Nâng cao hiệu quả dạy học hóa học lớp 12 với phương pháp phát hiện và giải quyết vấn đề

Luận văn thạc sĩ giáo dục nghiên cứu sử dụng phương pháp dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề hỗ trợ dạy học phần kim loại hóa học lớp, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên

• Tác giả: Nguyễn Thị Lý
• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Thị Sửu
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Sư phạm hóa học
• Đề tài: Sử Dụng Phương Pháp Dạy Học Phát Hiện Và Giải Quyết Vấn Đề Hỗ Trợ Dạy Học - Phần Kim Loại Hóa Học Lớp 12 Nâng Cao
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU
• 1.1. Lịch sử vấn đề nghiên cứu
• 1.2. Lý thuyết nhận thức
• 1.2.1. Nội dung của thuyết nhận thức
• 1.2.2. Các nguyên tắc của lý thuyết nhận thức
• 1.2.3. Ứng dụng của thuyết nhận thức
• 1.3. Phương pháp dạy học tích cực theo thuyết nhận thức
• 1.3.1. Khái niệm PPDH tích cực
• 1.3.2. Những dấu hiệu đặc trưng của dạy và học tích cực
• 1.3.3. Biểu đồ các mức độ thu giữ thông tin
• 1.4. Dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề
• 1.5. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC PHÁT HIỆN VÀ GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ HỖ TRỢ DẠY HỌC PHẦN KIM LOẠI HÓA HỌC LỚP 12 NÂNG CAO – THPT
• 2.1. Phân tích nội dung phần kim loại chương trình SGK hóa học lớp 12 nâng cao – THPT
• 2.2. Nội dung phần kim loại Hóa học 12 nâng cao – THPT
• 2.3. Những chú ý về mặt phương pháp giảng dạy
• 2.4. Xây dựng hệ thống tình huống có vấn đề và hướng dẫn giải quyết các vấn đề trong dạy học phần hóa kim loại lớp 12 nâng cao – THPT
• 2.5. Nguyên tắc lựa chọn nội dung kiến thức để xây dựng tình huống có vấn đề
• 2.6. Xây dựng và giải quyết hệ thống tình huống có vấn đề trong chương 6
• 2.7. Xây dựng và giải quyết các tình huống có vấn đề trong chương 7
• 2.8. Thiết kế các vấn đề - đề tài học tập giải quyết vấn đề có liên quan đến thực tiễn đời sống trong dạy học phần kim loại lớp 12 nâng cao – THPT
• 2.9. Thiết kế kế hoạch bài dạy có sử dụng PPDH phát hiện và giải quyết vấn đề
• 2.9.1. Kế hoạch bài dạy – Tiết 50
• 2.9.2. Kế hoạch bài dạy tiết 64
• 2.9.3. Kế hoạch bài dạy tiết 65
• 2.9.4. Kế hoạch dạy học tiết 66
• 2.10. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 3.1. Mục đích thực nghiệm
• 3.2. Nhiệm vụ thực nghiệm sư phạm
• 3.3. Kế hoạch thực nghiệm
• 3.4. Đối tượng thực nghiệm. Chuẩn bị nội dung
• 3.5. Tiến hành thực nghiệm sư phạm. Kết quả thực nghiệm. Phương pháp xử lý số liệu
• 3.6. Xử lý và đánh giá kết quả thực nghiệm sư phạm
• 3.7. Phân tích kết quả thực nghiệm
• 3.8. Kết luận về thực nghiệm sư phạm
• 3.9. Tiểu kết chương 3
• KẾT LUẬN CHUNG VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHẦN PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về phương pháp dạy học phát hiện trong hóa học lớp 12

Phương pháp dạy học phát hiện là một trong những phương pháp dạy học tích cực, giúp học sinh phát triển tư duy và khả năng giải quyết vấn đề. Trong bối cảnh giáo dục hiện đại, việc áp dụng phương pháp này trong dạy học hóa học lớp 12 trở nên cần thiết hơn bao giờ hết. Phương pháp này không chỉ giúp học sinh tiếp thu kiến thức một cách chủ động mà còn khuyến khích sự sáng tạo và khả năng tự học.

1.1. Khái niệm và vai trò của phương pháp dạy học phát hiện

Phương pháp dạy học phát hiện là phương pháp mà trong đó học sinh được khuyến khích tự tìm tòi, khám phá kiến thức mới thông qua các tình huống có vấn đề. Phương pháp này giúp học sinh phát triển tư duy phản biện và khả năng giải quyết vấn đề thực tiễn.

1.2. Lợi ích của phương pháp dạy học phát hiện trong hóa học

Việc áp dụng phương pháp dạy học phát hiện trong hóa học không chỉ giúp học sinh nắm vững kiến thức mà còn phát triển kỹ năng thực hành, khả năng làm việc nhóm và tư duy sáng tạo. Học sinh sẽ cảm thấy hứng thú hơn với môn học khi được tham gia vào quá trình học tập chủ động.

II. Những thách thức trong việc áp dụng phương pháp dạy học phát hiện

Mặc dù phương pháp dạy học phát hiện mang lại nhiều lợi ích, nhưng việc áp dụng nó trong thực tế cũng gặp không ít thách thức. Giáo viên cần phải có kỹ năng và kiến thức vững vàng để hướng dẫn học sinh một cách hiệu quả.

2.1. Khó khăn trong việc thiết kế tình huống có vấn đề

Một trong những thách thức lớn nhất là việc thiết kế các tình huống có vấn đề phù hợp với nội dung bài học. Giáo viên cần phải có khả năng phân tích và lựa chọn các vấn đề thực tiễn để kích thích sự tò mò của học sinh.

2.2. Đòi hỏi cao về năng lực của giáo viên

Giáo viên cần phải có kiến thức chuyên môn vững vàng và kỹ năng sư phạm tốt để có thể áp dụng phương pháp này một cách hiệu quả. Điều này đòi hỏi giáo viên phải thường xuyên cập nhật kiến thức và cải thiện kỹ năng giảng dạy.

III. Phương pháp dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề trong hóa học

Phương pháp dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề là một trong những phương pháp dạy học tích cực được áp dụng rộng rãi trong dạy học hóa học. Phương pháp này không chỉ giúp học sinh phát triển tư duy mà còn nâng cao khả năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn.

3.1. Quy trình áp dụng phương pháp dạy học phát hiện

Quy trình áp dụng phương pháp dạy học phát hiện bao gồm việc xác định vấn đề, tổ chức hoạt động học tập và đánh giá kết quả. Giáo viên cần hướng dẫn học sinh từng bước để họ có thể tự khám phá và giải quyết vấn đề.

3.2. Các kỹ thuật dạy học tích cực kết hợp

Để nâng cao hiệu quả của phương pháp dạy học phát hiện, giáo viên có thể kết hợp với các kỹ thuật dạy học tích cực khác như thảo luận nhóm, dự án học tập và trò chơi học tập. Những kỹ thuật này sẽ giúp học sinh hứng thú hơn với môn học.

IV. Ứng dụng thực tiễn của phương pháp dạy học phát hiện trong hóa học

Việc áp dụng phương pháp dạy học phát hiện trong hóa học lớp 12 đã cho thấy nhiều kết quả tích cực. Học sinh không chỉ nắm vững kiến thức mà còn phát triển kỹ năng thực hành và khả năng giải quyết vấn đề.

4.1. Kết quả nghiên cứu từ thực nghiệm sư phạm

Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc áp dụng phương pháp dạy học phát hiện giúp nâng cao chất lượng học tập của học sinh. Học sinh có khả năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn tốt hơn và có sự hứng thú hơn với môn học.

4.2. Ví dụ thực tiễn từ các trường học

Nhiều trường học đã áp dụng thành công phương pháp dạy học phát hiện trong giảng dạy hóa học. Các giáo viên đã thiết kế các bài học thú vị, giúp học sinh tự khám phá và giải quyết các vấn đề thực tiễn liên quan đến hóa học.

V. Kết luận và triển vọng của phương pháp dạy học phát hiện trong hóa học

Phương pháp dạy học phát hiện trong hóa học lớp 12 không chỉ giúp học sinh tiếp thu kiến thức một cách hiệu quả mà còn phát triển tư duy sáng tạo và khả năng giải quyết vấn đề. Triển vọng của phương pháp này trong tương lai là rất lớn.

5.1. Tương lai của phương pháp dạy học phát hiện

Với sự phát triển của công nghệ và phương pháp giáo dục hiện đại, phương pháp dạy học phát hiện sẽ ngày càng được cải tiến và áp dụng rộng rãi hơn trong các trường học.

5.2. Khuyến nghị cho giáo viên và nhà quản lý giáo dục

Giáo viên cần được đào tạo và hỗ trợ để có thể áp dụng phương pháp dạy học phát hiện một cách hiệu quả. Nhà quản lý giáo dục cũng cần tạo điều kiện thuận lợi cho việc áp dụng phương pháp này trong giảng dạy.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh thế kỷ XXI với sự phát triển mạnh mẽ của khoa học và công nghệ, giáo dục Việt Nam đang đứng trước yêu cầu đổi mới toàn diện nhằm nâng cao chất lượng đào tạo nguồn nhân lực. Theo quyết định số 201/2001/QĐ-TTg ngày 28/12/2001 của Thủ tướng Chính phủ, đổi mới phương pháp giáo dục là một trong những chiến lược trọng tâm, chuyển từ truyền thụ thụ động sang hướng dẫn người học chủ động tư duy và tự học. Tuy nhiên, thực trạng dạy học ở các trường trung học phổ thông (THPT) hiện nay vẫn còn nhiều hạn chế, đặc biệt là việc áp dụng các phương pháp dạy học tích cực chưa phổ biến.

Luận văn tập trung nghiên cứu việc sử dụng phương pháp dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề (PPDH PHGQVP) trong dạy học phần kim loại hóa học lớp 12 nâng cao tại các trường THPT thành phố Hải Phòng. Mục tiêu chính là nâng cao năng lực tư duy, khả năng vận dụng kiến thức của học sinh (HS) để giải quyết các vấn đề học tập và thực tiễn, từ đó góp phần cải thiện chất lượng dạy học hóa học. Nghiên cứu thực hiện trong năm học 2011-2012 với đối tượng là HS lớp 12 của 6 lớp thuộc 3 trường THPT trên địa bàn Hải Phòng.

Việc áp dụng PPDH PHGQVP được kỳ vọng sẽ phát huy tính tích cực, tự giác, sáng tạo của HS, đồng thời giúp HS phát triển năng lực giải quyết vấn đề phức hợp, năng lực tự học và tư duy sáng tạo. Qua đó, phương pháp này không chỉ nâng cao hiệu quả học tập môn hóa học mà còn góp phần phát triển toàn diện năng lực học sinh, đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục trong thời đại mới.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên lý thuyết nhận thức, trong đó quá trình nhận thức được xem là quá trình xử lý thông tin có cấu trúc gồm các giai đoạn: cảm giác – tri giác – biểu tượng – khái niệm. Lý thuyết này nhấn mạnh vai trò của hoạt động tư duy tích cực, tự giác và sáng tạo trong học tập, đồng thời đề cao sự kết hợp giữa truyền thụ kiến thức và phát triển năng lực nhận thức của người học.

Phương pháp dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề (PPDH PHGQVP) được xây dựng trên cơ sở triết học duy vật biện chứng, coi việc phát hiện và giải quyết mâu thuẫn nhận thức là động lực thúc đẩy quá trình học tập. Quy trình PPDH PHGQVP gồm ba bước chính: đặt vấn đề (xây dựng tình huống có vấn đề), giải quyết vấn đề (đề xuất giả thuyết, lập kế hoạch, thực hiện), và kết luận (đánh giá, khẳng định hoặc bác bỏ giả thuyết).

Ngoài ra, luận văn còn vận dụng các phương pháp dạy học tích cực khác phối hợp với PPDH PHGQVP như phương pháp đàm thoại phát hiện và dạy học theo dự án (DHDA). Phương pháp đàm thoại phát hiện giúp học sinh lĩnh hội kiến thức qua hệ thống câu hỏi logic, kích thích tư duy và khả năng tự tìm tòi. Dạy học theo dự án tạo điều kiện cho học sinh thực hiện nhiệm vụ học tập phức hợp, phát huy tính tự lực và sáng tạo trong toàn bộ quá trình học tập.

Các khái niệm chuyên ngành quan trọng bao gồm: tình huống có vấn đề (tình huống nghịch lý, bế tắc, lựa chọn, “tại sao”), năng lực giải quyết vấn đề, dạy học tích cực, và các đặc điểm cấu tạo, tính chất của kim loại nhóm IA, IIA và nhóm B trong chương trình hóa học lớp 12 nâng cao.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp kết hợp giữa lý thuyết và thực tiễn. Về lý thuyết, tác giả phân tích, tổng hợp các tài liệu, nghiên cứu trước đây về PPDH PHGQVP, lý thuyết nhận thức và các phương pháp dạy học tích cực.

Về thực tiễn, nghiên cứu tiến hành thực nghiệm sư phạm với mẫu gồm 6 lớp 12 tại 3 trường THPT ở Hải Phòng: THPT Cộng Hiền, THPT Tô Hiệu và THPT Lý Thường Kiệt. Tổng số giáo viên tham gia khảo sát là 57 người. Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu thuận tiện dựa trên các trường có chương trình hóa học lớp 12 nâng cao.

Phương pháp thu thập dữ liệu bao gồm quan sát, điều tra bằng phiếu khảo sát ý kiến giáo viên, và thực nghiệm sư phạm đánh giá hiệu quả áp dụng PPDH PHGQVP trong dạy học phần kim loại. Kết quả được xử lý bằng thống kê toán học, phân tích tần suất, tần số và so sánh mức độ tiến bộ của học sinh qua các bài kiểm tra.

Timeline nghiên cứu kéo dài trong năm học 2011-2012, bao gồm giai đoạn chuẩn bị nội dung, xây dựng tình huống có vấn đề, thiết kế kế hoạch bài dạy, thực nghiệm sư phạm và xử lý số liệu.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Hiệu quả nâng cao năng lực tư duy và giải quyết vấn đề của học sinh: Qua thực nghiệm sư phạm, học sinh tham gia dạy học theo PPDH PHGQVP có mức độ tiếp thu kiến thức và năng lực giải quyết vấn đề tăng rõ rệt. Tỷ lệ học sinh đạt điểm khá, giỏi trong các bài kiểm tra tăng từ khoảng 40% lên trên 65%, trong khi tỷ lệ học sinh yếu giảm từ 30% xuống dưới 10%.

2. Tăng hứng thú và tính tích cực trong học tập: 85% học sinh tham gia khảo sát cho biết cảm thấy hứng thú hơn khi học phần kim loại với phương pháp phát hiện và giải quyết vấn đề, so với phương pháp truyền thống. Học sinh chủ động tham gia thảo luận, đề xuất giả thuyết và thực hiện thí nghiệm, giúp phát triển kỹ năng tự học và tư duy sáng tạo.

3. Giáo viên còn hạn chế trong việc áp dụng PPDH PHGQVP: Kết quả khảo sát 57 giáo viên cho thấy 70% không thường xuyên sử dụng phương pháp này, 100% chưa áp dụng dạy học theo dự án, và 85% chưa biết hoặc chưa nắm vững phương pháp DHDA. Nguyên nhân chính là do thiếu trang thiết bị, thời gian chuẩn bị bài dạy và trình độ sư phạm chưa đáp ứng yêu cầu.

4. Xây dựng hệ thống tình huống có vấn đề phù hợp: Hệ thống tình huống có vấn đề được xây dựng chi tiết cho chương 6 và 7 phần kim loại hóa học lớp 12 nâng cao, bao gồm các tình huống nghịch lý, lựa chọn, và “tại sao” liên quan đến tính chất, phản ứng và ứng dụng của kim loại kiềm, kiềm thổ, nhôm, crom, sắt, đồng. Ví dụ, tình huống “Tại sao khi bảo quản natri phải ngâm trong dầu hỏa?” giúp học sinh phát hiện mâu thuẫn và giải thích dựa trên tính chất hóa học của kim loại kiềm.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu khẳng định PPDH PHGQVP là phương pháp dạy học tích cực phù hợp với xu thế đổi mới giáo dục hiện nay, giúp phát triển năng lực tư duy phản biện và giải quyết vấn đề của học sinh. Việc tăng tỷ lệ học sinh đạt điểm khá, giỏi và giảm tỷ lệ yếu kém cho thấy hiệu quả rõ rệt của phương pháp này trong việc nâng cao chất lượng học tập môn hóa học.

So sánh với các nghiên cứu trước đây, kết quả phù hợp với báo cáo của ngành giáo dục về lợi ích của dạy học tích cực trong phát triển năng lực học sinh. Tuy nhiên, việc áp dụng còn hạn chế do nhiều trường chưa đủ điều kiện về cơ sở vật chất và giáo viên chưa được đào tạo bài bản về phương pháp này.

Việc xây dựng hệ thống tình huống có vấn đề chi tiết, gắn liền với nội dung chương trình và thực tiễn giúp học sinh dễ dàng tiếp cận và phát triển tư duy sáng tạo. Các tình huống được thiết kế đa dạng, từ tình huống nghịch lý đến lựa chọn và “tại sao”, tạo điều kiện cho học sinh vận dụng kiến thức một cách linh hoạt.

Dữ liệu có thể được trình bày qua các biểu đồ đường lũy tích điểm kiểm tra, bảng phân phối tần số điểm học sinh trước và sau khi áp dụng phương pháp, cũng như biểu đồ khảo sát ý kiến học sinh và giáo viên về mức độ hứng thú và áp dụng phương pháp.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tổ chức tập huấn nâng cao năng lực giáo viên: Cần tổ chức các khóa đào tạo, bồi dưỡng chuyên sâu về PPDH PHGQVP và DHDA cho giáo viên hóa học THPT nhằm nâng cao trình độ sư phạm và kỹ năng thiết kế bài giảng tích cực. Thời gian thực hiện trong 6-12 tháng, do Sở Giáo dục và Đào tạo phối hợp với các trường đại học sư phạm chủ trì.

2. Xây dựng và phổ biến hệ thống tình huống có vấn đề chuẩn hóa: Phát triển hệ thống tình huống có vấn đề chi tiết, phù hợp với từng bài học trong chương trình hóa học lớp 12 nâng cao, làm tài liệu tham khảo cho giáo viên. Thời gian hoàn thành trong 1 năm, do Bộ Giáo dục và Đào tạo phối hợp với các chuyên gia biên soạn.

3. Cải thiện cơ sở vật chất và trang thiết bị dạy học: Đầu tư trang thiết bị thí nghiệm, phòng học thực hành để hỗ trợ việc áp dụng PPDH PHGQVP hiệu quả, đặc biệt là các thí nghiệm minh họa phần kim loại. Kế hoạch đầu tư kéo dài 2-3 năm, do các trường THPT phối hợp với chính quyền địa phương thực hiện.

4. Khuyến khích áp dụng dạy học dự án trong chương trình hóa học: Tạo điều kiện cho giáo viên và học sinh thực hiện các dự án học tập liên quan đến phần kim loại, nhằm phát huy tính sáng tạo và năng lực giải quyết vấn đề phức hợp. Thời gian triển khai từ năm học tiếp theo, do các trường chủ động tổ chức.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Giáo viên hóa học THPT: Luận văn cung cấp hệ thống tình huống có vấn đề và phương pháp dạy học tích cực cụ thể, giúp giáo viên nâng cao hiệu quả giảng dạy và phát triển năng lực học sinh.

2. Sinh viên sư phạm hóa học: Tài liệu tham khảo quý giá cho việc học tập và nghiên cứu phương pháp dạy học tích cực, đặc biệt là PPDH PHGQVP và DHDA trong môn hóa học.

3. Nhà quản lý giáo dục: Cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn để xây dựng chính sách đào tạo giáo viên, đầu tư cơ sở vật chất và đổi mới chương trình giáo dục phổ thông.

4. Các nhà nghiên cứu giáo dục: Tham khảo mô hình nghiên cứu, phương pháp thực nghiệm sư phạm và kết quả đánh giá hiệu quả phương pháp dạy học tích cực trong bối cảnh giáo dục Việt Nam.

Câu hỏi thường gặp

1. PPDH phát hiện và giải quyết vấn đề là gì?
   Là phương pháp dạy học tích cực, trong đó giáo viên tạo ra tình huống có vấn đề để học sinh tự phát hiện, đề xuất giả thuyết, lập kế hoạch và giải quyết vấn đề nhằm lĩnh hội kiến thức mới. Ví dụ, học sinh được yêu cầu giải thích tại sao natri phải bảo quản trong dầu hỏa.

2. Lợi ích của PPDH PHGQVP trong dạy học hóa học là gì?
   Phương pháp giúp học sinh phát triển tư duy sáng tạo, năng lực tự học và giải quyết vấn đề phức tạp, tăng hứng thú học tập và nâng cao kết quả học tập. Thực nghiệm cho thấy tỷ lệ học sinh khá, giỏi tăng trên 25%.

3. Tại sao giáo viên chưa áp dụng rộng rãi PPDH PHGQVP?
   Nguyên nhân chính là thiếu trang thiết bị thí nghiệm, thời gian chuẩn bị bài dạy dài, và giáo viên chưa được đào tạo bài bản về phương pháp này. 70% giáo viên khảo sát cho biết không thường xuyên sử dụng.

4. Phương pháp đàm thoại phát hiện hỗ trợ PPDH PHGQVP như thế nào?
   Phương pháp này sử dụng hệ thống câu hỏi logic để dẫn dắt học sinh tự suy luận, phát hiện kiến thức mới, giúp tăng cường tư duy và khả năng trình bày ý tưởng. Ví dụ, giáo viên đặt câu hỏi “Tại sao nhôm phản ứng với dung dịch kiềm?”.

5. Dạy học theo dự án có phù hợp với phần kim loại hóa học lớp 12 không?
   Có, dạy học theo dự án giúp học sinh thực hiện nhiệm vụ học tập phức hợp, kết hợp lý thuyết và thực tiễn, phát huy tính tự lực và sáng tạo. Tuy nhiên, cần lựa chọn nội dung phù hợp và đảm bảo điều kiện thực hiện.

Kết luận

• PPDH phát hiện và giải quyết vấn đề là phương pháp dạy học tích cực hiệu quả, giúp nâng cao năng lực tư duy và giải quyết vấn đề của học sinh trong môn hóa học lớp 12 nâng cao.
• Hệ thống tình huống có vấn đề được xây dựng chi tiết, phù hợp với nội dung chương trình, giúp học sinh phát hiện và giải quyết các vấn đề thực tiễn liên quan đến kim loại.
• Thực nghiệm sư phạm tại các trường THPT Hải Phòng cho thấy sự tiến bộ rõ rệt về kết quả học tập và hứng thú học tập của học sinh.
• Giáo viên cần được đào tạo bài bản và có điều kiện cơ sở vật chất phù hợp để áp dụng hiệu quả phương pháp này.
• Đề xuất các giải pháp tập huấn giáo viên, xây dựng tài liệu, cải thiện trang thiết bị và khuyến khích dạy học dự án nhằm nâng cao chất lượng dạy học hóa học.

Next steps: Triển khai các khóa tập huấn giáo viên, hoàn thiện hệ thống tình huống có vấn đề và đầu tư trang thiết bị thí nghiệm trong năm học tới.

Các trường THPT và giáo viên hóa học cần chủ động tiếp cận và áp dụng PPDH PHGQVP để nâng cao chất lượng giảng dạy và phát triển năng lực học sinh.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề, xây dựng bài toán nhận thức. - Tạo tính huống có vấn đề - Phát triển và nhận dạng vấn đề nảy sinh - Phát biểu vấn đề cần giải quyết Bƣớc 2: Giải quyết vấn đề đặt ra - Đề xuất các giả thuyết - Lập kế hoạch giải quyết vấn đề - Thực hiện kế hoạch Bƣớc 3: Kết luận 20 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] - Thảo luận kết quả và đánh giá - Khẳng định hay bác bỏ giả thuyết đã nêu - Phát biểu kết luận - Đề xuất vấn đề mới Nhƣ vậy giờ học hóa học vận dụng PPDH phát hiện và giải quyết vấn đề là quá trình hoạt động tƣơng tác giữa GV và HS nhằm tìm ra nội dung kiến thức mới có thể sơ đồ hóa nhƣ sau: HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC Hoạt động của GV Hoạt động của HS Nêu vấn đề cần tìm hiểu. Lắng ghe, nắm bắt vấn đề. Yêu cầu học sinh đề xuất Thực hiện hoạt động đề xuất các giả thuyết khác nhau.

Tổ chức cho HS hoạt động Thảo luận nhóm về vấn đề, kế nhóm giải quyết vấn đề. hoạch GQVĐ và thực hiện kế hoạch giải Hƣớng dẫn HS tiến hành thí Tiến hành thí nghiệm. nghiệm để kiểm tra giả thuyêt. Quan sát, ghi chép hiện Hƣớng dẫn HS quan sát, ghi tƣợng và rút ra kết luận.

chép rút ra kết luận. Sơ đồ quy trình vận dụng PPDH phát hiện và giải quyết vấn đề 21 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Tình huống có vấn đề. Khái niệm về tình huống có vấn đề đƣợc nhiều nhà giáo dục quan tâm nghiên cứu vì thế có rất nhiều định nghĩa và cách định nghĩa khác nhau đƣợc đƣa ra.

Quan niệm của tâm lý học Theo Okon.V: Tình huống có vấn đề là một hiện tƣợng chủ quan, là một trạng thái tâm lý của chủ thể, trạng thái lúng túng xuất hiện trong quá trình nhận thức nhƣ một mâu thuẫn giữa chủ thể và khách thể nhận thức trong hoạt động của con ngƣời. Macmutop: “Tình huống có vấn đề đó là trở ngại về trí tuệ của con ngƣời, xuất hiện khi họ chƣa biết cách giải thích hiện tƣợng, sự kiện, quá trình thực tế, khi chƣa đạt tới mục đích bằng cách thức hành động quen thuộc. Tình huống này đòi hỏi con ngƣời tìm cách giải thích hay hành động mới. Tình huống có vấn đề là quy luật của hoạt động nhận thức sáng tạo có hiệu quả.

Nó quy định sự khởi đầu của tƣ duy hành động, tƣ duy hành động tích cực sẽ diễn ra trong quá trình phát hiện và giải quyết vấn đề”. Quan niệm lý luận dạy học Tình huống có vấn đề là tình huống mà khi đó mâu thuẫn khách quan của bài toán nhận thức đƣợc học sinh chấp nhận nhƣ một vấn đề học tập mà họ cần và có thể giải quyết đƣợc, kết quả là họ nắm đƣợc tri thức mới. Nhƣ vậy, tình huống có vấn đề là sự vật hiện tƣợng chứa đựng mâu thuẫn nhận thức và có tác dụng kích thích hoạt động tƣ duy của học sinh. Cơ chế phát sinh tình huống có vấn đề.

Tình huống có vấn đề chỉ xuất hiện khi một cá nhân đứng trƣớc một mục đích cần đạt tới, nhận biết một nhiệm vụ cần giải quyết nhƣng chƣa biết giải quyết bằng cách nào 1. Cách thức xây dựng tình huống có vấn đề trong dạy học hóa học [10]  Cách thứ nhấ (tình huống nghịch lý – bế tắc) 22 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Tình huống có vấn đề đƣợc tạo ra khi kiến thức của học sinh đã có không phù hợp (không đáp ứng đƣợc) với đòi hỏi của nhiệm vụ học tập hoặc với thực tế. Vấn đề đƣa ra mới nhìn thì thấy dƣờng nhƣ vô lý, trái với nguyên lý đã công nhận chung. Theo nguyên tắc này sẽ tạo ra tình huống nghịch lý và bế tắc.

Có thể coi đây là một dạng tình huống có vấn đề với hai đặc điểm hoặc tách ra hai kiểu tình huống nhỏ: nghịch lý và bế tắc. Tình huống nghịch lý: GV đƣa ra tình huống có vấn đề mà mới nhìn thấy dƣờng nhƣ rất vô lý, trái ngƣợc với nguyên lý chung đã đƣợc công nhận. Tình huống này thƣờng gặp ở các nhà khoa học có những phát minh lỗi lạc, khi gặp những sự kiện, hiện tƣợng khoa học trái với lý thuyết đƣơng thời. Nhờ nghịch lý đó mà các phát minh ra đời.

Nhƣ là các học thuyết về cấu tạo chất, lịch sử phát minh và hoàn thiện hệ thống tuần hoàn các nguyên tố hóa học là những tài liệu quý giá để tạo ra những tình huống nghịch lý. Tình huống bế tắc: Là tình huống (lý thuyết hoặc thực nghiệm) mà khi xem xét thì có mâu thuẫn và nếu dùng lý thuyết đã biết để giải quyết thì gặp bế tắc. Khi đó phải vận dụng lý thuyết hoặc quy luật khác để giải thích. Ví dụ: - Quy luật điền electron vào các phân lớp – sự chèn các phân lớp elecreon, sự điền electron của các nguyên tố họ d.

- Quy luật kim loại mạnh đẩy kim loại yếu ra khỏi dung dịch muối…. Tình huống nghịch lý và bế tắc có những nét khác nhau về đặc điểm, mức độ nội dung kiến thức dẫn đến sự khác nhau về mức độ ơritic. Tình huống nghịch lý có tính ơritic sâu sắc hơn và thƣờng hàm chứa trong những nội lý thuyết (các quy luật và những học thuyết hóa học chủ đạo). Tuy nhiên, hai kiểu tình huống này thƣờng chung một nguồn gốc, một biểu hiện mà ta có thể đồng nhất đƣợc.

 Cách thứ hai (tình huống lựa chọn) Là tình huống có vấn đề đƣợc tạo ra khi học sinh phải lựa chọn giữa hai hay nhiều phƣơng án giải quyết, và chỉ lựa chọn đƣợc một phƣơng án duy 23 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] nhất để đảm bảo việc giải quyết vấn đề đặt ra. Đây là tình huống lựa chọn hoặc tình huống bác bỏ.  Cách thứ ba (tình huống “tại sao”) Là tình huống có vấn đề đƣợc xuất hiện khi yêu cầu phải tìm kiếm nguyên nhân của một kết quả, nguồn gốc của một hiện tƣợng, tìm lời giải đáp cho câu hỏi tại sao? Đây là một tình huống phổ biến, thƣờng xuyên và rất hiệu nghiệm trong quá trình nhận thức hóa học nói riêng. Trong dạy học hóa học chúng ta thƣờng xuyên gặp tình huống “tại sao”? Đó là khi cần giải thích những hiện tƣợng, những tính chất hóa học dựa vào thành phần và cấu tạo của nguyên tử hay tính chất hóa học.

Loại tình huống này giúp học sinh tích lũy đƣợc vốn kiến thức vừa có chiều rộng vừa có chiều sâu. Dạy học sinh cách giải quyết vấn đề 1. Tầm quan trọng của giai đoạn giải quyết vấn đề Nhiệm vụ của giai đoạn này là đi tìm điều chƣa biết trong tình huống có vấn đề. Đây là khâu chủ yếu, có tầm quan trọng đặc biệt trong dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề.

Đây cũng là bƣớc chuẩn bị cho các em hình thành và phát triển năng lực giải quyết sáng tạo các vấn đề trong thực tiễn đời sống. Vì vậy cần phải luyện tập cho học sinh biết cách giải quyết các vấn đề từ đơn giản đến phức tạp trong học tập cũng nhƣ trong thực tiễn. Cần tổ chức quá trình giải quyết vấn đề học tập nhƣ thế nào để ở mức độ nhất định nó giống nhƣ quá trình nghiên cứu khoa học, và ở chừng mực nào đó học sinh phải thể hiện nhƣ “ nhà nghiên cứu” đang tìm cách giải quyết vấn đề học tập nảy sinh. Muốn vậy, trong quá trình nghiên cứu giải quyết vấn đề học tập, GV đóng vai trò là ngƣời dẫn đƣờng và tổ chức các hoạt động tìm tòi của học sinh, giúp học sinh đánh giá các giả thuyết, giảm nhẹ khó khăn để học sinh giải quyết vấn đề nhanh chóng.

Vai trò của GV không phải là nói cái gì mà là tổ chức hoạt động tìm kiếm tích cực của học sinh nhƣ thế nào? Qua đó hình thành cho học sinh một cách tuần tự kỹ năng tự mình tìm ra vấn đề và sau đó 24 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] cũng tự tìm ra con đƣờng giải quyết tối ƣu vấn đề đó. Nhƣ vậy cơ chế chủ yếu của việc đi tìm điều chƣa biết trong tình huống có vấn đề là: - Thƣờng xuyên đƣa đối tƣợng vào hệ thống mới, những mối quan hệ mới mà thông qua chúng những tính chất chƣa biết đƣợc phát hiện. - Luôn đặt ra những câu hỏi tại sao? Và đi tìm câu trả lời cho câu hỏi đó. Quy trình giải quyết vấn đề trong dạy phát hiện và giải quyết vấn đề [10] Trong quá trình giải quyết vấn đề học tập, GV đóng vai trò là ngƣời chỉ đạo, hƣớng dẫn, tổ chức hoạt động tìm tòi của học sinh, giúp các em nhận ra vấn đề, xác định phƣơng hƣớng giải quyết vấn đề, đánh giá các giả thuyết, giảm nhẹ khó khăn để học sinh giải quyết vấn đề đƣợc nhanh chóng.

Tính hiệu quả của cách thức này còn phụ thuộc vào khả năng, mức độ nhận thức, mức độ chuẩn bị và sự phát triển trí tuệ của học sinh quyết định. Tuy hoạt động tìm tòi của học sinh trong khi giải quyết vấn đề rất nhiều vẻ nhƣng chúng ta có thể phân ra thành các bƣớc cơ bản sau: 25 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] PPDH PHÁT HIỆN VÀ GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ 1. Phát biểu vấn đề 3. Xác định hƣớng giải quyết, đề xuất giả thuyết 4.

Lập kế hoạch giải theo các giả thuyêt Không đúng với GT 5. Thực hiện kế hoạch giải 6. Đánh giá việc thực hiện kế hoạch giải Xác định GT đúng. Kết luận về lời giải 8.

Kiểm tra lại, ứng dụng kiến thức vừa thu đƣợc Hình 1. Sơ đồ các bƣớc giải quyết vấn đề. Quy trình này phụ thuộc vào nhiều yếu tố và tính phức tạp của vấn đề nghiên cƣú, trình độ kiến thức và năng lực nhận thức của học sinh…. Do đó quá trình vận dụng có thể thay đổi đơn giản hơn hoặc phức tạp hơn.

Việc xác định mức độ của PPDH phát hiện và giải quyết vấn đề tùy thuộc vào mức độ của học sinh tham gia giải quyết bài toán Ơrictic, nghĩa là mức độ học sinh tham gia vào việc xây dựng và giải quyết vấn đề học tập. Theo quan điểm này ngƣời ta quy ƣớc dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề 26 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] có bốn mức độ sau: 1. Các mức độ của dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề [5] Mức độ 1: GV đặt vấn đề, nêu cách giải quyết vấn đề, đồng thời GV giải quyết vấn đề. HS là ngƣời quan sát và tiếp nhận kết luận do GV thực hiện.

Đây là mức thấp nhất và thƣờng áp dụng với HS trung học cơ sở.