quả luyện tập, khiến người học khó đạt được khả năng nghe hiểu toàn diện. Dữ liệu khảo sát cũng cho thấy sự cần thiết phải phát triển các phương pháp luyện tập nghe dựa trên đặc điểm loại hình của tiếng Việt, kết hợp linh hoạt “top-down” và “bottom-up” để phù hợp với trình độ và đặc điểm người học. Biểu đồ phân bố dạng bài tập nghe-hiểu theo từng giáo trình và bảng so sánh tỷ lệ bài nghe-hiểu với các kỹ năng khác sẽ minh họa rõ nét hơn về mức độ quan tâm và phân bổ thời gian luyện tập kỹ năng này.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Thiết kế đa dạng dạng bài tập nghe-hiểu: Cần bổ sung các dạng bài tập nghe đoạn văn dài, nghe hội thoại phức tạp và bài luyện phản xạ nhanh nhằm phát triển toàn diện kỹ năng nghe. Mục tiêu tăng tỷ lệ bài tập nghe-hiểu lên khoảng 40% tổng số bài luyện kỹ năng trong giáo trình bậc cơ sở. Thời gian thực hiện: 12 tháng. Chủ thể thực hiện: các nhóm biên soạn giáo trình và chuyên gia ngôn ngữ học.

2. Phát triển tài liệu luyện tập kết hợp “top-down” và “bottom-up”: Xây dựng bộ tài liệu luyện nghe dựa trên đặc điểm loại hình tiếng Việt, giúp người học vận dụng linh hoạt hai phương pháp nghe-hiểu. Mục tiêu nâng cao khả năng nhận diện âm và phán đoán nội dung. Thời gian: 6-9 tháng. Chủ thể: trung tâm đào tạo tiếng Việt và các nhà nghiên cứu.

3. Tổ chức tập huấn nâng cao năng lực giảng dạy kỹ năng nghe-hiểu cho giáo viên: Đào tạo giáo viên về các chiến lược luyện nghe, cách áp dụng phương pháp “top-down” và “bottom-up” hiệu quả trong giảng dạy. Mục tiêu 80% giáo viên tham gia đạt chuẩn năng lực giảng dạy kỹ năng nghe. Thời gian: 6 tháng. Chủ thể: các trường đại học và trung tâm đào tạo.

4. Áp dụng công nghệ hỗ trợ luyện nghe: Sử dụng phần mềm, ứng dụng nghe tương tác giúp người học luyện tập phản xạ nghe nhanh và đa dạng hóa hình thức luyện tập. Mục tiêu tăng cường sự chủ động và hứng thú học tập. Thời gian: 12 tháng. Chủ thể: các đơn vị phát triển phần mềm giáo dục và trung tâm đào tạo.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Giáo viên dạy tiếng Việt cho người nước ngoài: Nắm bắt các phương pháp luyện tập kỹ năng nghe-hiểu hiệu quả, áp dụng vào giảng dạy để nâng cao chất lượng bài giảng và kết quả học tập của học viên.

2. Nhà biên soạn giáo trình tiếng Việt: Tham khảo các dạng bài tập và phương pháp luyện tập được khảo sát để thiết kế giáo trình phù hợp với đặc điểm người học và đặc thù ngôn ngữ tiếng Việt.

3. Sinh viên ngành Ngôn ngữ học và Sư phạm tiếng Việt: Hiểu rõ cơ sở lý thuyết và thực tiễn giảng dạy kỹ năng nghe-hiểu, phục vụ cho nghiên cứu và thực hành sư phạm.

4. Các trung tâm đào tạo tiếng Việt cho người nước ngoài: Áp dụng các đề xuất về phương pháp và tài liệu luyện tập để nâng cao hiệu quả đào tạo, đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng của học viên quốc tế.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao kỹ năng nghe-hiểu lại khó hơn các kỹ năng khác trong học tiếng Việt?
   Nghe-hiểu đòi hỏi người học phải phân biệt chính xác các âm tiết, thanh điệu và xử lý thông tin nhanh chóng trong thời gian thực, điều này khó hơn so với kỹ năng đọc hay viết vì tính chất thụ động và không thể dừng lại để suy nghĩ khi nghe.

2. Hai phương pháp “top-down” và “bottom-up” khác nhau như thế nào trong luyện nghe?
   “Top-down” dựa trên kiến thức nền và bối cảnh để dự đoán và hiểu nội dung, còn “bottom-up” tập trung vào phân tích âm thanh, từ ngữ để giải mã thông tin. Kết hợp cả hai giúp người học nghe hiểu hiệu quả hơn.

3. Làm thế nào để giáo viên áp dụng linh hoạt hai phương pháp này trong giảng dạy?
   Giáo viên nên thiết kế bài tập đa dạng, có bài tập tập trung vào nhận diện âm thanh (bottom-up) và bài tập dựa trên bối cảnh, chủ đề (top-down), đồng thời hướng dẫn học viên sử dụng chiến thuật nghe phù hợp với từng tình huống.

4. Có nên luyện nghe đoạn văn dài ngay từ bậc cơ sở không?
   Có thể bắt đầu với đoạn văn ngắn, tăng dần độ dài và độ phức tạp để người học làm quen dần, giúp phát triển khả năng nghe hiểu toàn diện và phản xạ nhanh trong giao tiếp thực tế.

5. Làm sao để khắc phục khó khăn khi nghe tiếng Việt có nhiều thanh điệu?
   Người học cần luyện tập phân biệt thanh điệu qua các bài tập nghe và phát âm, kết hợp với việc nghe nhiều trong các tình huống giao tiếp thực tế để tăng độ nhạy thính giác và phản xạ nghe.

Kết luận

• Kỹ năng nghe-hiểu là kỹ năng khó nhưng rất quan trọng trong giảng dạy tiếng Việt cho người nước ngoài, đặc biệt ở bậc cơ sở.
• Các giáo trình hiện nay đã chú trọng kỹ năng nghe-hiểu với tỷ lệ bài tập khoảng 30%, nhưng còn hạn chế về đa dạng dạng bài và hình thức luyện tập.
• Việc kết hợp linh hoạt hai phương pháp “top-down” và “bottom-up” trong luyện nghe là cần thiết để nâng cao hiệu quả học tập.
• Đề xuất các giải pháp thiết kế bài tập đa dạng, phát triển tài liệu luyện tập đặc thù, tập huấn giáo viên và ứng dụng công nghệ hỗ trợ.
• Các bước tiếp theo bao gồm triển khai xây dựng tài liệu mới, tổ chức đào tạo giáo viên và đánh giá hiệu quả áp dụng trong thực tế giảng dạy.

Hành động ngay hôm nay: Các nhà giáo dục và biên soạn giáo trình nên áp dụng các đề xuất này để nâng cao chất lượng giảng dạy kỹ năng nghe-hiểu, góp phần phát triển tiếng Việt như một ngoại ngữ toàn diện và hiệu quả.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: CƠ SỞ LÝ THUYẾT LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1.1 Lý luận về dạy tiếng 1.1 Ngôn ngữ và quá trình tiếp nhận ngôn ngữ: Cho đến nay, các nhà ngôn ngữ học đã đưa ra rất nhiều định nghĩa về ngôn ngữ (khoảng hơn 400 định nghĩa về ngôn ngữ). Mặc dù có nhiều định nghĩa khác nhau nhưng mỗi lĩnh vực nghiên cứu lại chọn một định nghĩa phù hợp cho hướng nghiên cứu của mình. Trong giảng dạy ngôn ngữ kể cả giảng dạy ngoại ngữ và giáo dục ngôn ngữ trong nhà trường, các nhà ngôn ngữ học và giáo dục đều nhận thấy hướng định nghĩa phù hợp hơn cả là: - Ngôn ngữ là một phương tiện giao tiếp, như Lê Nin nói: “Ngôn ngữ là phương tiện giao tiếp trọng yếu của con người” - Ngôn ngữ là một hệ thống ký hiệu âm thanh (theo Ferdinand De Saussure) [14]. Như vậy, đứng trên phương diện ngôn ngữ học dạy tiếng, chúng ta có thể chấp nhận định nghĩa sau: “Ngôn ngữ là một hệ thống ký hiệu âm thanh mà con người dùng để giao tiếp”.

Các nhà ngôn ngữ học cũng thống nhất rằng, một con người sinh ra, ngoài ngôn ngữ đầu tiên được tiếp xúc và trở thành ngôn ngữ thứ nhất, tức là ngôn ngữ này sẽ được sử dụng từ khi sinh ra cho đến khi trưởng thành trong xã hội, cộng đồng dân tộc sử dụng ngôn ngữ đó, thì bất cứ ai cũng có khả năng tiếp nhận thêm ít nhất một ngôn ngữ nữa và tất cả các ngôn ngữ tiếp nhận sau ngôn ngữ thứ nhất đều được gọi là ngôn ngữ thứ hai. - Về quá trình tiếp nhận ngôn ngữ thứ nhất: Con người tiếp nhận ngôn ngữ thứ nhất qua hai giai đoạn. Giai đoạn thứ nhất cũng là giai đoạn đầu tiên con người tiếp nhận ngôn ngữ một cách vô thức và theo thói quen; giai đoạn thứ 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] hai là giai đoạn con người phát triển ngôn ngữ thứ nhất thông qua việc học tập ngôn ngữ trong trường học và các hoạt động giao tiếp ngôn ngữ trong môi trường ngôn ngữ tự nhiên [41]. Điều này có liên quan đến năng lực ngôn ngữ của con người.

Năng lực ngôn ngữ là khả năng tiếp thu và sử dụng ngôn ngữ trong giao tiếp. Theo quan điểm của ngữ pháp học tạo sinh, con người sinh ra đã có năng lực nắm vững tiếng mẹ đẻ. Điều đó lí giải vì sao trẻ em chưa được học các kiến thức ngôn ngữ đã có khả năng nói những câu hoàn chỉnh và một người chưa được học ngữ pháp cũng có thể phân biệt câu sai, câu đúng. Ngôn ngữ của con người có đời sống sinh động, được hình thành từ hai nửa: “một nửa là năng lực ngôn ngữ” (thuộc phạm trù tâm lý) và một nửa khác là “sự vận dụng ngôn ngữ” (thuộc phạm trù xã hội).

- Về quá trình tiếp nhận ngôn ngữ thứ hai: Ngôn ngữ thứ hai được phân biệt với ngôn ngữ thứ nhất bởi thứ tự tiếp nhận và học tập ngôn ngữ. Vì thế, ngôn ngữ thứ hai có nội hàm phong phú. Ngôn ngữ thứ hai còn gọi là ngôn ngữ đích – ngôn ngữ mà một người đang học và muốn thông qua quá trình học tập thụ đắc được ngôn ngữ này. Quá trình tiếp nhận ngôn ngữ thứ hai cũng không giống ngôn ngữ thứ nhất.

Ngôn ngữ thứ nhất được tiếp nhận một cách tự nhiên hơn còn ngôn ngữ thứ hai được tiếp nhận chủ yếu qua các tài liệu học tập và phức tạp hơn bởi có sự tác động của chính ngôn ngữ thứ nhất và các yếu tố khác. Môi trường học tập ngôn ngữ thứ hai thường là trường lớp, chịu sự chi phối của của giáo viên và giáo trình, người học ít được tham gia vào những hoàn cảnh giao tiếp thực tế, ngôn ngữ trong giáo trình nhiều khi cũng khác so với ngôn ngữ trong giao tiếp thực tế. Ngoài ra còn có các nhân tố tác động khác như vấn đề tuổi tác, quan niệm của cá nhân, gia đình và xã hội đối với ngôn ngữ thứ hai, vấn đề sức khoẻ, tâm lí, động cơ thúc đẩy người học, các điều kiện về các phương tiện kĩ thuật hỗ trợ… 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Đối với việc giảng dạy tiếng Việt như một ngoại ngữ, những kết quả, nghiên cứu về quá trình tiếp nhận ngôn ngữ thứ nhất và ngôn ngữ thứ hai của con người như trên có tác dụng to lớn trong việc giúp cho các giáo viên và người học tìm tòi những phương pháp dạy và học phù hợp, có hiệu quả.2 Những đặc điểm cơ bản của việc dạy tiếng Trong một thế giới ngày càng “phẳng”, cho đến nay, cùng với sự phát triển của nhu cầu học ngoại ngữ, đã xuất hiện nhiều quan điểm về phương pháp dạy tiếng. Từ phương pháp ra đời sớm nhất là phương pháp ngữ pháp-dịch, tiếp đó là một số phương pháp nhằm đáp ứng những nhu cầu học khác nhau như phương pháp trực tiếp, phương pháp thực hành có ý thức hay những phương pháp ra đời khi có sự phát triển của các phương tiện kỹ thuật như phương pháp nghe – nói, phương pháp nghe – nhìn và một phương pháp được nhắc đến nhiều trong thời gian gần đây là phương pháp giao tiếp với việc coi người học là đối tượng trung tâm trong lớp học và chú trọng việc phát triển năng lực giao tiếp bằng ngoại ngữ.

Mặc dù, các phương pháp được xây dựng và áp dụng trong những hoàn cảnh khác nhau nhưng về cơ bản, các hoạt động trong giảng dạy ngôn ngữ thứ hai vẫn có những đặc điểm và nguyên tắc chung. Theo Chen Chang Lai [41], việc giảng dạy ngôn ngữ thứ hai (second language teaching) là các hoạt động giảng dạy một ngôn ngữ mới cho người đã thụ đắc được ngôn ngữ thứ nhất. Các hoạt động này thông thường được tiến hành một cách chính quy trong môi trường nhà trường. Mặc dù việc giảng dạy ngôn ngữ thứ nhất và ngôn ngữ thứ hai đều là các hoạt động giảng dạy ngôn ngữ và đều có những quy tắc học tập ngôn ngữ giống nhau nhưng do đối tượng, môi trường và văn hoá nền của người học khác nhau nên việc giảng dạy ngôn ngữ thứ hai cũng có những đặc điểm riêng, chủ yếu thể hiện ở những mặt sau đây: 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] - Mục tiêu của việc giảng dạy ngôn ngữ thứ hai chủ yếu là bồi dưỡng cho người học khả năng vận dụng ngôn ngữ đích để giao tiếp; - Giảng dạy ngôn ngữ thứ hai lấy việc luyện tập các kỹ năng làm trung tâm, thông qua việc luyện tập và lặp đi lặp lại nhiều lần để chuyển các kiến thức ngôn ngữ thành các kỹ năng; - Hình thức giảng dạy “tập trung hoá” ở mức độ cao vì đối tượng học hầu hết là người đã trưởng thành nên trong một thời gian ngắn nhất cần học để tiếp nhận được nhiều nhất và nhanh nhất ngôn ngữ thứ hai.

- Vấn đề giảng dạy ngôn ngữ thứ hai ở giai đoạn cơ sở được coi trọng hơn ở các giai đoạn khác vì đây là giai đoạn định hình, tạo nền móng cho ngôn ngữ đích. Số lượng người học ở giai đoạn này cũng nhiều hơn. Giai đoạn này thể hiện những đặc điểm và quy tắc giảng dạy ngôn ngữ thứ hai một cách rõ nét nhất; - Việc giảng dạy ngôn ngữ thứ hai rất coi trọng vấn đề so sánh, đối chiếu các ngôn ngữ. Thông qua việc so sánh đối chiếu ngôn ngữ thứ hai với ngôn ngữ thứ nhất sẽ xác định được những trọng tâm giảng dạy và những khó khăn khi giảng dạy; - Việc giảng dạy ngôn ngữ hai có tác dụng chuyển dịch tư duy từ ngôn ngữ thứ nhất sang ngôn ngữ đích.

Các nhà nghiên cứu cho rằng, quá trình thụ đắc ngôn ngữ thứ hai đã hình thành nên ngôn ngữ trung gian (interlanguage) như là bước đệm, chuyển tiếp giữa hai ngôn ngữ. Ngôn ngữ trung gian sẽ từng bước rời xa ngôn ngữ thứ nhất và ngày càng tiến gần ngôn ngữ thứ hai trong quá trình học; - Việc giảng dạy ngôn ngữ thứ hai càng coi trọng giảng dạy văn hoá hơn. Hai hoạt động này không thể tách rời nhau, đặc biệt là giảng dạy các kiến thức văn hoá giao tiếp; 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Người giáo viên dạy tiếng cần nắm vững những đặc điểm trên đây của hoạt động giảng dạy ngôn ngữ thứ hai để xây dựng những bài giảng, bài học phù hợp với đối tượng học cũng như giảng dạy ngôn ngữ thứ hai một cách có phương pháp và hiệu quả.3 Các kỹ năng ngôn ngữ Trong quá trình phát triển ngôn ngữ và tư duy, con người đã hình thành nên ngôn ngữ nói và ngôn ngữ viết. Cả hai hệ thống ngôn ngữ nói và ngôn ngữ viết đều phục vụ cho việc giao tiếp của con người, tuy nhiên mỗi hệ thống lại có những sự khác biệt nhất định.

Việc phân biệt hai hệ thống đó sẽ giúp cho việc dạy tiếng có hiệu quả hơn, phục vụ cho nhu cầu giao tiếp ngôn ngữ tốt hơn. Về cơ bản, ngôn ngữ nói là một hệ thống phát âm và thu nhận âm; có nghĩa là, trong giao tiếp ngôn ngữ, giữa người nói và người nghe đã hình thành nên một hệ thống chung về nhận diện, mô tả và phân tích âm, sự đồng nhất giữa âm và nghĩa. Nói cách khác, để có thể giao tiếp được bằng tiếng nói, người ta phải nói được, nghe được và hiểu được. Đây là hai kỹ năng cơ bản cần được rèn luyện để người học có thể sử dụng ngôn ngữ trong giao tiếp.

Hệ thống chữ viết, về cơ bản, gồm 2 loại: chữ ghi âm và chữ ghi ý (bao gồm cả chữ tượng hình). Dù là hệ thống ghi âm hay ghi ý thì chữ viết cũng là một hệ thống ký hiệu dùng để ghi lại âm thanh của tiếng nói con người. Để có thể giao tiếp bằng chữ viết, học sinh cần được rèn luyện kỹ năng đọc hiểu và viết. Trên phương diện giáo dục ngôn ngữ, chúng ta có thể hình dung được sự phân chia như sau: 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Ngôn ngữ Tiếng nói Chữ viết 1.

Đọc Tiếp thụ 2. Viết Truyền đạt Qua sơ đồ trên, chúng ta có thể nhận thấy, 4 mục tiêu chính trong dạy tiếng đáp ứng cho hai địa hạt chính là: dạy ngôn ngữ nói và dạy ngôn ngữ viết với 4 kỹ năng cơ bản mà chúng ta cần chú trọng. Để phát triển ngôn ngữ nói, chúng ta phải tập trung vào hai kỹ năng: nghe – hiểu và nói; để phát triển ngôn ngữ viết, chúng ta phải tập trung vào hai kỹ năng: đọc – hiểu và viết.