Luận án tiến sĩ: Phê bình văn học nữ quyền về truyện ngắn nữ Việt Nam giai đoạn 2000-2015

Luận án tiến sĩ phân tích truyện ngắn nữ Việt Nam 2000-2015 qua góc nhìn phê bình văn học nữ quyền, khám phá sâu sắc văn học đương đại.

• Tác giả: Lê Thị Thanh Xuân
• Người hướng dẫn: PGS.TS Hồ Thế Hà
• Trường học: Trường Đại học Khoa học, Đại học Huế
• Chuyên ngành: Ngữ văn
• Đề tài: Phê bình văn học nữ quyền: Truyện ngắn nữ Việt Nam 2000-2015
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Huế

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do chọn đề tài
• 0.2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.3. Hướng tiếp cận và phương pháp nghiên cứu
• 0.4. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.5. Đóng góp của luận án
• 0.6. Bố cục luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tình hình nghiên cứu lý thuyết nữ quyền
• 1.1.1. Tình hình nghiên cứu lý thuyết nữ quyền trên thế giới
• 2. CHƯƠNG 2: LÝ THUYẾT NỮ QUYỀN, PHÊ BÌNH VĂN HỌC NỮ QUYỀN VÀ Ý THỨC NỮ QUYỀN TRONG VĂN HỌC VIỆT NAM
• 3. CHƯƠNG 3: CÁC KIỂU NHÂN VẬT NỮ MANG ĐẶC TRƯNG GIỚI TRONG TRUYỆN NGẮN NỮ VIỆT NAM 2000 - 2015 TỪ GÓC NHÌN PHÊ BÌNH VĂN HỌC NỮ QUYỀN
• 4. CHƯƠNG 4: PHƯƠNG THỨC NGHỆ THUẬT CỦA TRUYỆN NGẮN NỮ VIỆT NAM 2000 - 2015 TỪ GÓC NHÌN PHÊ BÌNH VĂN HỌC NỮ QUYỀN
• DANH MỤC CÁC BÀI BÁO KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan tình hình nghiên cứu

Nghiên cứu về văn học nữ quyền đã trở thành một lĩnh vực quan trọng trong văn học Việt Nam hiện đại. Giai đoạn từ 2000 đến 2015 chứng kiến sự phát triển mạnh mẽ của truyện ngắn nữ với nhiều tác phẩm tiêu biểu từ các tác giả như Lê Minh Khuê, Nguyễn Ngọc Tư, và Y Ban. Những tác phẩm này không chỉ phản ánh ý thức nữ quyền mà còn thể hiện sự đa dạng trong cách tiếp cận và thể hiện nhân vật nữ. Phê bình văn học nữ quyền đã giúp làm nổi bật những vấn đề về giới, từ đó tạo ra một không gian cho các tác giả nữ thể hiện tiếng nói và quan điểm của mình. Sự phát triển này không chỉ là kết quả của những thay đổi trong xã hội mà còn là sự ảnh hưởng từ các lý thuyết nữ quyền trên thế giới.

1.1. Tình hình nghiên cứu lý thuyết nữ quyền trên thế giới

Lý thuyết nữ quyền đã có một lịch sử dài và phong phú, bắt đầu từ những năm đầu thế kỷ 20 với các tác phẩm nổi tiếng như 'Giới thứ hai' của Simone de Beauvoir. Những nghiên cứu này đã chỉ ra sự bất bình đẳng giới và kêu gọi quyền bình đẳng cho phụ nữ. Các tác giả như Virginia Woolf và Marie Wollstonecraft đã đóng góp quan trọng vào việc hình thành lý thuyết này. Ở Việt Nam, sự tiếp nhận lý thuyết nữ quyền đã diễn ra mạnh mẽ, đặc biệt là trong văn học, nơi mà các nhà văn nữ đã bắt đầu khẳng định vị thế và tiếng nói của mình. Những tác phẩm này không chỉ phản ánh hiện thực mà còn thể hiện những khát vọng và đấu tranh của phụ nữ trong xã hội hiện đại.

1.2. Tình hình nghiên cứu lý thuyết nữ quyền ở Việt Nam

Tại Việt Nam, văn học nữ quyền đã bắt đầu được nghiên cứu một cách có hệ thống từ những năm 2000. Các nhà nghiên cứu đã chỉ ra rằng, truyện ngắn nữ không chỉ đơn thuần là một thể loại văn học mà còn là một phương tiện để thể hiện ý thức nữ quyền. Những tác phẩm tiêu biểu đã phản ánh những vấn đề xã hội, tâm lý và văn hóa của phụ nữ Việt Nam. Sự phát triển của phê bình văn học nữ quyền đã giúp làm rõ hơn những đặc điểm và giá trị của các tác phẩm này, từ đó khẳng định vai trò của phụ nữ trong văn học và xã hội.

II. Lý thuyết nữ quyền và phê bình văn học nữ quyền

Lý thuyết nữ quyền không chỉ là một khái niệm mà còn là một phương pháp nghiên cứu quan trọng trong phê bình văn học. Nó giúp phân tích và đánh giá các tác phẩm văn học từ góc nhìn giới, từ đó làm nổi bật những vấn đề về bình đẳng giới và quyền lực trong xã hội. Phê bình văn học nữ quyền đã chỉ ra rằng, văn học không chỉ phản ánh hiện thực mà còn có khả năng thay đổi nhận thức và hành vi của xã hội. Các tác phẩm văn học nữ không chỉ đơn thuần là những câu chuyện mà còn là những tiếng nói mạnh mẽ về quyền lợi và sự tự do của phụ nữ.

2.1. Vấn đề nữ quyền và sự xuất hiện chủ nghĩa nữ quyền

Chủ nghĩa nữ quyền đã xuất hiện từ lâu, với mục tiêu chính là đấu tranh cho quyền lợi và sự bình đẳng của phụ nữ. Sự xuất hiện của chủ nghĩa này đã tạo ra một làn sóng mới trong văn học, nơi mà các tác giả nữ bắt đầu thể hiện quan điểm và trải nghiệm của mình. Những tác phẩm này không chỉ phản ánh những khó khăn mà phụ nữ phải đối mặt mà còn thể hiện những khát vọng và ước mơ của họ. Điều này đã tạo ra một không gian cho truyền ngắn nữ phát triển mạnh mẽ, đặc biệt là trong giai đoạn 2000-2015.

2.2. Ý thức nữ quyền trong văn học Việt Nam

Ý thức nữ quyền trong văn học Việt Nam đã được thể hiện rõ nét qua các tác phẩm của các nhà văn nữ. Những tác phẩm này không chỉ phản ánh hiện thực xã hội mà còn thể hiện những khát vọng và đấu tranh của phụ nữ. Các nhân vật nữ trong truyện ngắn nữ thường được xây dựng với những đặc điểm mạnh mẽ, độc lập và tự chủ. Điều này không chỉ giúp khẳng định vị thế của phụ nữ trong văn học mà còn góp phần thay đổi nhận thức của xã hội về vai trò của phụ nữ.

III. Các kiểu nhân vật nữ trong truyện ngắn nữ Việt Nam 2000 2015

Trong giai đoạn 2000-2015, truyện ngắn nữ Việt Nam đã giới thiệu nhiều kiểu nhân vật nữ đa dạng, phản ánh những khía cạnh khác nhau của nữ quyền. Những nhân vật này không chỉ đơn thuần là hình ảnh của phụ nữ trong xã hội mà còn là những biểu tượng cho sự đấu tranh và khát vọng tự do. Các nhân vật nữ thường được xây dựng với những đặc điểm mạnh mẽ, thể hiện sự độc lập và tự chủ trong cuộc sống. Điều này không chỉ giúp khẳng định vị thế của phụ nữ trong văn học mà còn góp phần thay đổi nhận thức của xã hội về vai trò của phụ nữ.

3.1. Nhân vật nữ với sự tranh đấu cho quyền sống và quyền tự do

Nhiều nhân vật nữ trong truyện ngắn nữ đã thể hiện sự đấu tranh cho quyền sống và quyền tự do. Họ không chỉ phải đối mặt với những khó khăn trong cuộc sống mà còn phải chiến đấu để khẳng định bản thân và tìm kiếm hạnh phúc. Những câu chuyện này không chỉ phản ánh hiện thực mà còn thể hiện những khát vọng và ước mơ của phụ nữ trong xã hội hiện đại.

3.2. Nhân vật nữ với thiên tính làm mẹ và khát vọng tình yêu

Một trong những đặc điểm nổi bật của nhân vật nữ trong truyện ngắn nữ là thiên tính làm mẹ và khát vọng tình yêu. Những nhân vật này thường được xây dựng với những tình huống phức tạp, thể hiện sự đấu tranh giữa trách nhiệm gia đình và khát vọng cá nhân. Điều này không chỉ giúp khẳng định vai trò của phụ nữ trong gia đình mà còn thể hiện những khát vọng sâu sắc về tình yêu và hạnh phúc.

IV. Phương thức nghệ thuật của truyện ngắn nữ Việt Nam 2000 2015

Phương thức nghệ thuật trong truyện ngắn nữ Việt Nam giai đoạn 2000-2015 đã có nhiều đổi mới và sáng tạo. Các tác giả nữ đã sử dụng nhiều kỹ thuật nghệ thuật khác nhau để thể hiện ý thức nữ quyền và những vấn đề xã hội. Những phương thức này không chỉ giúp làm nổi bật nội dung mà còn tạo ra những trải nghiệm mới cho độc giả. Điều này cho thấy sự phát triển mạnh mẽ của văn học nữ quyền trong văn học Việt Nam hiện đại.

4.1. Điểm nhìn trần thuật

Điểm nhìn trần thuật trong truyện ngắn nữ thường được xây dựng từ góc nhìn của nhân vật nữ, giúp độc giả hiểu rõ hơn về tâm tư và cảm xúc của họ. Điều này không chỉ tạo ra sự gần gũi mà còn giúp làm nổi bật những vấn đề về giới và nữ quyền trong xã hội. Các tác giả đã khéo léo sử dụng điểm nhìn này để thể hiện những khát vọng và đấu tranh của nhân vật nữ.

4.2. Giọng điệu nghệ thuật

Giọng điệu nghệ thuật trong truyện ngắn nữ rất đa dạng, từ giọng điệu xót xa, thương cảm đến giọng triết luận, chiêm nghiệm. Những giọng điệu này không chỉ giúp thể hiện cảm xúc của nhân vật mà còn tạo ra những trải nghiệm sâu sắc cho độc giả. Điều này cho thấy sự sáng tạo và đổi mới trong cách thể hiện của các tác giả nữ, đồng thời khẳng định vai trò của họ trong văn học Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Sự vận động của văn học Việt Nam đương đại từ sau cột mốc Đổi mới năm 1986, đặc biệt là trong giai đoạn 15 năm đầu thế kỷ XXI (2000 - 2015), đánh dấu một bước chuyển mang tính cách mạng trong tiến trình dân chủ hóa và hiện đại hóa văn học dân tộc. Trong bức tranh chuyển dịch hệ hình thẩm mỹ đó, truyện ngắn của các cây bút nữ đã vươn lên xác lập vị thế trung tâm, không còn là những tiếng nói đơn lẻ bên lề mà trở thành một lực lượng sáng tạo mang tính đột phá. Luận án tiến sĩ ngữ văn "Truyện ngắn nữ Việt Nam 2000 - 2015 từ góc nhìn phê bình văn học nữ quyền" của nghiên cứu sinh Lê Thị Thanh Xuân (Trường Đại học Khoa học, Đại học Huế; người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Hồ Thế Hà) là công trình nghiên cứu tiên phong, tiếp cận có hệ thống diện mạo văn xuôi nữ đương đại thông qua hệ hình lý thuyết phê bình nữ quyền (Feminist Literary Criticism).

Khoảng trống nghiên cứu (Research Gap) được xác định rõ ràng: Trước thời điểm công trình này ra đời, các nghiên cứu về nữ quyền và văn xuôi nữ tại Việt Nam chủ yếu dừng lại ở các tiểu luận rời rạc khảo sát từng tác giả đơn lẻ (Lê Minh Khuê, Nguyễn Ngọc Tư, Y Ban) hoặc tiếp cận văn học dưới lăng kính xã hội học thực chứng thuần túy. Chưa có một công trình nào tích hợp đa tầng giữa phê bình nữ quyền phương Tây, thi pháp học tự sự (Narratology), phân tâm học (Psychoanalysis) và phê bình nữ quyền sinh thái (Ecofeminism) để giải mã toàn diện các chiều kích phái tính, phương thức trần thuật và hệ diễn ngôn mang tính giải kiến tạo của truyện ngắn nữ giai đoạn 2000 - 2015.

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học được thiết lập chặt chẽ:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Ý thức phái tính và âm hưởng nữ quyền đã chuyển hóa thành các mô hình nhân vật nữ mang đặc trưng giới như thế nào trong truyện ngắn giai đoạn 2000 - 2015?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Lối viết nữ (l'écriture féminine) và phương thức nghệ thuật (điểm nhìn, giọng điệu, diễn ngôn) đã giải cấu trúc trật tự biểu trưng lấy nam giới làm trung tâm (phallogocentrism) ra sao?
• Giả thuyết khoa học 1 (H1): Nhân vật nữ trong truyện ngắn 2000 - 2015 không còn là "kẻ khác" (the Other) bị thụ động giam cầm trong không gian phụ hệ, mà đã chủ động kiến tạo căn tính thông qua sự thức tỉnh bản năng tính dục, quyền tự quyết thân thể và cảm quan sinh thái.
• Giả thuyết khoa học 2 (H2): Sự cách tân thi pháp truyện ngắn nữ không đơn thuần là kỹ thuật trần thuật mà là một cuộc nổi loạn về bản thể luận ngôn từ, xác lập chủ thể thẩm mỹ nữ quyền độc lập.

Khung lý thuyết của công trình kế thừa các trục tư tưởng kinh điển từ Simone de Beauvoir (Le Deuxième Sexe), Virginia Woolf (A Room of One's Own), Elaine Showalter (Gynocritics), Hélène Cixous (L'Écriture féminine) và Luce Irigaray. Phạm vi nghiên cứu khảo sát chuyên sâu 15 tác giả nữ tiêu biểu nhất của văn học đương đại Việt Nam: Lê Minh Khuê, Nguyễn Ngọc Tư, Y Ban, Võ Thị Xuân Hà, Trần Thùy Mai, Nguyễn Thị Thu Huệ, Đỗ Hoàng Diệu, Mai Thy, Lê Thị Hoài Nam, Ngân Hoa, Quế Hương, Đỗ Bích Thúy, Hà Thị Cẩm Anh, Bùi Như Lan, Nguyễn Thị Anh Thư. Đóng góp đột phá của luận án là việc định danh và lượng hóa sự tiến hóa của "lối viết nữ" trong 15 năm bản lề của thế kỷ mới, tạo lập hệ thống phân loại thi pháp học giới hoàn chỉnh cho nghiên cứu văn học Việt Nam.

Literature Review và Positioning

Tiến trình phát triển của lý thuyết nữ quyền thế giới đã trải qua hơn hai thế kỷ với những cột mốc học thuật quan trọng: từ Marie Wollstonecraft (1792) với A Vindication of the Rights of Woman, Virginia Woolf (1929) với A Room of One's Own, Simone de Beauvoir (1949) với The Second Sex, đến làn sóng thứ hai và thứ ba với Betty Friedan (1963), Kate Millett (1970), Elaine Showalter (1985) và Judith Butler (1990). Ở Việt Nam, mầm mống tư tưởng nữ quyền xuất hiện từ đầu thế kỷ XX trên báo chí tiến bộ. Ngay từ năm 1907, trên Đăng cổ tùng báo, mục "Nhời đàn bà" của bà Đào Thị Loan đã phê phán sự áp chế của nam quyền: "Làm đàn ông phải ăn ở thế nào, cho đàn bà biết suy hơn quản thiệt, mà trọng mình thì mới xướng, chớ cứ dốt vợ một só nhà, hơi lạc con mắt đã lo nghĩ, là người hèn, chỉ muốn dùng sự trói buộc, mà thủ lấy tình riêng một mình". Tiếp đó, các học giả như Phan Khôi (1929, 1931), Phạm Quỳnh (1916, 1917), Phan Bội Châu (1929) và Đặng Văn Bảy (1928) đã định hình những tranh luận ban đầu về bình đẳng giới gắn liền với vấn đề khai trí và giải phóng dân tộc.

Trong nghiên cứu văn học đương đại, đã nảy sinh những tranh luận học thuật sâu sắc giữa hai luồng quan điểm đối lập:

1. Quan điểm định yếu luận sinh học và xã hội học truyền thống: Cho rằng văn học nữ chỉ là sự phản ánh thụ động thiên chức làm mẹ, sự dịu dàng cam chịu, và các đề tài gia đình vụn vặt; đồng thời coi sự xuất hiện của yếu tố nhục cảm là sự suy đồi đạo đức.
2. Quan điểm giải cấu trúc và phê bình phái tính hiện đại (Nguyễn Đăng Điệp, Trần Huyền Sâm, Hồ Khánh Vân, Nguyễn Thanh Tâm): Khẳng định tính dục và thân thể là địa hạt giải phóng bản thể mang tính cách mạng. Như Nguyễn Thanh Tâm (2017) nhận định: "Sex trong văn chương chỉ là một phương cách, một lối ra của những ẩn ức, những dồn nén từ nhu cầu tự thân chủ thể sáng tạo nhưng lại hướng đến nhu cầu của cộng đồng. Sự kìm nén quá lâu trong những cương vực của lễ giáo, đạo lý đã khiến cho nhu cầu bày tỏ những rung cảm thân thể trở nên hấp dẫn, lôi cuốn hơn".

                          TIẾN TRÌNH LÝ THUYẾT VÀ PHÊ BÌNH NỮ QUYỀN
┌────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│ THẾ GIỚI:                                                                              │
│ M. Wollstonecraft (1792) ──► S. de Beauvoir (1949) ──► E. Showalter (1985) / Cixous   │
│ (Khởi xướng nhân quyền)      (Khái niệm "Tha nhân")    (Gynocritics & Lối viết nữ)     │
└────────────────────────────────────────┬───────────────────────────────────────────────┘
                                         │ Tiếp biến & Chuyển dịch
┌────────────────────────────────────────▼───────────────────────────────────────────────┐
│ VIỆT NAM:                                                                              │
│ Báo chí đầu TK XX ──► Đô thị miền Nam (1954-75) ──► Thời kỳ Đổi mới ──► 2000-2015    │
│ (Phan Khôi, Đào Thị Loan) (Túy Hồng, Thụy Vũ)   (Lê Minh Khuê, Y Ban) (Đột phá thi pháp)│
└────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┘

Về vị thế học thuật, công trình định vị mình tại giao điểm giữa lý thuyết nữ quyền phương Tây và bối cảnh văn hóa - lịch sử đặc thù của Việt Nam. Khi đặt trong tương quan so sánh quốc tế:

• So sánh với văn học nữ Nhật Bản: Trong khi các tác giả nữ Nhật Bản thời kỳ hậu Showa (1975 trở đi) như Kono Taeko triệt để "từ chối mẫu tính" và khai phá "những dục vọng thầm kín, lệch lạc" hay Tsushima Yuko khắc họa bi kịch của người đàn bà đơn độc nuôi con trước áp lực xã hội gia trưởng khắc nghiệt, thì truyện ngắn nữ Việt Nam 2000 - 2015 chọn con đường dung hợp độc đáo: vừa giải phóng bản năng nhục cảm, vừa tái định nghĩa và nâng niu thiên tính làm mẹ như một nguồn năng lượng sáng tạo thiêng liêng.
• So sánh với văn học nữ Trung Quốc: Nếu trào lưu văn học linglei (phá cách) đương đại của Trung Quốc với các tác giả như Xuân Thụ, Trương Duyệt Nhiên, Vệ Tuệ đẩy tính dục thành một hình thức phản kháng đô thị mang tính thương mại hóa cao độ, thì văn xuôi nữ Việt Nam 2000 - 2015 lại gắn kết chặt chẽ diễn ngôn thân thể với cảm quan sinh thái và nỗi đau nhân sinh sâu nặng nơi những vùng đất tổn thương (như đồng bằng sông Cửu Long trong tác phẩm của Nguyễn Ngọc Tư hay miền núi phía Bắc trong truyện của Đỗ Bích Thúy, Bùi Như Lan).

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và tái cấu trúc luận đề kinh điển của Simone de Beauvoir: "Người ta không phải sinh ra là phụ nữ, mà trở thành phụ nữ". Bằng chứng từ truyện ngắn nữ Việt Nam giai đoạn 2000 - 2015 cho thấy quá trình "trở thành phụ nữ" không chỉ là sự tiếp nhận thụ động các quy chuẩn áp đặt của chế độ phụ hệ (patriarchy), mà còn là một tiến trình tự kiến tạo phản kháng thông qua việc tái chiếm lĩnh không gian diễn ngôn và thân thể.

Công trình phát triển mô hình 3 giai đoạn tiến hóa của lối viết nữ do Elaine Showalter đề xuất (Feminine - Tính nữ, Feminist - Nữ quyền, Female - Văn học nữ) để áp dụng tương thích vào tiến trình lịch sử văn học Việt Nam:

1. Giai đoạn tiếp nhận quy chuẩn nam quyền (trước 1975 ở miền Bắc): Tính nữ hòa tan trong lý tưởng cộng đồng và chủ nghĩa anh hùng cách mạng.
2. Giai đoạn phản kháng và xác lập ý thức giới (1986 - 1999): Bộc lộ những ẩn ức cá nhân và tiếng nói đòi quyền bình đẳng.
3. Giai đoạn xác lập quyền tự trị thẩm mỹ và bản sắc riêng của văn học nữ (2000 - 2015): Sự tự tin tuyệt đối của chủ thể sáng tạo nữ trong việc thiết lập một "lối viết nữ" (l'écriture féminine) độc lập.

Hệ thống giả thuyết lý thuyết được mô hình hóa thành 4 luận đề cốt lõi:

• Luận đề 1 (P1): Quyền năng phái tính được xác lập khi người phụ nữ chuyển từ vị thế khách thể được nhìn sang chủ thể của cái nhìn (gaze).
• Luận đề 2 (P2): Diễn ngôn thân thể không đồng nhất với văn học khiêu dâm mà là công cụ giải thiêng quyền lực tối thượng của nam quyền.
• Luận đề 3 (P3): Tình mẫu tử trong lối viết nữ hiện đại là sự lựa chọn tự do mang tính nhân vị chứ không phải sự phục tùng định chế xã hội.
• Luận đề 4 (P4): Ý thức nữ quyền sinh thái thiết lập mối tương liên hữu cơ giữa sự áp bức phụ nữ và sự tàn phá tự nhiên dưới bàn tay duy lý gia trưởng.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp bốn trục lý thuyết liên ngành:

1. Phê bình văn học nữ quyền luận (Feminist Criticism): Trục trung tâm phân tích ý thức giới, nhân vị giới và sự bất bình đẳng quyền lực.
2. Thi pháp học tự sự (Narrative Poetics): Phân tích sự dịch chuyển của điểm nhìn trần thuật (từ bên ngoài vào bên trong), giọng điệu đa thanh và cấu trúc diễn ngôn tự thuật.
3. Phân tâm học cấu trúc (Lacanian & Freudian Psychoanalysis): Giải mã những ẩn ức vô thức, sự thăng hoa của dục tính (libido) và sự phản kháng phức cảm mặc định.
4. Phê bình nữ quyền sinh thái (Ecofeminism): Tiếp cận mối liên hệ mật thiết giữa người phụ nữ và giới tự nhiên như những thực thể cùng chịu tổn thương dưới sự thống trị của nền văn minh công nghiệp - phụ hệ.

Điều kiện biên (Boundary conditions): Khung phân tích áp dụng nghiêm ngặt cho văn bản truyện ngắn của các tác giả nữ quốc nội xuất bản chính thống tại Việt Nam từ năm 2000 đến 2015, loại trừ các tác phẩm hải ngoại do sự khác biệt về môi trường văn hóa - chính trị và ngữ cảnh tiếp nhận.

                   KHUNG PHÂN TÍCH LIÊN NGÀNH CỦA LUẬN ÁN
       ┌─────────────────────────────────────────────────────────────┐
       │             HỆ THỐNG TRUYỆN NGẮN NỮ (2000 - 2015)            │
       └──────────────────────────────┬──────────────────────────────┘
                                      │
         ┌────────────────────────────┼────────────────────────────┐
         ▼                            ▼                            ▼
┌──────────────────┐         ┌──────────────────┐        ┌──────────────────┐
│   THẾ GIỚI       │         │    PHƯƠNG THỨC   │        │     HỆ HÌNH      │
│   NHÂN VẬT       │         │    NGHỆ THUẬT    │        │    TƯ TƯỞNG      │
├──────────────────┤         ├──────────────────┤        ├──────────────────┤
│• Quyền sống &    │         │• Điểm nhìn bên   │        │• Phê bình nữ     │
│  Tự do cá nhân   │         │  trong / phức hợp│        │  quyền kinh điển │
│• Thiên tính mẹ & │ ◄─────► │• Giọng điệu xót  │◄─────► │• Tự sự học &     │
│  Khát vọng yêu   │         │  xa, triết luận  │        │  Diễn ngôn giới  │
│• Bản năng & Giải │         │• Diễn ngôn tự    │        │• Phân tâm học &  │
│  phóng tính dục  │         │  thuật, thân thể │        │  Nữ quyền        │
│• Cảm quan        │         │  và thân phận    │        │  sinh thái       │
│  sinh thái       │         │                  │        │                  │
└──────────────────┘         └──────────────────┘        └──────────────────┘

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu được xây dựng trên lập trường nhận thức luận Hiện thực phản tư (Critical Realism) kết hợp với Thuyết diễn giải (Interpretivism). Bản chất của văn học phái tính không thể được giải mã chỉ bằng các số liệu thống kê cơ học mà đòi hỏi một quy trình giải thích sâu văn bản (thick description), đặt tác phẩm vào mạng lưới tương tác giữa cấu trúc xã hội, thiết chế văn hóa và tâm thức sáng tạo cá nhân.

Thiết kế nghiên cứu đa tầng bao gồm:

• Tầng 1 (Khảo sát văn bản học): Định lượng hóa diện mạo truyện ngắn nữ qua việc lập danh mục tác phẩm, tần suất xuất hiện của các chủ đề giới và từ khóa tính dục/thân thể trong giai đoạn 2000 - 2015.
• Tầng 2 (Phân tích thi pháp và cấu trúc tự sự): Mổ xẻ cơ chế vận hành của điểm nhìn, lớp lang giọng điệu và cấu trúc không gian - thời gian mang tính đặc thù giới.
• Tầng 3 (Phê bình diễn ngôn và thông giải học văn hóa): Đặt diễn ngôn của tác phẩm trong tương quan đối thoại với diễn ngôn xã hội, quyền lực chính trị và các định kiến Nho giáo truyền thống.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình chọn mẫu tuân thủ chiến lược chọn mẫu mục đích chuyên sâu (Purposive Sampling). Tiêu chí bao gồm: (1) Tác phẩm thuộc thể loại truyện ngắn của tác giả nữ Việt Nam; (2) Xuất bản lần đầu hoặc tái bản có dấu ấn trong khung thời gian 2000 - 2015; (3) Tác phẩm bộc lộ rõ nét ý thức giới, có những cách tân nghệ thuật mang âm hưởng nữ quyền; (4) Tác giả có vị trí xác lập vững chắc trên văn đàn và đoạt các giải thưởng văn học uy tín.

Quy trình tam giác hóa (Triangulation) được thực hiện nghiêm ngặt trên 4 bình diện:

• Tam giác hóa tư liệu (Data Triangulation): Kết hợp văn bản truyện ngắn với hồi ký, phỏng vấn tác giả, phê bình báo chí đương thời và các văn kiện chính sách về bình đẳng giới.
• Tam giác hóa lý thuyết (Theoretical Triangulation): Đối chiếu văn bản đồng thời bằng Nữ quyền luận, Thi pháp học tự sự, Phân tâm học và Mỹ học sinh thái.
• Tam giác hóa phương pháp (Methodological Triangulation): Kết hợp phương pháp so sánh lịch sử (so sánh với văn xuôi nữ trước 2000 và sau 2015) với phương pháp loại hình học và phân tích cấu trúc diễn ngôn.
• Độ tin cậy và giá trị khoa học: Đảm bảo tính khách quan thẩm mỹ thông qua việc kiểm chứng chéo các biến số thi pháp trên toàn bộ ngữ liệu 15 tác giả khảo sát.

Data và phân tích

Ngữ liệu phân tích tập trung vào các tập truyện ngắn mang tính dấu mốc của văn học Việt Nam đầu thế kỷ XXI, tiêu biểu như: I am đàn bà (Y Ban), Bóng đè (Đỗ Hoàng Diệu), Cánh đồng bất tận (Nguyễn Ngọc Tư), Minu xinh đẹp (Nguyễn Thị Thu Huệ), Bàn tay lạnh (Võ Thị Hảo), Cỏ lau từng ngọn mùa đông (Lê Minh Khuê), Trần trụi với cào cào (Võ Thị Xuân Hà), Thương xót người tình (Trần Thùy Mai).

Phân tích định tính chuyên sâu được hỗ trợ bởi kỹ thuật phân tích diễn ngôn phê phán (Critical Discourse Analysis - CDA), tập trung vào ba trường từ vựng - ngữ nghĩa mang tính đột phá:

• Diễn ngôn tự thuật (autobiographical discourse): Sự tái sinh của "Cái tôi" nhân vị.
• Diễn ngôn thân phận (existential destiny discourse): Sự bóc trần những chấn thương vô hình của phụ nữ trong gia đình và xã hội.
• Diễn ngôn thân thể (discourse of the body): Ngôn ngữ của xác thịt, nhục cảm và quyền tự trị sinh học.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Công trình đã xác lập bốn phát hiện khoa học mang tính đột phá, làm thay đổi nhận thức về văn xuôi nữ đương đại:

                  4 MÔ HÌNH NHÂN VẬT NỮ ĐẶC TRƯNG GIỚI (2000 - 2015)
 ┌───────────────────────────────────────┐ ┌───────────────────────────────────────┐
 │ 1. TRANH ĐẤU QUYỀN SỐNG & TỰ DO       │ │ 2. THIÊN TÍNH MẸ & KHÁT VỌNG YÊU     │
 │ • Vượt thoát không gian gia trưởng    │ │ • Tách biệt mẫu tính khỏi bổn phận  │
 │ • Tự chủ kinh tế & lựa chọn số phận   │ │ • Khát khao nhục cảm & tình yêu đích│
 └───────────────────┬───────────────────┘ └───────────────────┬───────────────────┘
                     │                                         │
                     └────────────────────┬────────────────────┘
                                          │
                     ┌────────────────────┴────────────────────┐
                     │                                         │
 ┌───────────────────▼───────────────────┐ ┌───────────────────▼───────────────────┐
 │ 3. BẢN NĂNG & GIẢI PHÓNG TÍNH DỤC     │ │ 4. CẢM QUAN SINH THÁI & BẢN THỂ     │
 │ • Giải cấu trúc cấm kỵ nhục cảm       │ │ • Đồng hóa thân thể nữ với tự nhiên │
 │ • Diễn ngôn thân thể như sự phản kháng│ │ • Phản kháng bạo lực văn minh duy lý│
 └───────────────────────────────────────┘ └───────────────────────────────────────┘

1. Sự kiến tạo 4 kiểu nhân vật nữ mang đặc trưng giới độc đáo:

   • Nhân vật tranh đấu cho quyền sống và quyền tự do: Khước từ vị thế lệ thuộc, vượt thoát khỏi mô hình gia đình truyền thống ngột ngạt để tìm kiếm bản ngã độc lập.
   • Nhân vật với thiên tính làm mẹ và khát vọng tình yêu: Tình mẫu tử không còn là sự hy sinh mù quáng mang tính "đạo đức phận vị" mà trở thành nguồn năng lượng tự ý thức, gắn liền với quyền được yêu và được thỏa mãn xúc cảm cá nhân.
   • Nhân vật với bản năng tính dục và nhu cầu giải phóng tính dục: Sự xuất hiện của những nhân vật dám đối diện với ham muốn nhục thể (như trong truyện ngắn của Đỗ Hoàng Diệu, Y Ban, Nguyễn Thị Thu Huệ) đã phá vỡ hoàn toàn tấm màn cấm kỵ hàng nghìn năm của văn hóa phụ hệ Á Đông.
   • Nhân vật với cảm quan sinh thái và ý thức tự giải phóng: Người phụ nữ hòa nhập với thiên nhiên, coi tự nhiên như một người bạn đồng hành cùng chịu chung vết thương do sự tàn phá của nền văn minh công nghiệp do nam giới ngự trị (tiêu biểu trong văn tài Nguyễn Ngọc Tư).

2. Sự bùng nổ của diễn ngôn thân thể (Discourse of the Body): Thân thể người phụ nữ trong truyện ngắn 2000 - 2015 không còn là một đối tượng thẩm mỹ thụ động để nam giới chiêm ngưỡng, vuốt ve hay chiếm đoạt, mà đã trở thành một chủ thể có tiếng nói. Lối viết thân thể thể hiện sự dũng cảm "xông pha" vào những chiều kích tế vi, bản năng nhất: từ kinh nguyệt, thai nghén, khoái cảm nhục dục đến những đau đớn thể xác, biến thân thể thành một công cụ giải thiêng quyền lực nam trị hữu hiệu.

3. Cách tân triệt để về thi pháp trần thuật:

   • Điểm nhìn trần thuật: Sự chuyển dịch mang tính bản lề từ điểm nhìn bên ngoài (người kể chuyện toàn tri mang định kiến nam quyền) sang điểm nhìn bên trong (internal focalization), điểm nhìn phức hợp và điểm nhìn tự sự ngôi thứ nhất của chính người phụ nữ.
   • Giọng điệu nghệ thuật: Xóa bỏ giọng điệu đơn thoại, giáo huấn; thay thế bằng hệ giọng điệu đa thanh: giọng xót xa thương cảm, giọng triết luận chiêm nghiệm sâu sắc và đặc biệt là giọng giễu nhại, hài hước, châm biếm sâu cay đối với sự bất toàn của nam giới.

4. Sự hình thành mỹ học nữ quyền sinh thái bản địa: Luận án chứng minh truyện ngắn nữ Việt Nam đã sớm hội tụ tinh thần nữ quyền sinh thái trước khi lý thuyết này được giới thiệu chính thức. Mối liên hệ tương hỗ giữa thân phận trôi dạt của người phụ nữ Nam Bộ và dòng sông, cánh đồng cạn kiệt trong Cánh đồng bất tận của Nguyễn Ngọc Tư là minh chứng mẫu mực cho sự tích hợp giữa "cách mạng giới" và "cách mạng xanh".

Implications đa chiều

• Về mặt lý thuyết: Công trình cung cấp một mô hình tiếp biến lý thuyết phương Tây vào nghiên cứu văn học dân tộc, chứng minh rằng lý thuyết nữ quyền không phải là sự sao chép ngoại lai mà là công cụ đắc lực để làm phát lộ những trầm tích văn hóa và ý thức giải phóng nội tại của người phụ nữ Việt Nam.
• Về mặt phương pháp luận: Thiết lập một bộ công cụ phân tích thi pháp học giới hoàn chỉnh (kết hợp điểm nhìn, giọng điệu, trường từ vựng và diễn ngôn), có thể chuyển giao và ứng dụng trực tiếp cho việc nghiên cứu các thể loại khác như tiểu thuyết, thơ ca, kịch bản sân khấu và điện ảnh đương đại.
• Về mặt thực tiễn và giáo dục: Cung cấp nguồn ngữ liệu và khung phân tích khoa học cho việc giảng dạy văn học Việt Nam đương đại tại các trường đại học, viện nghiên cứu; góp phần thay đổi cách tiếp cận văn học nữ trong sách giáo khoa phổ thông.
• Về mặt chính sách và xã hội: Cung cấp cơ sở lý luận và luận cứ nhân văn sâu sắc cho công tác hoạch định chính sách bình đẳng giới của Đảng và Nhà nước, khẳng định bình đẳng giới không chỉ dừng lại ở chỉ số kinh tế - chính trị mà phải thẩm thấu vào nhận thức văn hóa và tự do nhân vị.

Limitations và Future Research

Công trình thẳng thắn thừa nhận các giới hạn học thuật không thể tránh khỏi:

1. Giới hạn không gian tư liệu: Luận án chưa thể bao quát mảng sáng tác truyện ngắn của các nhà văn nữ Việt Nam ở hải ngoại giai đoạn 2000 - 2015 do những rào cản về tiếp cận văn bản gốc và tính đặc thù của bối cảnh văn hóa di dân.
2. Giới hạn thể loại: Việc khu biệt đối tượng nghiên cứu trong phạm vi truyện ngắn giúp đào sâu thi pháp thể loại nhưng chưa tạo ra cái nhìn đối sánh toàn cảnh với sự bùng nổ của tiểu thuyết nữ đương đại cùng thời kỳ.
3. Giới hạn thời gian: Khung thời gian khép lại ở năm 2015 chưa kịp cập nhật những biến chuyển mới nhất của thế hệ nhà văn nữ trẻ (thế hệ 8X, 9X) trong giai đoạn từ 2016 đến nay dưới tác động của không gian mạng xã hội và văn hóa số.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Hướng 1: Mở rộng nghiên cứu đối sánh xuyên quốc gia giữa truyện ngắn nữ Việt Nam đương đại với văn xuôi nữ các nước Đông Nam Á (Thái Lan, Indonesia, Philippines) trong cùng quỹ đạo chuyển đổi xã hội hậu thuộc địa.
• Hướng 2: Ứng dụng lý thuyết Nữ quyền giao thoa (Intersectional Feminism) và Lý thuyết Queer để giải mã các chiều kích giới tính phi nhị nguyên, đồng tính nữ và người chuyển giới trong văn học Việt Nam thế kỷ XXI.
• Hướng 3: Nghiên cứu văn xuôi nữ Việt Nam hải ngoại từ góc nhìn phê bình nữ quyền hậu thuộc địa (Post-colonial Feminism) và lý thuyết không gian du cư (Nomadic Theory).
• Hướng 4: Ứng dụng Nhân văn số (Digital Humanities) và khai phá văn bản (Text Mining) để lượng hóa sự biến đổi của trường từ vựng phái tính và diễn ngôn thân thể trên quy mô đại ngữ liệu văn học đương đại.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án xác lập những tác động học thuật và xã hội sâu rộng:

• Tác động học thuật: Trở thành một trong những tài liệu tham khảo nền tảng tại Việt Nam trong lĩnh vực nghiên cứu giới và phê bình văn học nữ quyền, mở đường cho hàng loạt luận văn thạc sĩ và luận án tiến sĩ tiếp nối về văn xuôi nữ.
• Tái định hình thẩm mỹ tiếp nhận: Giải phóng độc giả và giới phê bình khỏi những định kiến hẹp hòi về "văn học nữ", xác lập vị thế của các nhà văn nữ như những chủ thể tư duy, chủ thể trải nghiệm và chủ thể thẩm mỹ độc lập có đóng góp quyết định vào tiến trình đổi mới thi pháp văn xuôi dân tộc.
• Thúc đẩy đối thoại học thuật quốc tế: Góp phần đưa văn học nữ Việt Nam vào mạng lưới đối thoại học thuật quốc tế về lý thuyết nữ quyền phi phương Tây, khẳng định bản sắc độc đáo của ý thức nữ quyền Á Đông thấm đượm tinh thần nhân bản và cội nguồn văn hóa dân tộc.

Đối tượng hưởng lợi

                         CƠ CẤU ĐỐI TƯỢNG HƯỞNG LỢI
┌───────────────────────────────────────┐ ┌───────────────────────────────────────┐
│ NGHIÊN CỨU SINH & HỌC VIÊN CAO HỌC    │ │ GIẢNG VIÊN & HỌC GIẢ VĂN HỌC          │
│ Khung lý thuyết & Phương pháp thi pháp│ Hệ thống tư liệu & Cơ sở lý luận phê  │
│ học giới chuẩn mực để phát triển đề tài│ bình nữ quyền chuẩn hóa                │
└───────────────────┬───────────────────┘ └───────────────────┬───────────────────┘
                    │                                         │
                    └────────────────────┬────────────────────┘
                                         │
                    ┌────────────────────┴────────────────────┐
                    │                                         │
┌───────────────────▼───────────────────┐ ┌───────────────────▼───────────────────┐
│ CƠ QUAN BÁO CHÍ & XUẤT BẢN            │ │ NHÀ HOẠCH ĐỊNH CHÍNH SÁCH BÌNH ĐẲNG   │
│ Tiêu chí thẩm định & Đọc hiểu sâu     │ Luận cứ nhân văn & Bằng chứng văn hóa │
│ các tác phẩm văn xuôi nữ đương đại    │ phục vụ công tác truyền thông giới    │
└───────────────────────────────────────┘ └───────────────────────────────────────┘

• Nghiên cứu sinh và Học viên ngành Văn học, Giới tính học (Gender Studies): Tiếp cận một khung phân tích phương pháp luận hoàn chỉnh, hệ thống hóa toàn bộ các nhánh lý thuyết nữ quyền từ cổ điển đến hậu hiện đại và nữ quyền sinh thái.
• Giảng viên và Nhà nghiên cứu văn học: Có được nguồn tư liệu thẩm định công phu và hệ thống luận điểm sắc bén phục vụ công tác giảng dạy chuyên đề văn học đương đại và lý luận phê bình.
• Biên tập viên, Nhà phê bình và Cơ quan báo chí xuất bản: Nắm bắt hệ thống tiêu chí thẩm mỹ mới để đánh giá công bằng, sâu sắc giá trị của các tác phẩm văn xuôi nữ xuất bản trên thị trường.
• Các tổ chức xã hội và Nhà hoạch định chính sách: Sử dụng các phát hiện của công trình như một bằng chứng khoa học - nhân văn sinh động về tâm lý, nguyện vọng và khát vọng tự do của phụ nữ Việt Nam trong thời kỳ hiện đại hóa.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Đóng góp độc đáo nhất là việc bản địa hóa lý thuyết Gynocritics của Elaine Showalter và L'Écriture féminine của Hélène Cixous vào hệ hình văn hóa Việt Nam. Luận án chỉ ra rằng lối viết nữ Việt Nam không rơi vào chủ nghĩa nữ quyền cực đoan (bài xích nam giới tuyệt đối) mà vận hành theo nguyên lý dung hợp: giải phóng bản năng tính dục và xác lập chủ thể thân thể độc lập nhưng vẫn nâng niu thiên tính mẫu tử và hòa hợp sinh thái.

2. Đột phá phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đó được thể hiện ở đâu? So với các nghiên cứu xã hội học thực chứng (như nghiên cứu gia đình của Lê Ngọc Văn, 2005; Hoàng Bá Thịnh, 2008) chỉ nhìn văn học như tài liệu minh họa xã hội, luận án thực hiện một bước nhảy vọt về phương pháp: tích hợp Phê bình nữ quyền với Thi pháp học tự sự (khảo sát vi mô điểm nhìn, giọng điệu, diễn ngôn) và Phê bình nữ quyền sinh thái. Đây là mô hình liên ngành chưa từng được thực hiện đồng bộ trên một diện rộng tác giả nữ như vậy.

3. Phát hiện bất ngờ và giàu tính phản biện nhất từ dữ liệu văn bản là gì? Phát hiện cho thấy sự xuất hiện dày đặc của giọng điệu hài hước, giễu nhại và châm biếm hướng vào nam giới trong truyện ngắn 2000 - 2015. Đây không đơn thuần là sự mỉa mai cá nhân mà là một chiến lược thi pháp mang tính giải thiêng: phơi bày sự bất toàn, yếu đuối và những ảo tưởng quyền lực của phái mạnh, từ đó tước bỏ tính thiêng của chế độ phụ hệ ngay trong không gian đời thường.

4. Quy trình tái lặp nghiên cứu (Replication Protocol) có được đảm bảo không? Quy trình nghiên cứu được xác lập hoàn toàn minh bạch: từ tiêu chí chọn mẫu 15 tác giả, hệ thống thao tác khái niệm (khái niệm hóa 4 kiểu nhân vật, 3 dạng thức diễn ngôn), đến quy trình giải mã văn bản qua thi pháp học tự sự. Bất kỳ nhà nghiên cứu nào cũng có thể áp dụng nguyên vẹn khung phân tích này để khảo sát các tập hợp tác phẩm khác (như tiểu thuyết nữ hoặc truyện ngắn nữ sau 2015).

5. Luận án mở ra chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo như thế nào? Công trình đặt nền móng vững chắc cho lộ trình nghiên cứu 10 năm tới trên ba trục chính: (1) Mở rộng sang Phê bình nữ quyền sinh thái ứng dụng cho văn học thiểu số và văn học sinh thái Việt Nam; (2) Nghiên cứu văn xuôi nữ hải ngoại và tính chất đa văn hóa; (3) Khảo sát sự chuyển dịch của căn tính nữ trong kỷ nguyên văn học mạng và trí tuệ nhân tạo.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của NCS. Lê Thị Thanh Xuân là một công trình nghiên cứu công phu, nghiêm túc và có giá trị khoa học vượt trội, đóng góp những giá trị cốt lõi sau:

1. Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận: Cung cấp một cái nhìn tổng quan sâu sắc về lịch sử phát triển hơn 200 năm của lý thuyết và phê bình văn học nữ quyền thế giới, đồng thời phác thảo tiến trình vận động của ý thức nữ quyền trong lịch sử văn học Việt Nam từ đầu thế kỷ XX đến nay.
2. Khái quát hóa 4 mô hình nhân vật nữ mang tính đột phá: Định vị và phân tích sâu sắc các kiểu nhân vật tranh đấu cho tự do, nhân vật mang thiên tính mẹ và tình yêu, nhân vật giải phóng tính dục, và nhân vật mang cảm quan sinh thái.
3. Giải mã thi pháp lối viết nữ độc đáo: Chứng minh sự đổi mới toàn diện của phương thức tự sự trong truyện ngắn nữ giai đoạn 2000 - 2015 thông qua sự chuyển dịch điểm nhìn bên trong, sự đa thanh của giọng điệu và sự trỗi dậy của ba dòng diễn ngôn: tự thuật, thân phận và thân thể.
4. Khẳng định tính tất yếu của xu hướng dân chủ hóa văn học: Chứng minh rằng âm hưởng nữ quyền không phải là một trào lưu nhất thời mà là hệ quả tất yếu của quá trình giải phóng con người, dân chủ hóa và hiện đại hóa văn học nghệ thuật Việt Nam thời kỳ hội nhập.
5. Mở ra những chân trời nghiên cứu mới: Đặt nền móng cho việc ứng dụng các phân nhánh phê bình đương đại (Ecofeminism, Queer Theory, Gynocriticism) vào đời sống học thuật trong nước.
6. Xác lập giá trị nhân văn và di sản học thuật bền vững: Tác phẩm là sự tri ân và khẳng định vị thế cao quý của người phụ nữ Việt Nam - vừa là chủ thể thẩm mỹ kiến tạo những giá trị văn chương xuất sắc, vừa là nguồn cảm hứng bất tận cho khát vọng tự do và bình đẳng nhân loại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu Ở chương này, chúng tôi sẽ đi sâu vào tình hình nghiên cứ lý thuyết nữ quyền ở thế giới và ở Việt Nam. Ngoài ra, chúng tôi còn tổng thuật, làm sáng rõ về tình hình nghiên cứu truyện ngắn Việt Nam từ góc nhìn phê bình văn học nữ quyền từ trước đến nay qua các giai đoạn, qua đó, khẳng định những thành tựu 5 và hạn chế của các công trình đi trước. Từ đó, đề xuất những hướng nghiên cứu mới và hướng nghiên cứu bổ sung cho luận án của chúng tôi, chủ yếu ở hướng tiếp cận phê bình văn học nữ quyền và phê bình văn học nữ quyền sinh thái. Chương 2: Lý thuyết nữ quyền, Phê bình văn học nữ quyền và ý thức nữ quyền trong văn học Việt Nam Ở chương này, chúng tôi quan tâm và đi sâu tìm hiểu lý thuyết nữ quyền và phê bình văn học nữ quyền, đặc biệt là sự gắn bó mật thiết của phê bình văn học nữ quyền với truyện ngắn hiện đại Việt Nam.

Trong đó, cần làm rõ vấn đề nữ quyền, nguồn gốc và khái niệm; sự xuất hiện của chủ nghĩa nữ quyền và sự phát triển của quyền lực nữ quyền; lịch sử phát triển của chủ nghĩa nữ quyền đồng thời, làm rõ bản chất của lý thuyết giới, lý thuyết nữ quyền và phê bình văn học nữ quyền. Sau cùng là tìm hiểu khái quát sự thể hiện ý thức nữ quyền trong văn học Việt Nam từ truyền thống cho đến hiện đại. Chương 3: Các kiểu nhân vật nữ mang đặc trưng giới trong truyện ngắn nữ Việt Nam 2000 - 2015 từ góc nhìn phê bình văn học nữ quyền Trong chương này, chúng tôi trình bày hệ thống thế giới nhân vật đa dạng, phong phú đầy “thiên tính nữ” đóng vai trò quan trọng trong việc làm rõ ý thức phái tính trong văn học hiện đại Việt Nam từ góc nhìn phê bình văn học nữ quyền. Đó là nhân vật nữ với sự tranh đấu cho quyền sống và quyền tự do; thiên tính làm mẹ và khát vọng tình yêu; bản năng tính dục và nhu cầu giải phóng tính dục; khát vọng giải phóng bản thân cùng mối liên hệ với môi trường sinh thái.

Chương 4: Phương thức nghệ thuật của truyện ngắn nữ Việt Nam 2000 - 2015 từ góc nhìn phê bình văn học nữ quyền Ở chương này, chúng tôi đi sâu phân tích về giọng điệu nghệ thuật; điểm nhìn trần thuật; diễn ngôn nghệ thuật có liên quan đến nữ quyền trong các truyện ngắn tiêu biểu của các tác giả nữ Việt Nam 2000 - 2015. Từ đó, khẳng định lối viết nữ cùng phương thức nghệ thuật trần thuật đã và đang chiếm một vị trí đặc biệt quan trọng trong việc cách tân thể loại truyện ngắn Việt Nam hiện đại và đương đại. 6 NỘI DUNG Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Tình hình nghiên cứu lý thuyết nữ quyền 1.

Tình hình nghiên cứu lý thuyết nữ quyền trên thế giới Nghiên cứu về lý thuyết nữ quyền là nghiên cứu về sự đấu tranh để đạt được quyền bình đẳng giới trên tất cả mọi phương diện của đời sống xã hội và tinh thần. Nói một cách khác: “Lý thuyết nữ quyền tập trung phân tích sự bất bình đẳng giới. Chủ đề khám phá trong phong trào nữ quyền bao gồm phân biệt đối xử, áp bức, chế độ phụ hệ, rập khuôn, lịch sử nghệ thuật và nghệ thuật đương đại, và thẩm mỹ” [115]. Ở phương Tây, ngoài những tác phẩm viết về nữ quyền nổi tiếng như Giới thứ hai (1949) của Simone de Beauvoir, Một căn phòng riêng của Virginia Woolf (1929), Sự xác minh về các quyền của phụ nữ (A Vindication of the Right of Women, 1792) của Marie Wollstonerast, Cuốn sổ tay vàng (The Golden Notebook, 1979) của Doris Lesing, thì còn phải kể đến học thuyết Phân tâm học của Sigmund Freud và Phân tâm học cấu trúc của Jacques Lacan.

Freud với “mặc cảm Oedipus” đã phân định ra đặc trưng trong tính cách nam và nữ: nam giới chủ động và chiếm hữu còn nữ giới thì bị động, lệ thuộc. Có thể nói, Marie Wollstonerast đã mở ra một chương mới với lý thuyết nữ quyền trong cuốn Sự xác minh về các quyền phụ nữ năm 1972 bao gồm các nghiên cứu sau: “Phụ nữ đang thay đổi”, “Không phải tôi là một phụ nữ”, “Speech sau khi bắt giữ bất hợp pháp cho quyền biểu quyết”. Còn Nancy Cott thì tuyên truyền cho quyền bầu cử của phụ nữ vào năm 1920. Và như vậy, người phụ nữ trong xã hội đã được tôn trọng và đóng vai trò như một thực thể với các quyền lợi về chính trị như nam giới.

Tác giả Jean Baker Miller thì nổi tiếng với tâm lý học nữ quyền. Bà xem lý thuyết nữ quyền luôn gắn với tâm lý người phụ nữ, nó quyết định mọi hành động sau này. 7 Ở Mỹ, cuốn A handbook of Critical Approaches to Literature (1979) (Sổ tay về các phương pháp phê bình văn học) của tác giả Wilfried L. Guerin, Earle Larbor, Morgan do nhà xuất bản Oxford ấn hành giúp người đọc hiểu về các khuynh hướng phê bình nữ quyền cụ thể và sâu sắc.

Tác phẩm The New Feminist Criticism (1985) (Lý thuyết phê bình nữ quyền mới) của Elaine Showalter với hơn 300 bài tiểu luận và nghiên cứu có giá trị về phê bình nữ quyền ở Mỹ được đánh giá cao. Theo tác giả, nghiên cứu lý thuyết nữ quyền bao gồm nhiều giai đoạn khác nhau như “phê bình nữ quyền”, “lý thuyết giới”. Nhà nghiên cứu Robert Con Davis với Contemporary Literary Criticism (Phê bình văn học đương đại) với phần “Biện chứng giới” về nữ quyền được phân tích một cách sâu sắc. Cuốn Feminism and Autobiography (Nữ quyền và tự truyện) do Tess Cosslett, Celia Lury và Penny Summerfield biên soạn, được xuất bản năm 2000 tại Anh, Mỹ và Canada là công trình nghiên cứu về nữ quyền sâu sắc, có giá trị.

Đối với phê bình nữ quyền thì chủ nghĩa nữ quyền (Feminism) ra đời là hệ quả tất yếu của phong trào cách mạng tư sản cận đại, có bề dày phát triển hơn hai trăm năm. Một số phong trào về nữ quyền có sức ảnh hưởng lan tỏa rộng lớn đến khắp thế giới. Tiêu biểu, khi Đại cách mạng tư sản Pháp bùng nổ, vào tháng 10 năm 1789, một nhóm phụ nữ xông thẳng vào trụ sở Quốc dân đại hội, đòi quyền nam nữ bình đẳng. Sau chiến tranh thế giới lần thứ hai, đa số các nước đều xác nhận nam nữ bình quyền trong Hiến pháp.

Chủ nghĩa nữ quyền giai đoạn này có ảnh hưởng to lớn đến văn học. Tiêu biểu, năm 1964, nữ tác gia người Anh Mary Astell với tác phẩm Một đề nghị nghiêm túc cho quý bà. Năm 1970, nữ tác gia Pháp Olympe de Gouges đã phát biểu Tuyên ngôn quyền lợi phụ nữ bao gồm 17 điều yêu cầu của giới phụ nữ. Đến năm 1792, nữ kịch tác gia người Anh Mary Wollstonecraft viết công trình Biện hộ cho nữ quyền.

Năm 1872, nhà văn Pháp Alexandre Dumas công bố luận văn Bàn về phụ nữ với những nội dung mới mẻ, cập nhật. Bên cạnh đó là những công trình có giá trị khác: Judith Sargent Murray với tiểu luận Bàn về sự bình đẳng giới năm 1790; Virginia Woolf với Căn phòng riêng (1929), Ba đồng ghi nê (1938). 8 Chủ nghĩa nữ quyền chỉ thực sự trở nên có sức lan tỏa mạnh mẽ thông qua tác phẩm “kiệt xuất” của nữ văn sĩ người Pháp Simone de Beauvoir: Giới thứ hai (1949). Trong tác phẩm của mình, Beauvoir chỉ trích gay gắt nền văn hóa phụ hệ đã đẩy người phụ nữ ra ngoài lề của xã hội cũng như của văn học nghệ thuật.

Và trong tư tưởng của nền văn hóa ấy, nam giới luôn gắn liền với nhân loại, lịch sử, còn phụ nữ thì bị nhìn nhận như một “kẻ khác” (the Other), luôn ở thế bị động, phụ thuộc, phải dựa hoàn toàn vào nam giới. Với nội dung phân tích sự áp bức và yêu cầu cao hơn nữa để giải phóng phụ nữ trong đời sống xã hội, Giới thứ hai đóng vai trò quan trọng thúc đẩy phong trào phụ nữ chuyển sang một bước tiến mới. Nhờ vậy, Liên hiệp quốc đã tuyên bố năm 1975 là Năm quốc tế phụ nữ. Với tiêu đề công trình của mình, bà không dùng Giới nữ mà lại dùng Giới thứ hai.

Theo bà, Giới nữ gắn liền với những quan niệm tất yếu của xã hội: đó là mềm yếu, dễ thuyết phục. và đó là sản phẩm của xã hội và văn hóa, của thế giới đàn ông cố tạo nên quy chuẩn ngầm cho phụ nữ. Simone de Beauvoir phải dùng Giới thứ hai để giảm nhẹ thiên kiến của xã hội gán ghép cho giới nữ. Do đó, bà kêu gọi các văn sĩ hãy dùng sức mạnh ngôn từ đấu tranh chống lại sự khống chế của nam giới, của định kiến xã hội, chứ không chịu an phận trong những ngôn từ quy thuận của mình.

Giới thứ hai được xem là một “bản tuyên ngôn nữ quyền” của giới nữ, vốn không được xem trọng trong xã hội thời bấy giờ. Nội dung của tác phẩm nói về những vấn đề mà phụ nữ bị áp bức, kìm hãm lâu dài dẫn đến trở thành giới ít quan trọng hơn (giới thứ hai) so với nam giới (giới thứ nhất). Đối với Beauvoir, trong Giới thứ hai, bà xem phụ nữ như là tha nhân và giới đóng vai trò quan trọng trong xã hội. Bên cạnh đó, bà đã khám phá ra được thân phận phụ nữ, người phụ nữ có một vai trò bất di bất dịch trong xã hội chính là “tha nhân” của đàn ông.

Từ đó, tạo nên một quan hệ bất bình đẳng (phụ nữ bị áp bức một cách phổ biến) và cần phải giải quyết sự bất công trong quan hệ đó. Cái hay của Beauvoir trong Giới thứ hai là bà vận dụng nhiều kiến thức về triết học, sinh học, thần thoại học, nhân loại học, lịch sử, phân tâm học để chứng 9 minh cho luận điểm của mình. Ví như, khi bàn luận về sinh học và lịch sử, bà chỉ ra phụ nữ phải trải qua một số hiện tượng đặc thù như kinh nguyệt, thai nghén, cho con bú. Điều này khiến cho phụ nữ khác biệt so với nam giới.

Nói tóm lại, Simone de Beauvoir được xem là người đi tiên phong, đặt nền móng đầu tiên cho phong trào nữ quyền mới, mở ra một hướng đi tiến bộ cho công cuộc giải phóng phụ nữ mà không hề lặp lại các phương pháp đấu tranh truyền thống đã có trong quá khứ. Hưởng ứng tinh thần của Beauvoir, hàng loạt bài viết về đấu tranh giành quyền bình đẳng cho nữ giới ra đời, đánh dấu sự phát triển mạnh mẽ của phong trào phê bình nữ quyền.