Chương 1: Các vấn đề cơ bản về phòng chống rửa tiền. Chương 2: Quy định của pháp luật quốc tế, của một số quốc gia và pháp luật của Việt Nam về phòng chống rửa tiền qua hệ thống doanh nghiệp bảo hiểm. Chương 3: Những khó khăn, hạn chế và đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt động phòng chống rửa tiền qua hệ thống doanh nghiệp bảo hiểm. 6 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com CHƢƠNG 1 CÁC VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ PHÒNG CHỐNG RỬA TIỀN 1.
Vấn đề cơ bản về rửa tiền 1. Khái niệm rửa tiền Rửa tiền theo cách hiểu chung nhất và đƣợc thừa nhận rộng rãi đó là “Hành vi che đậy nguồn gốc bất hợp pháp của tiền, tài sản do tội phạm mà có, nhằm hợp pháp hóa tiền, tài sản đó”. Tuy các tổ chức quốc tế và các quốc gia có những cách định nghĩa khác nhau về tội rửa tiền, nhƣng có thể thấy sự khác nhau này chủ yếu trên cơ sở mức độ mở rộng tội phạm nguồn của tội rửa tiền. Theo Công ƣớc của Liên Hợp quốc về chống buôn lậu ma túy tổng hợp và các chất hƣớng thần năm 1988 (sau đây viết tắt là “Công ƣớc Viên 1988”) [32, Điều 3, khoản b], hoạt động rửa tiền bao gồm các hành vi sau: “b) (i) Chuyển đổi hoặc chuyển giao tài sản khi biết rằng tài sản đó thu đƣợc từ bất kỳ hành vi phạm tội từ việc buôn bán ma túy bất hợp pháp; hoặc tham gia vào hoạt động phạm tội đó với mục đích che giấu hoặc ngụy trang nguồn gốc bất hợp pháp của tài sản; hoặc giúp bất kỳ ngƣời nào có dính líu vào hành vi phạm tội nhƣ vậy trốn tránh trách nhiệm hình sự của hành vi đó; hoặc (ii) Che giấu hoặc ngụy trang bản chất thực sự nguồn gốc, địa điểm, chuyển nhƣợng, chuyển quyền sở hữu tài sản mà biết rõ tài sản đó thu đƣợc từ hoạt động phạm tội từ việc buôn bán ma túy bất hợp pháp nhƣ nêu trên”.
Định nghĩa về tội rửa tiền và hành vi rửa tiền nêu trên đƣợc hầu hết các tổ chức quốc tế và các quốc gia tán thành, áp dụng. Tuy nhiên, trong phạm vi của mình, Công ƣớc Viên 1988 chỉ quy định, điều chỉnh các tội phạm liên quan đến việc buôn bán bất hợp pháp ma túy, nhƣng trên thực tế tội phạm 7 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com nguồn của tội rửa tiền thì rất đa dạng nhƣ: bắt cóc tống tiền, tham nhũng, trốn thuế, buôn bán vũ khí trái phép,… Công ƣớc của Liên Hợp Quốc về chống tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia (sau đây viết tắt là “Công ƣớc Palermo 2000”) quy định hành vi rửa tiền tƣơng tự nhƣ Công ƣớc Viên 1998 nhƣng đã theo hƣớng mở rộng tội phạm nguồn đối với tội rửa tiền, theo đó “bất kỳ một hành vi phạm tội nào dẫn đến việc làm phát sinh những tài sản có thể trở thành đối tượng của hành vi phạm tội hợp pháp hoá tài sản do phạm tội mà có” sẽ thuộc tội phạm nguồn của tội rửa tiền [33, Điều 6, khoản 1]. Tổ chức Cảnh sát Hình sự Quốc tế (tên tiếng Anh: International Criminal Police Organization, viết tắt là INTERPOL), một tổ chức liên chính phủ đƣợc thành lập ngày 7 tháng 9 năm 1923 tại Viên có định nghĩa về rửa tiền đó là “bất kỳ hành động hoặc hành động cố gắng nào để che giấu hoặc ngụy trang danh tính của khoản thu nhập bất hợp pháp để chúng dường như xuất phát từ nguồn hợp pháp” [53]. Lực lƣợng đặc nhiệm tài chính quốc tế (tên tiếng Anh: Financial Action Task Force, viết tắt là “FATF”), một tổ chức liên chính phủ đƣợc thành lập bởi Bộ trƣởng của các nƣớc thành viên tại Hội nghị thƣợng đỉnh G7 tổ chức tại Paris năm 1989, có đƣa ra định nghĩa về rửa tiền nhƣ sau: “.Rửa tiền là việc xử lý những khoản tiền để che giấu nguồn gốc bất hợp pháp của nó.” [54] Quỹ tiền tệ Quốc tế (tên tiếng Anh: International Moneytary Fund, viết tắt là “IMF”), đƣợc biết đến nhƣ một quỹ đƣợc hình thành tại một hội nghị của Liên hợp quốc tại Bretton Woods, New Hampshire, Hoa Kỳ vào tháng 7 năm 1944.
Tại hội nghị đó, 44 quốc gia đã cố gắng xây dựng một khuôn khổ hợp tác kinh tế để tránh lặp lại việc cạnh tranh dẫn đến sự phá giá đã góp phần vào cuộc đại suy thoái những năm 1930. Hiện nay IMF gồm 189 quốc gia thành viên (Chính 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com quyền Sài gòn gia nhập IMF vào ngày 21/9/1956. Năm 1976, nƣớc CHXHCN Việt Nam chính thức kế tục chân hội viên của Việt Nam cho tới nay). Mục tiêu của IMF là nhằm thúc đẩy hợp tác tiền tệ toàn cầu, đảm bảo ổn định tài chính, tạo thuận lợi cho thƣơng mại quốc tế, thúc đẩy việc làm và tăng trƣởng kinh tế bền vững và giảm đói nghèo trên toàn thế giới.
IMF cũng là một trong những tổ chức đi đầu trong hoạt động PCRT và chống TTKB. IMF định nghĩa về rửa tiền nhƣ sau:“Rửa tiền là việc xử lý tài sản được tạo ra bởi hoạt động tội phạm để che giấu mối liên hệ giữa quỹ và nguồn gốc bất hợp pháp của nó”. Cụ thể: Luật PCRT [14, Điều 4, khoản 1] quy định: “1. Rửa tiền là hành vi của tổ chức, cá nhân nhằm hợp pháp hóa nguồn gốc của tài sản do phạm tội mà có, bao gồm: a) Hành vi đƣợc quy định trong Bộ luật hình sự; b) Trợ giúp cho tổ chức, cá nhân có liên quan đến tội phạm nhằm trốn tránh trách nhiệm pháp lý bằng việc hợp pháp hóa nguồn gốc tài sản do phạm tội mà có; c) Chiếm hữu tài sản nếu tại thời điểm nhận tài sản đã biết rõ tài sản đó do phạm tội mà có, nhằm hợp pháp hóa nguồn gốc tài sản.” 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Bộ luật hình sự 2017 [24, Điều 324, khoản 1] quy định các hành vi của tội rửa tiền bao gồm: “a) Tham gia trực tiếp hoặc gián tiếp vào giao dịch tài chính, ngân hàng hoặc giao dịch khác nhằm che giấu nguồn gốc bất hợp pháp của tiền, tài sản do mình phạm tội mà có hoặc biết hay có cơ sở để biết là do ngƣời khác phạm tội mà có; b) Sử dụng tiền, tài sản do mình phạm tội mà có hoặc biết hay có cơ sở để biết là do ngƣời khác thực hiện hành vi phạm tội mà có vào việc tiến hành các hoạt động kinh doanh hoặc hoạt động khác; c) Che giấu thông tin về nguồn gốc, bản chất thực sự, vị trí, quá trình di chuyển hoặc quyền sở hữu đối với tiền, tài sản do mình phạm tội mà có hoặc biết hay có cơ sở để biết là do ngƣời khác phạm tội mà có hoặc cản trở việc xác minh các thông tin đó; d) Thực hiện một trong các hành vi quy định tại các điểm nêu trên đối với tiền, tài sản biết là có đƣợc từ việc chuyển dịch, chuyển nhƣợng, chuyển đổi tiền, tài sản do ngƣời khác thực hiện hành vi phạm tội mà có”.
Theo quy định tại Thông tƣ liên tịch số 09/2011/TTLT-BCA-BQP- NHNNVN-VKSNDTC-TANDTC [10, Điều 1, khoản 1, khoản 2] thì: “1. “Tài sản do người khác phạm tội mà có” là tài sản do ngƣời phạm tội có đƣợc trực tiếp từ việc thực hiện hành vi phạm tội (ví dụ: tài sản chiếm đoạt đƣợc, tham ô, nhận hối lộ…) hoặc do ngƣời phạm tội có đƣợc từ việc mua bán, đổi chác bằng tài sản có đƣợc trực tiếp từ việc họ thực hiện hành vi phạm tội (ví dụ: xe máy, ô tô, nhà đất có đƣợc từ việc dùng tiền tham ô để mua). “Biết rõ tài sản là do người khác phạm tội mà có” là có căn cứ chứng minh biết đƣợc tài sản có đƣợc trực tiếp từ ngƣời thực hiện 10 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com hành vi phạm tội hoặc có đƣợc từ việc mua bán, đổi chác bằng tài sản có đƣợc trực tiếp từ ngƣời thực hiện hành vi phạm tội”. Theo quy định tại Thông tƣ liên tịch số 09/2011/TTLT-BCA-BQP- NHNNVN-VKSNDTC-TANDTC [10, Điều 3, khoản 1] thì hành vi của tội rửa tiền: “1.
Tham gia trực tiếp hoặc gián tiếp vào giao dịch tài chính, ngân hàng hoặc giao dịch khác liên quan đến tiền, tài sản nhằm che giấu nguồn gốc bất hợp pháp của tiền, tài sản là việc thực hiện, hỗ trợ thực hiện hoặc thông qua ngƣời khác để thực hiện, hỗ trợ thực hiện một trong các hành vi dƣới đây nhằm che giấu nguồn gốc bất hợp pháp của tiền, tài sản đó: a) Gửi tiền và mở tài khoản tại ngân hàng; m) Tiến hành các hoạt động bảo hiểm nhân thọ và bảo hiểm liên quan đến các khoản đầu tƣ khác; n) Những hoạt động nhằm tạo sự chuyển đổi, chuyển dịch hoặc thay đổi quyền sở hữu đối với tiền, tài sản của cá nhân, cơ quan, tổ chức” Nhƣ vậy có thể thấy khái niệm rửa tiền dù có sự khác nhau nhƣng vẫn xoay quanh bản chất của hoạt động rửa tiền đó là các hành vi nhằm che đậy nguồn gốc bất hợp pháp của tiền, tài sản do tội phạm mà có và nhằm hợp pháp hóa tiền, tài sản đó. Các hình thức rửa tiền Cùng với sự phát triển đa dạng của hoạt động kinh tế và mức độ toàn cầu hóa trong các hoạt động giao dịch, thƣơng mại thì các hình thức, thủ đoạn rửa tiền cũng ngày càng biến đổi đa dạng, tinh vi và phức tạp. Các hình thức, thủ đoạn rửa tiền chủ yếu thƣờng đƣợc tội phạm sử dụng và thực hiện gồm: 11 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com - Rửa tiền qua các giao dịch đổi tiền mặt hoặc chuyển đổi sang các công cụ thanh toán khác, hoặc vận chuyển tiền qua biên giới: Đây là phƣơng thức rửa tiền truyền thống và chủ yếu của tội phạm. Tội phạm rửa tiền nộp tiền mặt vào ngân hàng và đề nghị mua các công cụ tiền tệ có thể chuyển nhƣợng đƣợc, hoặc đổi từ đồng tiền nƣớc này sang đồng tiền của nƣớc khác.
Ví dụ: mua séc, mua thẻ tín dụng không ghi danh, đổi từ đồng tiền của các quốc gia nơi tội phạm có đƣợc tiền sang các đồng tiền giá có trị sử dụng rộng rãi nhƣ đồng bảng Anh, đô la Mỹ, đô la Úc,. và ngƣợc lại. Đây là phƣơng pháp phổ biến, dễ thực hiện, tuy nhiên phƣơng pháp này cũng có những hạn chế đó là số lƣợng không lớn và dễ bị phát hiện. - Rửa tiền thông qua việc mua các tài sản có giá trị và có tính thanh khoản cao như vàng, bạc, kim cương, đá quý: Đây là những tài sản nhỏ gọn, có giá trị lớn, dễ mua bán, dễ vận chuyển, tuy nhiên cũng chung hạn chế với phƣơng pháp nêu trên là về số lƣợng và dễ bị phát hiện.