CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Khái niệm tư duy Tư duy là khả năng của con người để suy nghĩ, phân tích, đánh giá và giải quyết các vấn đề. Đó là quá trình sử dụng trí tuệ để suy nghĩ và phân tích thông tin, rồi đưa ra những kết luận hoặc quyết định dựa trên những gì đã tìm hiểu và biết được. Tư duy là một quá trình phức tạp, nó bao gồm nhiều khía cạnh như logic, trực giác, tưởng tượng, sáng tạo, khả năng tập trung và kiên trì.
Tư duy cũng có thể được phát triển thông qua việc học hỏi, đào tạo và trải nghiệm. Trong giáo trình phát triển tư duy sáng tạo cho HS Tiểu học thông qua hoạt động giải Toán, tác giả Đoàn Quang Mạnh cho rằng: “Tư duy là hoạt động nhận thức bậc cao của con người. Tư duy gắn liền với các hoạt động trí tuệ của con người, nhằm đạt được những nhận thức về quy luật và phương pháp hoạt động của mình. Có thể thấy: Tư duy là quá trình hoạt động suy nghĩ (một cách liên tục) để nhận thức và giải quyết vấn đề thông qua hoạt động phản ánh các sự vật, hiện tượng trong cuộc sống” [14].
Trong học tập, tư duy được hiểu là khả năng của con người để phân tích, suy luận và giải quyết các vấn đề trong quá trình học tập. Tư duy trong học tập bao gồm những kỹ năng như tập trung, nhận thức, phân tích, trích xuất thông tin quan trọng, đánh giá và so sánh, đưa ra kết luận và giải pháp cho các vấn đề phức tạp. Tư duy trong học tập không chỉ giúp cho HS hiểu bài học một cách sâu sắc hơn, mà còn rèn cho họ xây dựng kỹ năng tư duy phản biện, tự nghiên cứu, sáng tạo và tư duy năng động. Điều này giúp HS có khả năng tự giải quyết các 8 vấn đề khó khăn và phát triển khả năng tư duy mới trong quá trình học tập và cuộc sống sau này.
Để phát triển tư duy trong học tập, HS cần phải có một môi trường học tập tích cực, đầy đủ tài nguyên học tập và các hoạt động học tập thực tế để phát triển kỹ năng tư duy của mình. Họ cũng cần rèn luyện kỹ năng tự học, đọc hiểu và xử lý thông tin để phát triển tư duy phản biện từ đó đưa ra quyết định đúng đắn trong quá trình học tập. Đặc điểm cơ bản của tư duy Tư duy là khả năng và quá trình suy nghĩ, xử lý thông tin và giải quyết vấn đề. Đặc điểm cơ bản của tư duy bao gồm: - Tính có vấn đề: Tình huống có vấn đề là những tình huống chứa đựng những mâu thuẫn mà với những kiến thức cũ, những phương pháp hành động cũ chưa đủ khả năng giải quyết vấn đề đó.
Muốn giải quyết vấn đề đó, con người phải tìm đến những kiến thức mới, cách thức giải quyết mới. Khi đó tư duy sẽ xuất hiện khi gặp những tình huống có vấn đề. Tuy nhiên không phải bất cứ hoàn cảnh nào tư duy cũng xuất hiện. Tư duy chỉ xuất hiện khi chủ thể nhận thức được tình huống đó có vấn đề, tức là có mâu thuẫn chứa đựng trong vấn đề đó và chủ thể phải có nhu cầu giải quyết vấn đề đó.
- Tính trừu tượng và khái quát: Trừu tượng là khi đứng trước một vấn đề chứa đựng nhiều yếu tố, cần phải gạt bỏ đi những thứ không cần thiết và chỉ giữ lại những yếu tố cần thiết quan trọng cho tư duy. Khái quát là việc dùng tri thức để hợp nhất những đối tượng khác nhau vào cùng một nhóm, một loại, dựa trên những đặc điểm những thuộc tính giống nhau. Cũng có thể hiểu khái quát như việc từ những nội dung cụ thể mở rộng cho những nội dung có phạm vi rộng hơn. Tính trừu tượng và khái quát của tư duy có mối liên hệ mật thiết với nhau ở mức độ cao.
Không có trừu tượng thì không thể tiến hành khái quát, nhưng có trừu tượng mà không có khái quát thì hạn chế quá trình tiếp nhận sự hiểu biết về mọi vật… 9 - Tính gián tiếp: Tư duy con người không nhận thức thế giới một cách trực tiếp mà có khả năng nhận thức nó một cách gián tiếp. Tính gián tiếp của tư duy còn được thể hiện ở việc sử dụng những kinh nghiệm vốn có của bản thân, phương tiện máy móc, công cụ nhận thức vào quá trình tư duy. Tính gián tiếp của tư duy còn được thể hiện qua quá trình con người sử dụng những công cụ, phương tiện máy móc, công cụ để nhận thức đối tượng mà không thể trực tiếp tri giác chúng. Tính gián tiếp của tư duy con giúp con người có được những phán đoán có tính khoa học đối với những sự vật xảy ra trong quá khứ và cả tương lai.
Ví dụ như dự báo thời tiết, dự báo về tính hình phát triển cua nền kinh tế, dự báo về biến đổi khí hậu… - Quan hệ chặt chẽ với ngôn ngữ: Ngôn ngữ là một phương tiện biểu đạt của tư duy. Bởi vậy, tư duy và ngôn ngữ có mối quan hệ mật thiết với nhau, chúng bổ sung và hoàn thiện cho nhau. Tư duy góp phần giúp cho ngôn ngữ phát triển và ngược lại ngôn ngữ là kết quả biểu hiện ra bên ngoài của tư duy. - Quan hệ mật thiết với nhận thức cảm tính: Tư duy không chỉ là quá trình logic và trí tuệ mà còn chứa đựng cảm xúc và cảm giác.
Tư duy cảm tính đòi hỏi sự nhận thức, hiểu biết về cảm xúc của bản thân và của người khác, cũng như khả năng điều chỉnh và quản lý cảm xúc trong quá trình suy nghĩ. Cảm xúc có thể ảnh hưởng mạnh mẽ đến quá trình tư duy. Có thể có những lúc cảm xúc tích cực hay tiêu cực ảnh hưởng đến quá trình suy nghĩ, dẫn đến những quyết định không được khách quan hay chủ quan hợp lý. Nhận thức cảm tính đóng vai trò quan trọng trong quá trình quan sát, giúp hiểu về cảm xúc của bản thân và người khác.
Tư duy sâu sắc, tỉ mỉ, phân tích yêu cầu khả năng nhận thức cảm tính để có cái nhìn toàn diện và chính xác hơn về một vấn đề hay tình huống. Quan hệ mật thiết giữa tư duy và nhận thức cảm tính còn thể hiện trong quá trình sáng tạo. Cảm xúc và cảm giác có thể 10 kích thích tư duy sáng tạo, đóng vai trò quan trọng trong việc tạo ra các ý tưởng mới, giải quyết vấn đề khó khăn, hay phát triển các giải pháp độc đáo. Tất cả các đặc điểm này đều là những yếu tố quan trọng để phát triển tư duy hiệu quả, giúp cho con người có thể giải quyết các vấn đề phức tạp và thích nghi với các tình huống mới.
Tư duy sáng tạo 1. Khái niệm tư duy sáng tạo Trong giáo trình phát triển tư duy sáng tạo cho HS Tiểu học thông qua hoạt động giải Toán, tác giả Đoàn Quang Mạnh cho rằng: “Tư duy sáng tạo là loại tư duy có khuynh hướng phát hiện và giải thích bản chất sự vật theo lối mới, hoặc tạo ra ý tưởng mới, cách giải quyết mới không theo tiền lệ đã có” [14]. Tư duy sáng tạo thường được mô tả như một quá trình kết hợp giữa khả năng tưởng tượng và sự sáng tạo, sự khéo léo trong việc kết nối các ý tưởng, khả năng phân tích và đánh giá các giải pháp khác nhau, và sự kiên trì trong việc tìm kiếm và thử nghiệm các ý tưởng mới. Tư duy sáng tạo là một kỹ năng quan trọng trong nhiều lĩnh vực của đời sống, từ kinh doanh, khoa học, công nghệ, nghệ thuật, cho đến giáo dục và tâm lý học.
Việc phát triển tư duy sáng tạo có thể giúp cho người ta tăng khả năng sáng tạo, tạo ra giá trị và giải pháp mới cho các vấn đề phức tạp, cải thiện khả năng tư duy, tăng cường sự linh hoạt và sáng tạo trong công việc và cuộc sống. Vai trò tư duy sáng tạo Tư duy sáng tạo trong giáo dục là quá trình khuyến khích HS suy nghĩ sáng tạo, tìm kiếm và tạo ra các ý tưởng mới và khác biệt để giải quyết các vấn đề trong cuộc sống và công việc. Tư duy sáng tạo trong giáo dục không chỉ hướng đến việc tạo ra những sản phẩm, dịch vụ, hoặc sáng kiến mới, mà còn giúp HS phát triển các kỹ năng tư duy độc lập, phân tích, đánh giá và giải quyết vấn đề. 11 Tư duy sáng tạo trong toán học là quá trình khuyến khích HS suy nghĩ khác biệt, tìm kiếm các cách tiếp cận mới và đưa ra các giải pháp sáng tạo cho các vấn đề toán học.
Nó không chỉ liên quan đến việc giải quyết các bài toán mà còn giúp phát triển kỹ năng tư duy phản biện, tư duy độc lập và sự sáng tạo. Tư duy sáng tạo trong toán học giúp HS phát triển khả năng tìm kiếm giải pháp độc đáo cho các vấn đề toán học, cải thiện kỹ năng phân tích và đánh giá thông tin, tạo ra các mô hình toán học mới, và phát triển khả năng áp dụng toán học vào các vấn đề thực tế. Trong giảng dạy toán học, tư duy sáng tạo có thể được khuyến khích bằng cách cung cấp cho HS các bài toán khó, các vấn đề thực tế và cơ hội để tìm kiếm và khám phá các giải pháp mới. Nó có thể được đào tạo thông qua các hoạt động như thảo luận nhóm, tìm hiểu động cơ và lịch sử của các nhà toán học nổi tiếng, hoặc giải quyết các vấn đề toán học trong thực tế.
Việc phát triển tư duy sáng tạo trong toán học có thể giúp HS trở thành những người giải quyết vấn đề toán học giỏi, phát triển sự sáng tạo và tư duy độc lập, và có khả năng ứng dụng toán học vào các lĩnh vực khác nhau trong cuộc sống và công việc. Bản chất của tư duy sáng tạo Tư duy sáng tạo là quá trình tập trung suy nghĩ, phân tích, tìm kiếm giải pháp và khám phá những ý tưởng mới và không định hướng trước để giải quyết các vấn đề hoặc tạo ra những sản phẩm, dịch vụ, hoặc sáng kiến mới. Tư duy sáng tạo thường được mô tả như một quá trình kết hợp giữa khả năng tưởng tượng và sự sáng tạo, sự khéo léo trong việc kết nối các ý tưởng, khả năng phân tích và đánh giá các giải pháp khác nhau, và sự kiên trì trong việc tìm kiếm và thử nghiệm các ý tưởng mới.