Phân Tích Tản Văn Của Nguyễn Ngọc Tư Từ Góc Nhìn Phê Bình Sinh Thái

Khám phá luận văn thạc sĩ phân tích tản văn Nguyễn Ngọc Tư qua góc nhìn phê bình sinh thái, làm rõ mối quan hệ giữa con người và tự nhiên.

• Tác giả: Hoàng Thị Hạnh
• Người hướng dẫn: PGS. Bùi Thanh Truyền
• Trường học: Trường Đại học Thủ Dầu Một
• Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
• Đề tài: Phê Bình Sinh Thái Trong Tản Văn Của Nguyễn Ngọc Tư
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Bình Dương

Tóm tắt

I. Phê Bình Sinh Thái và Tản Văn Nguyễn Ngọc Tư

Phê bình sinh thái là một hướng nghiên cứu liên ngành, kết hợp giữa văn học và khoa học, nhằm phân tích mối quan hệ giữa con người và môi trường tự nhiên. Trong bối cảnh toàn cầu hóa và biến đổi khí hậu, phê bình sinh thái trở thành công cụ quan trọng để phản ánh và cảnh báo về sự suy thoái môi trường. Tản văn của Nguyễn Ngọc Tư được xem là một trong những tác phẩm tiêu biểu cho sự hòa kết giữa văn chương và sinh thái. Tác phẩm của bà không chỉ phản ánh sự tàn phá thiên nhiên mà còn đề cập đến sự xuống cấp của đạo đức xã hội. Luận văn thạc sĩ này tập trung phân tích tản văn của Nguyễn Ngọc Tư từ góc nhìn phê bình sinh thái, nhằm làm rõ thông điệp về môi trường và tính nhân văn trong tác phẩm của bà.

1.1. Khái niệm Phê Bình Sinh Thái

Phê bình sinh thái xuất hiện từ những năm 1970, phát triển mạnh ở Mỹ và châu Âu, sau đó lan rộng sang châu Á. Lý thuyết này nhấn mạnh mối quan hệ giữa văn học và môi trường tự nhiên, đồng thời phản ánh sự tương tác giữa con người và thiên nhiên. Phê bình sinh thái không chỉ dừng lại ở việc phân tích văn bản mà còn đưa ra những cảnh báo về môi trường, thúc đẩy ý thức bảo vệ thiên nhiên. Trong bối cảnh Việt Nam, phê bình sinh thái vẫn còn là một hướng nghiên cứu mới, nhưng đã bắt đầu thu hút sự quan tâm của giới học thuật.

1.2. Đặc điểm Tản Văn Nguyễn Ngọc Tư

Tản văn của Nguyễn Ngọc Tư mang đậm dấu ấn của vùng đất Nam Bộ, với những hình ảnh thiên nhiên sông nước miệt vườn. Tác phẩm của bà không chỉ phản ánh sự hồn hậu của thiên nhiên mà còn đề cập đến sự tàn phá môi trường và sự xuống cấp của đạo đức xã hội. Nguyễn Ngọc Tư sử dụng ngôn từ giàu biểu tượng tự nhiên, kết hợp giữa giọng điệu trữ tình và chính luận, tạo nên sức hấp dẫn đặc biệt cho tản văn của mình. Luận văn thạc sĩ này tập trung phân tích những đặc điểm nghệ thuật và nội dung sinh thái trong tản văn của bà.

II. Sinh Thái Trong Tản Văn Nguyễn Ngọc Tư

Sinh thái trong tản văn của Nguyễn Ngọc Tư được thể hiện qua hai khía cạnh chính: sinh thái tự nhiên và sinh thái tinh thần. Sinh thái tự nhiên phản ánh sự biến đổi của môi trường làng quê trước làn sóng đô thị hóa, cũng như sự xuống cấp của môi trường đô thị trong thời kỳ kinh tế thị trường. Sinh thái tinh thần đề cập đến sự mai một của các giá trị truyền thống và sự lên ngôi của chủ nghĩa vật chất. Nguyễn Ngọc Tư không chỉ cảnh báo về sự lâm nguy của môi trường mà còn kêu gọi kiến tạo lối sống đẹp của con người trước môi sinh.

2.1. Sinh Thái Tự Nhiên

Trong tản văn của Nguyễn Ngọc Tư, sinh thái tự nhiên được phản ánh qua sự biến đổi của không gian làng quê trước làn sóng đô thị hóa. Tác giả miêu tả sự xuống cấp của môi trường đô thị, nơi mà thiên nhiên bị tàn phá để nhường chỗ cho các công trình xây dựng. Nguyễn Ngọc Tư không chỉ phản ánh hiện thực mà còn đưa ra những cảnh báo khẩn thiết về sự lâm nguy của môi trường. Tác phẩm của bà là lời kêu gọi mạnh mẽ về việc bảo vệ thiên nhiên và môi trường sống.

2.2. Sinh Thái Tinh Thần

Sinh thái tinh thần trong tản văn của Nguyễn Ngọc Tư đề cập đến sự mai một của các giá trị truyền thống và sự lên ngôi của chủ nghĩa vật chất. Tác giả phản ánh sự thay đổi trong lối sống của con người, khi mà các giá trị đạo đức và nhân văn dần bị lãng quên. Nguyễn Ngọc Tư không chỉ cảnh tỉnh về sự xuống cấp của đạo đức xã hội mà còn kêu gọi kiến tạo lối sống đẹp, hài hòa với thiên nhiên. Tác phẩm của bà mang thông điệp sâu sắc về sự tương tác giữa con người và môi trường.

III. Nghệ Thuật Thể Hiện Sinh Thái Trong Tản Văn

Nghệ thuật viết của Nguyễn Ngọc Tư trong tản văn được thể hiện qua ngôn từ giàu biểu tượng tự nhiên, giọng điệu đa dạng, và cách xây dựng thời - không gian nghệ thuật. Ngôn ngữ của bà mang đậm hương vị của đất và nước, tạo nên sự gần gũi với thiên nhiên. Giọng điệu trong tản văn của Nguyễn Ngọc Tư là sự đan xen giữa trữ tình và chính luận, giúp truyền tải thông điệp sinh thái một cách hiệu quả. Thời - không gian nghệ thuật trong tác phẩm của bà cũng được xây dựng một cách tinh tế, phản ánh sự tương phản giữa quá khứ và hiện tại, giữa hiện thực và tâm tưởng.

3.1. Ngôn Từ và Giọng Điệu

Ngôn từ trong tản văn của Nguyễn Ngọc Tư mang đậm hương vị của đất và nước, tạo nên sự gần gũi với thiên nhiên. Bà sử dụng nhiều từ ngữ và hình ảnh giàu biểu tượng tự nhiên, giúp người đọc cảm nhận được sự hòa quyện giữa con người và môi trường. Giọng điệu trong tác phẩm của bà là sự đan xen giữa trữ tình và chính luận, giúp truyền tải thông điệp sinh thái một cách hiệu quả. Nguyễn Ngọc Tư không chỉ miêu tả thiên nhiên mà còn đưa ra những lời cảnh tỉnh về sự tàn phá môi trường.

3.2. Thời Không Gian Nghệ Thuật

Thời - không gian nghệ thuật trong tản văn của Nguyễn Ngọc Tư được xây dựng một cách tinh tế, phản ánh sự tương phản giữa quá khứ và hiện tại. Tác giả miêu tả không gian làng quê với những hình ảnh thiên nhiên tươi đẹp, đối lập với sự xuống cấp của môi trường đô thị hiện đại. Nguyễn Ngọc Tư cũng sử dụng không gian tâm tưởng để phản ánh sự thay đổi trong nhận thức của con người về môi trường. Tác phẩm của bà là sự kết hợp hài hòa giữa hiện thực và tâm linh, giữa quá khứ và hiện tại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu của thời đại VHST. Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa R. Carson là ngƣời viết VHST đầu tiên trên thế giới. Bởi nhà văn thƣờng sáng tác từ những cảm thức tự thân, cảm nghiệm và dự cảm cá nhân.

Vậy nên, trƣớc R. Cason, khi khủng hoảng môi trƣờng chƣa trở nên đáng báo động, đã có nhiều tác gia thành công 17 với đề tài này. Từ phƣơng Đông, chúng ta có Lão Tử (571 - 471 tr. CN), Trang Tử (369 - 286 tr.

CN), Matsuo Basho (1644 - 1694)… sang phƣơng Tây có Henry David Thoreau (1817 - 1862), Jack London (1876 - 1916)… Dù vô thức hoặc có thể chƣa chủ động nhƣng các tác giả này đã hình thành ý thức rất sớm về tính chất quan trọng của việc ứng xử hài hòa giữa con ngƣời với tự nhiên, để lại cho thế hệ sau những khởi nguyên tƣ tƣởng sinh thái còn nguyên vẹn giá trị về thời gian. VHST còn có các tên gọi khác nhƣ: văn học sinh thái học, văn học môi trƣờng, văn học tự nhiên, văn học xanh… ra đời khi mà các thảm họa về môi trƣờng liên tục xảy ra, đe dọa nghiêm trọng đến sự bình yên, ổn định của sự sống trên trái đất. “VHST là cách định danh đối với những tác phẩm văn học ra đời trong bối cảnh môi trƣờng sinh thái ngày càng xấu đi, trong ý thức âu lo và trách nhiệm xã hội tiêu dùng ngày càng mạnh mẽ đối với vấn nạn này” (NTTTH, 2017, tr. Và nó chỉ thực sự bùng phát nhƣ một định hƣớng tƣ tƣởng khi sinh thái tự nhiên và sinh thái tiêu dùng trong xã hội ngày một xấu đi.

Hai nguy cơ này đều xuất phát từ hậu quả của văn minh hiện đại. Nền văn minh hiện đại mang lại cho con ngƣời một mặt mang lại cuộc sống tiện nghi, mặt khác mang đến quá nhiều tai họa sinh thái uy hiếp đến sự sống còn của nhân loại. Những nguy cơ với sinh thái tự nhiên, sinh thái xã hội, sinh thái văn hóa với cảnh rừng nguyên sinh bị xóa sổ, sông suối cạn nguồn, đất đai mòn bạc, biển nhiễm độc suy tàn, đạo đức xuống cấp, tâm thái mất cân bằng… đẩy loài ngƣời vào sự hoang mang, bất an, tổn thƣơng, mất mát. Điều đó tác động mạnh mẽ đối với các nghệ sĩ, trong đó có các nhà văn, khiến họ sáng tác ra những tác phẩm văn chƣơng nhƣ để chuộc lỗi với tự nhiên - VHST.

Cũng cần nhấn mạnh rằng VHST không đơn thuần là văn học miêu tả tự nhiên một cách thông thƣờng. Nếu với cách nghĩ ấy, mọi ngƣời sẽ thấy sinh thái trong văn chƣơng là vấn đề rất xƣa cũ. Sự ngộ nhận, mơ hồ về dòng văn học này còn khá lớn trong suy nghĩ của nhiều ngƣời. “VHST là loại văn học lấy chủ nghĩa chỉnh thể sinh thái làm cơ sở tƣ tƣởng, lấy lợi ích chỉnh thể của hệ thống sinh thái làm giá trị cao nhất để khảo sát và biểu hiện mối quan hệ giữa con ngƣời với tự nhiên và truy tìm nguồn gốc xã hội của nguy cơ sinh thái” 18 (NTTTH, 2017, tr.

Một tác phẩm đƣợc coi VHST là khi lấy tính bình đẳng, ổn định, bền vững và lợi ích chung của hệ sinh thái làm điểm xuất phát và tiêu chí cuối cùng để bình xét phƣơng thức sống, sự tiến bộ của khoa học kĩ thuật, sự tăng trƣởng kinh tế và phát triển xã hội của nhân loại. VHST lấy chủ nghĩa chỉnh thể sinh thái hoặc quan niệm chủ thể sinh thái làm kim chỉ nam để khảo sát mối quan hệ giữa tự nhiên và con ngƣời. Điểm xuất phát của VHST là nhu cầu tâm linh của nhân loại, then chốt là quan hệ sinh thành tƣơng hỗ giữa con ngƣời và tự nhiên, xem xét tự nhiên ảnh hƣởng nhƣ thế nào đến sự sinh tồn và tâm hồn con ngƣời. Riêng đối với sáng tác VHST, chú trọng suy nghĩ sâu sắc của triết học sinh thái, làm sâu thêm thể nghiệm thẩm mĩ của văn hóa sinh thái, thu đƣợc phán đoán giá trị sinh thái chính xác, tìm kiếm phƣơng thức cảm tri mới của cảm giác “gia viên” trong thế giới.

Đối với sự cấu thành tác phẩm, VHST, chú trọng chủ nghĩa tự nhiên trung tâm và sự hài hòa giữa con ngƣời và tự nhiên trong văn bản, thông qua tự sự văn bản làm mạnh thêm sự tu dƣỡng của con ngƣời đối với tự nhiên, dƣới sự dẫn dắt của văn bản tự sự, tìm kiếm tính khả năng có thể thoát khỏi nguy cơ sinh thái toàn cầu. Đối với việc đọc, VHST nhấn mạnh thông qua đọc hiểu nâng cao thế giới quan tinh thần bên trong của tồn tại trong mẫu thể tự nhiên, đối với sự xấu đi của tự nhiên và khó khăn của trái đất có cảm giác nguy cơ nhƣ chính mình trải qua, đồng thời kích thích thiên tính yêu sinh mệnh, hồi phục quan hệ hài hòa bên trong trong quan hệ giữa thế giới tinh thần và tự nhiên. “Chúng ta khi đọc tác phẩm văn học, đối với cơ thể phức tạp điều tiết vai trò tƣơng hỗ giữa con ngƣời và môi trƣờng đƣợc thể hiện trong văn bản có thể có lí giải mới. Nghiên cứu văn học có ý thức môi trƣờng mang đến cơ hội sâu rộng hơn, mang theo sự mẫn cảm mới đối với tiếng nói tự nhiên để đọc tác phẩm văn học.

Mấu chốt của sáng tạo và đọc VHST là điều tiết lại mô hình tƣ duy trung tâm kiêu ngạo của con ngƣời, từ đó không ngừng bƣớc vào thế giới quan sinh thái trung tâm, từ đó có đƣợc cảm tri thẩm mĩ chính xác đối với khái niệm chỉnh thế toàn cầu đối với hình thức sinh mệnh và môi trƣờng vật lí phi nhân loại” (Đỗ Văn Hiểu, 2013). 19 Một tác phẩm đƣợc xem là VHST khi có đƣợc những đặc trƣng cơ bản khác với dòng văn học khác. Trƣớc hết, nó phê phán chủ nghĩa nhân loại trung tâm và không chấp nhận quan điểm cực đoan hóa chủ nghĩa sinh thái trung tâm, đề cao chủ nghĩa sinh thái trung tâm khẳng định tính chỉnh thể của toàn bộ sinh vật, nhấn mạnh sự bình đẳng giữa con ngƣời và tự nhiên cùng vạn vật. Tuy nhiên, nhà văn cũng không xem nhẹ năng lực, địa vị, tính chỉnh thể của con ngƣời, đảm bảo sự cân bằng, bình đẳng giữa con ngƣời với tự nhiên, tránh sự cực đoan một phía.

Đặc trƣng cơ bản thứ hai của VHST là “lấy chủ nghĩa sinh thái làm lợi ích cao nhất, kêu gọi tinh thần “chủ nghĩa sinh thái nhân văn”. Chủ nghĩa chỉnh thể sinh thái lấy lợi ích chỉnh thể của hệ thống sinh thái làm giá trị cao nhất, kêu gọi con ngƣời tôn trọng giá trị nội tại của tự nhiên. Chủ nghĩa sinh thái nhân văn là sự tổng hợp và điều hòa đối với chủ nghĩa nhân loại trung tâm và chủ nghĩa sinh thái trung tâm” (NTTTH, 2017, tr. VHST còn chú trọng xây dựng sinh thái tinh thần của nhân loại, cho rằng biện pháp tốt nhất để giải quyết một cách căn bản nguy cơ sinh thái là giải quyết tốt mối quan hệ giữa con ngƣời với con ngƣời, con ngƣời với tự nhiên.

Mặt khác, VHST nhấn mạnh “nơi chốn” (place) và “ý thức nơi chốn” (sense of place). “Nơi chốn” nếu trong phạm vi nhỏ là ngôi nhà, lớn hơn là trái đất, vũ trụ. Nhƣng nơi chốn cũng có thể là bất cứ không gian nào đều có thể trở thành nơi trở về trên ý nghĩa tinh thần và tâm lý của nhân loại. Xây dựng ý thức về nơi chốn, VHST giúp con ngƣời quan tâm và gần gũi với nơi mình sinh sống, xem đó là nơi trú ngụ của tâm hồn để từ đó hình thành ý thức trách nhiệm.

VHST còn kết hợp “tính khoa học” và “tính văn học”, giữa tính khoa học của thể loại phi hƣ cấu và tính văn học đặc thù của loại hình nghệ thuật ngôn từ. Tính khoa học thể hiện ở những kiến thức sâu rộng của nhà văn về lĩnh vực tự nhiên mà mình đang khai phá. Tác phẩm đó có thể giúp ngƣời đọc hiểu biết nhiều hơn về thế giới mình đang sống, qua đó để yêu thƣơng, trân quý và bảo vệ. Đó là cách VHST tác động từ lí trí đến tình cảm của ngƣời đọc trên cơ sở khoa học.

Đồng 20 thời, cách thức này đòi hỏi phải có tính văn học, cho thấy tài năng của tác giả để tạo nên sức hấp dẫn, sức sống cho tác phẩm VHST. Hơn nữa, điều dễ nhận biết về VHST bởi một đặc trƣng lớn khác là có trách nhiệm sinh thái, phê phán mặt trái của văn minh, thể hiện lý tƣởng sinh thái và cảnh báo nguy cơ sinh thái. VHST rất chú trọng đến trách nhiệm kèm theo nghĩa vụ của con ngƣời đối với tự nhiên, kêu gọi bảo vệ vạn vật trong tự nhiên và duy trì cân bằng sinh thái, ca ngợi sự hi sinh vì lợi ích chỉnh thể của sinh thái. Khuynh hƣớng văn học này đƣa trách nhiệm của nhân loại đối với tự nhiên thành đạo đức chủ yếu.

Ngoài ra, nó truy tìm nguồn gốc của nguy cơ sinh thái. Rất nhiều tác giả lên án quyết liệt với các hiện tƣợng tƣ tƣởng, văn hóa, xã hội gây tổn hại đến môi trƣờng sinh thái nhƣ: Chủ nghĩa nhân loại trung tâm; các quan điểm nhị nguyên luận, chinh phục và thống trị tự nhiên; chủ nghĩa tiêu dùng vật chất, chủ nghĩa tiêu dùng; những cải tạo và phát triển phá vỡ cân bằng sinh thái…. Mặt khác, bằng sự tƣởng tƣợng và nhạy cảm của nhà văn, tác phẩm văn học viễn tƣởng còn có thể dự báo những thảm họa sinh thái, cảnh báo nhân loại những nguy cơ sinh thái và hoài niệm hay mơ ƣớc về một cuộc sống lý tƣởng đầy trong lành, an ổn, hài hòa, bình đẳng. Bằng những đặc trƣng của mình, VHST góp phần cảnh báo nhân loại rằng nguy cơ sinh thái không chỉ là vấn đề của riêng khoa học sinh thái học mà còn là vấn đề của xã hội.

Điều làm nên sự khác biệt của VHST với các loại hình văn học khác chính là tƣ tƣởng sinh thái và góc nhìn sinh thái. Tuy nhiên, không vì coi trọng lợi ích sinh thái mà dòng văn học này coi thƣờng hay phản nhân loại, bởi xét tận cùng lấy lợi ích sinh thái làm giá trị cao nhất cũng có nghĩa là đạt đến lợi ích căn bản và bền vững của nhân loại. Nguy cơ sinh thái không còn giới hạn nội bộ một lĩnh vực, một lãnh thổ mà là nguy cơ của toàn nhân loại, nguy cơ mang tính toàn cầu. Sự áp đặt của con ngƣời với tự nhiên sẽ liên quan đến sự áp bức của con ngƣời đối với con ngƣời trong xã hội.

Vì vậy đảm bảo sự cân bằng với tự nhiên là đảm bảo cân bằng xã hội. Phê bình sinh thái 1.