Phát Triển Xuất Khẩu Hàng Dệt May Việt Nam Khi Tham Gia Hiệp Định CPTPP

Luận án phân tích tác động của TPP đến xuất khẩu hàng dệt may Việt Nam, đề xuất giải pháp phát triển bền vững trong bối cảnh hội nhập.

• Tác giả: Trần Thị Thu Hiền
• Người hướng dẫn: PGS. Doãn Kế Bôn
• Trường học: Viện Nghiên Cứu Chiến Lược, Chính Sách Công Thương
• Chuyên ngành: Kinh Doanh Thương Mại
• Đề tài: Phát Triển Xuất Khẩu Hàng Dệt May Việt Nam Khi Tham Gia Hiệp Định CPTPP
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN XUẤT KHẨU HÀNG DỆT MAY
• 1.1. Khái niệm và vai trò của phát triển xuất khẩu hàng dệt may
• 1.2. Khái niệm phát triển xuất khẩu hàng dệt may
• 1.3. Vai trò của phát triển xuất khẩu hàng dệt may
• 1.4. Nội dung của phát triển xuất khẩu hàng dệt may
• 1.4.1. Phát triển quy mô xuất khẩu
• 1.4.2. Phát triển thị trường xuất khẩu
• 1.4.3. Phát triển sản phẩm xuất khẩu
• 1.5. Hệ thống tiêu chí đánh giá phát triển xuất khẩu hàng dệt may
• 1.5.1. Phát triển quy mô xuất khẩu hàng dệt may
• 1.5.2. Phát triển thị trường xuất khẩu hàng dệt may
• 1.5.3. Phát triển mặt hàng dệt may xuất khẩu
• 1.6. Lợi thế so sánh thể hiện (RCA)
• 1.7. Chỉ số chuyên môn hóa xuất khẩu (ES)
• 1.8. Chỉ số thương mại nội ngành (Intra - Industry trade IIT)
• 1.9. Một số yếu tố tác động đến phát triển xuất khẩu hàng dệt may
• 1.9.1. Các yếu tố thuộc môi trường quốc tế
• 1.9.2. Yếu tố vĩ mô
• 1.9.3. Các yếu tố thuộc doanh nghiệp
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN XUẤT KHẨU HÀNG DỆT MAY CỦA VIỆT NAM
• 2.1. Phát triển xuất khẩu hàng dệt may của Việt Nam giai đoạn 2011 - 2017
• 2.2. Phát triển quy mô xuất khẩu hàng dệt may Việt Nam
• 2.3. Phát triển thị trường xuất khẩu hàng dệt may
• 2.4. Cơ cấu thị trường các nước CPTPP
• 2.5. Tốc độ tăng trưởng kim ngạch xuất khẩu hàng dệt may sang thị trường CPTPP
• 2.6. So sánh cơ cấu thị trường xuất khẩu hàng dệt may Việt Nam sang CPTPP trước và hiện nay
• 2.7. Phát triển mặt hàng dệt may
• 2.8. Lợi thế so sánh thể hiện (RCA) hàng dệt may xuất khẩu
• 2.9. Chỉ số chuyên môn hóa xuất khẩu (ES) hàng dệt may
• 2.10. Chỉ số thương mại nội ngành (IIT) hàng dệt may xuất khẩu
• 2.11. Thực trạng các yếu tố tác động đến phát triển xuất khẩu dệt may
• 2.11.1. Các yếu tố thuộc môi trường quốc tế
• 2.11.2. Yếu tố vĩ mô
• 2.11.3. Năng lực của doanh nghiệp xuất khẩu dệt may Việt Nam
• 2.12. Đánh giá thực trạng phát triển xuất khẩu hàng dệt may Việt Nam
• 2.12.1. Một số thành công đối với phát triển xuất khẩu hàng dệt may Việt Nam
• 2.12.2. Những hạn chế của ngành dệt may Việt Nam
• 2.12.3. Nguyên nhân của những hạn chế
• 3. CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN XUẤT KHẨU HÀNG DỆT MAY VIỆT NAM KHI THAM GIA HIỆP ĐỊNH ĐỐI TÁC TOÀN DIỆN VÀ TIẾN BỘ XUYÊN THÁI BÌNH DƯƠNG (CPTPP)
• 3.1. Bối cảnh quốc tế và trong nước ảnh hưởng đến phát triển xuất khẩu hàng dệt may Việt Nam
• 3.1.1. Bối cảnh quốc tế
• 3.1.2. Bối cảnh trong nước
• 3.2. Một số cơ hội và thách thức đối với xuất khẩu hàng dệt may khi tham gia CPTPP
• 3.2.1. Khái quát về Hiệp định CPTPP
• 3.2.2. Đặc điểm và dự báo xuất khẩu hàng dệt may sang thị trường CPTPP
• 3.2.3. Những cơ hội đối với xuất khẩu hàng dệt may
• 3.2.4. Những thách thức đối với xuất khẩu hàng dệt may
• 3.3. Quan điểm và định hướng phát triển xuất khẩu hàng dệt may Việt Nam
• 3.3.1. Quan điểm phát triển xuất khẩu hàng dệt may của Việt Nam
• 3.3.2. Định hướng phát triển xuất khẩu hàng dệt may Việt Nam khi tham gia CPTPP
• 3.4. Các giải pháp vĩ mô
• 3.4.1. Phát triển và sản xuất nguyên liệu đầu vào
• 3.4.2. Đầu tư vào cơ sở hạ tầng, công nghệ ngành dệt may
• 3.4.3. Phát triển mặt hàng dệt may
• 3.4.4. Phát triển thị trường xuất khẩu hàng dệt may
• 3.4.5. Thu hút vốn đầu tư
• 3.4.6. Đào tạo nguồn nhân lực có chất lượng cao
• 3.4.7. Nâng cao vai trò của hiệp hội dệt may
• 3.5. Giải pháp đối với doanh nghiệp
• 3.5.1. Chủ động về nguồn cung nguyên vật liệu
• 3.5.2. Chuyển đổi nhanh từ phương thức sản xuất gia công sang sản xuất trực tiếp
• 3.5.3. Áp dụng khoa học công nghệ tiên tiến, hiện đại
• 3.5.4. Định giá phù hợp cho hàng dệt may xuất khẩu để nâng cao khả năng cạnh tranh
• 3.5.5. Phát triển thị trường và xây dựng thương hiệu hàng dệt may
• 3.5.6. Phát triển nguồn nhân lực trong các doanh nghiệp
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Phát Triển Xuất Khẩu Dệt May Việt Nam CPTPP

Phát triển xuất khẩu dệt may Việt Nam luôn là mục tiêu then chốt trong chiến lược xuất khẩu hàng hóa. Ngành dệt may đóng góp quan trọng vào tăng trưởng kinh tế, cân bằng cán cân thương mại, tạo việc làm và nâng cao đời sống. Năm 2017, kim ngạch xuất khẩu dệt may đạt 29,5 tỷ USD, tăng 10,1% so với năm 2016, chiếm 14% tổng kim ngạch xuất khẩu cả nước. Tuy nhiên, ngành công nghiệp hỗ trợ chưa phát triển tương xứng, khiến doanh nghiệp chủ yếu gia công xuất khẩu (70% kim ngạch). Cần có chiến lược phát triển để tạo giá trị gia tăng cao nhất. Việc tham gia các FTA, đặc biệt là Hiệp định CPTPP, vừa tạo cơ hội vừa đặt ra thách thức. CPTPP giúp giảm thuế nhưng lại làm tăng các rào cản phi thuế, phát sinh các vấn đề phức tạp như quy tắc xuất xứ, lao động, môi trường. Do đó, nghiên cứu và đề xuất giải pháp phát triển xuất khẩu dệt may là vấn đề cấp thiết.

1.1. Vai trò then chốt của dệt may trong nền kinh tế Việt Nam

Ngành dệt may không chỉ đóng góp vào GDP mà còn giải quyết vấn đề việc làm cho hàng triệu người dân. Nó tạo ra chuỗi giá trị liên kết với các ngành công nghiệp khác. Tuy nhiên, sự phụ thuộc vào nguyên liệu nhập khẩu đang làm giảm tính bền vững của ngành. Để có thể tận dụng tốt cơ hội mà các FTA mang lại, cần có những chính sách hỗ trợ và đầu tư phù hợp. Điều này giúp doanh nghiệp dệt may Việt Nam nâng cao năng lực cạnh tranh trên thị trường quốc tế và đạt được những bước tiến vững chắc.

1.2. Hiệp định CPTPP và tác động đến ngành dệt may

CPTPP được ký kết với mục tiêu thiết lập một mặt bằng thương mại tự do chung cho các nước khu vực Châu Á Thái Bình Dương, đây là một hiệp định lớn và có tầm ảnh hưởng đến tất cả các lĩnh vực của các nền kinh tế trong khu vực. CPTPP mở rộng về tất cả các lĩnh vực thương mại hàng hóa, thương mại dịch vụ, đầu tư và sở hữu trí tuệ, các vấn đề phi thương mại, môi trường, lao động, công đoàn, hỗ trợ các doanh nghiệp vừa và nhỏ, các cam kết trong CPTPP sâu rộng và toàn diện hơn các FTA trước đây. Để tận dụng được CPTPP, các doanh nghiệp cần tìm hiểu rõ các quy định và có sự chuẩn bị kỹ lưỡng.

II. Thách Thức Quy Tắc Xuất Xứ CPTPP Dệt May Việt Nam

Mục tiêu khi tham gia CPTPP là tăng lợi thế xuất khẩu dệt may. Muốn vậy, hàng dệt may phải đáp ứng yêu cầu khắt khe về quy tắc xuất xứ. Sản phẩm xuất khẩu từ thành viên CPTPP sang các thành viên khác phải có xuất xứ “nội khối”. Việc sử dụng nguyên liệu từ nước thứ ba (ngoài CPTPP) sẽ không được hưởng ưu đãi thuế. Thực tế, Việt Nam nhập khẩu phần lớn nguyên liệu cho ngành dệt may (sợi, vải, hóa chất nhuộm), làm giảm sức cạnh tranh và tính chủ động của doanh nghiệp. Ngành cần hạn chế bất cập, phát triển nguồn nguyên liệu thượng nguồn. Theo nghiên cứu của Trần Thị Thu Hiền (2018), cần đảm bảo nguyên liệu đầu vào và năng lực sản xuất sợi, vải.

2.1. Vấn đề phụ thuộc nguyên liệu nhập khẩu và giải pháp

Việc phụ thuộc vào nguyên liệu nhập khẩu khiến cho các doanh nghiệp dệt may Việt Nam gặp nhiều khó khăn trong việc đáp ứng các yêu cầu về quy tắc xuất xứ của CPTPP. Để giải quyết vấn đề này, cần có sự đầu tư vào phát triển ngành công nghiệp hỗ trợ, đặc biệt là sản xuất nguyên liệu thô như sợi và vải. Bên cạnh đó, cần có chính sách khuyến khích doanh nghiệp sử dụng nguyên liệu trong nước và xây dựng chuỗi cung ứng bền vững. Điều này giúp giảm chi phí sản xuất và tăng tính chủ động trong hoạt động xuất khẩu.

2.2. Ảnh hưởng của quy tắc xuất xứ đến năng lực cạnh tranh

Quy tắc xuất xứ trong CPTPP tạo ra một rào cản lớn đối với các doanh nghiệp dệt may Việt Nam. Các doanh nghiệp phải đối mặt với áp lực phải thay đổi chuỗi cung ứng để đáp ứng yêu cầu về nguồn gốc nguyên liệu. Điều này đòi hỏi các doanh nghiệp phải đầu tư vào công nghệ và quy trình sản xuất mới. Nếu không đáp ứng được yêu cầu này, các doanh nghiệp sẽ mất đi lợi thế cạnh tranh và gặp khó khăn trong việc xuất khẩu sang các thị trường thành viên CPTPP.

III. Giải Pháp Nâng Cao Năng Lực Cạnh Tranh Dệt May CPTPP

Để tận dụng cơ hội từ CPTPP, cần nâng cao năng lực cạnh tranh ngành dệt may. Điều này bao gồm: đảm bảo nguyên liệu đầu vào, nâng cao năng lực sản xuất sợi, vải, chuyển từ gia công sang sản xuất trực tiếp (OEM/FOB). Bên cạnh đó, cần giải quyết các vấn đề: thiếu lao động tay nghề cao, năng suất lao động thấp, thiếu vốn đầu tư, công nghệ lạc hậu, chưa đáp ứng tiêu chuẩn môi trường, lao động. Việc tham gia CPTPP giúp ngành tận dụng cơ hội từ hội nhập kinh tế quốc tế và các FTA khác. Theo Bộ Công Thương, cần tập trung vào đầu tư công nghệ và đào tạo nguồn nhân lực.

3.1. Đầu tư vào công nghệ và đổi mới sáng tạo trong dệt may

Để nâng cao năng lực cạnh tranh và đáp ứng yêu cầu của CPTPP, các doanh nghiệp dệt may cần đầu tư mạnh mẽ vào công nghệ và đổi mới sáng tạo. Việc áp dụng các công nghệ tiên tiến trong sản xuất giúp tăng năng suất, giảm chi phí và nâng cao chất lượng sản phẩm. Bên cạnh đó, cần khuyến khích các doanh nghiệp nghiên cứu và phát triển các sản phẩm mới, có giá trị gia tăng cao. Điều này giúp tạo ra sự khác biệt và tăng khả năng cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

3.2. Đào tạo và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao

Ngành dệt may Việt Nam đang đối mặt với tình trạng thiếu hụt lao động có tay nghề cao. Để giải quyết vấn đề này, cần tăng cường đào tạo và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao. Cần có sự hợp tác giữa các trường đại học, cao đẳng và các doanh nghiệp để xây dựng chương trình đào tạo phù hợp với nhu cầu thực tế của ngành. Bên cạnh đó, cần tạo ra môi trường làm việc tốt và chính sách đãi ngộ hấp dẫn để thu hút và giữ chân nhân tài.

IV. Phát Triển Thị Trường Xuất Khẩu Dệt May Việt Nam vào CPTPP

Phát triển thị trường xuất khẩu dệt may sang các nước thành viên CPTPP là rất quan trọng. Cần nghiên cứu kỹ lưỡng nhu cầu và thị hiếu của từng thị trường để có chiến lược phù hợp. Chú trọng xây dựng thương hiệu và nâng cao chất lượng sản phẩm để tạo dựng uy tín trên thị trường quốc tế. Đồng thời, tận dụng các chương trình xúc tiến thương mại và hỗ trợ của nhà nước để mở rộng thị trường xuất khẩu. Chẳng hạn, các chương trình xúc tiến thương mại của VITAS giúp doanh nghiệp tiếp cận thị trường dễ dàng hơn.

4.1. Nghiên cứu và phân tích thị trường CPTPP chi tiết

Để thành công trong việc xuất khẩu sang các thị trường CPTPP, các doanh nghiệp cần phải nghiên cứu và phân tích thị trường một cách chi tiết. Điều này bao gồm việc tìm hiểu về nhu cầu của người tiêu dùng, các quy định pháp luật liên quan đến thương mại, và các đối thủ cạnh tranh. Dựa trên những thông tin này, các doanh nghiệp có thể xây dựng chiến lược xuất khẩu phù hợp và tối ưu hóa lợi nhuận.

4.2. Xây dựng thương hiệu và nâng cao chất lượng sản phẩm

Trong bối cảnh cạnh tranh gay gắt trên thị trường quốc tế, việc xây dựng thương hiệu và nâng cao chất lượng sản phẩm là yếu tố then chốt để thành công. Các doanh nghiệp dệt may Việt Nam cần tập trung vào việc xây dựng thương hiệu uy tín và tạo ra những sản phẩm có chất lượng cao, đáp ứng được yêu cầu khắt khe của người tiêu dùng. Điều này giúp tạo dựng lòng tin và tăng khả năng cạnh tranh trên thị trường.

V. Chính Sách Hỗ Trợ Thúc Đẩy Xuất Khẩu Bền Vững Dệt May

Cần có chính sách hỗ trợ doanh nghiệp dệt may để thúc đẩy xuất khẩu bền vững. Các chính sách này cần tập trung vào: hỗ trợ tài chính, khuyến khích đầu tư vào công nghệ xanh, đào tạo nguồn nhân lực, và xây dựng chuỗi cung ứng bền vững. Ngoài ra, cần tăng cường hợp tác giữa nhà nước, doanh nghiệp, và các tổ chức xã hội để tạo ra một môi trường kinh doanh thuận lợi cho ngành dệt may. Cần có chính sách khuyến khích sử dụng nguyên liệu tái chế và giảm thiểu tác động đến môi trường.

5.1. Các biện pháp hỗ trợ tài chính và tín dụng cho doanh nghiệp

Để giúp các doanh nghiệp dệt may vượt qua khó khăn và đầu tư vào phát triển, cần có các biện pháp hỗ trợ tài chính và tín dụng hiệu quả. Các biện pháp này có thể bao gồm việc cung cấp các khoản vay ưu đãi, giảm lãi suất, và hỗ trợ bảo lãnh tín dụng. Điều này giúp các doanh nghiệp có đủ nguồn lực để đầu tư vào công nghệ mới, đào tạo nhân lực, và mở rộng thị trường.

5.2. Khuyến khích đầu tư vào công nghệ xanh và xuất khẩu bền vững

Để đảm bảo sự phát triển bền vững của ngành dệt may, cần khuyến khích các doanh nghiệp đầu tư vào công nghệ xanh và các hoạt động bảo vệ môi trường. Các chính sách khuyến khích có thể bao gồm việc cung cấp các khoản trợ cấp, giảm thuế cho các doanh nghiệp sử dụng công nghệ thân thiện với môi trường, và hỗ trợ xây dựng các nhà máy xử lý chất thải. Điều này giúp giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường và nâng cao hình ảnh của ngành dệt may Việt Nam trên thị trường quốc tế.

VI. Tương Lai Chuyển Đổi Số và Chuỗi Giá Trị Toàn Cầu Dệt May

Tương lai của ngành dệt may Việt Nam gắn liền với chuyển đổi số và tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu. Cần áp dụng các công nghệ số vào quản lý sản xuất, marketing, và logistics để nâng cao hiệu quả hoạt động. Đồng thời, cần xây dựng mối quan hệ đối tác với các doanh nghiệp quốc tế để tham gia vào các chuỗi giá trị phức tạp và tạo ra giá trị gia tăng cao hơn. Chuyển đổi số sẽ giúp doanh nghiệp tối ưu hóa quy trình sản xuất và giảm chi phí.

6.1. Ứng dụng công nghệ số trong quản lý và sản xuất

Để nâng cao hiệu quả hoạt động và đáp ứng yêu cầu của thị trường, các doanh nghiệp dệt may cần tích cực ứng dụng công nghệ số trong quản lý và sản xuất. Việc sử dụng các phần mềm quản lý doanh nghiệp (ERP), hệ thống quản lý chuỗi cung ứng (SCM), và các giải pháp phân tích dữ liệu giúp tối ưu hóa quy trình sản xuất, giảm chi phí, và nâng cao chất lượng sản phẩm.

6.2. Tham gia chuỗi giá trị toàn cầu và nâng cao giá trị gia tăng

Để phát triển bền vững, các doanh nghiệp dệt may Việt Nam cần tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu và tạo ra giá trị gia tăng cao hơn. Điều này đòi hỏi các doanh nghiệp phải nâng cao năng lực thiết kế, phát triển sản phẩm, và xây dựng thương hiệu mạnh. Bên cạnh đó, cần tăng cường hợp tác với các doanh nghiệp quốc tế để học hỏi kinh nghiệm và tiếp cận công nghệ mới.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Ngành dệt may giữ vị trí huyết mạch trong chiến lược công nghiệp hóa hướng về xuất khẩu của Việt Nam, đóng vai trò đòn bẩy ổn định cán cân thanh toán quốc tế và giải quyết việc làm cho hàng triệu lao động. Theo dữ liệu từ luận án, "tổng kim ngạch xuất khẩu hàng dệt may đạt 29,5 tỷ USD năm 2017, tăng trưởng 10,1% so với năm 2016, chiếm 14% tổng kim ngạch xuất khẩu của cả nước". Tuy nhiên, bước sang giai đoạn hội nhập chiều sâu với việc ký kết Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP) ngày 09/03/2018 (tiền thân là Hiệp định Đối tác Xuyên Thái Bình Dương - TPP), ngành dệt may Việt Nam đứng trước một bước ngoặt lịch sử: cơ hội tiếp cận thị trường ưu đãi thuế quan 0% đan xen với các hàng rào phi thuế quan và quy tắc xuất xứ "từ sợi trở đi" (yarn-forward rule of origin) vô cùng khắt khe.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) trọng tâm mà luận án xác định là: Trong khi các công trình trước đây chỉ phân tích riêng lẻ về năng lực cạnh tranh thương mại theo chuẩn mực WTO (Dương Đình Giám, 2001; Thân Danh Phúc, 2004; Nguyễn Hoàng, 2009) hoặc công nghiệp hỗ trợ (Nguyễn Thị Dung Huệ, 2012), nền kinh tế học thương mại Việt Nam còn thiếu vắng một khung phân tích toàn diện, hệ thống hóa đồng thời cả chiều rộng (quy mô kim ngạch, thị phần) và chiều sâu (chuyển dịch cơ cấu mặt hàng, giá trị gia tăng nội địa, thương mại nội ngành IIT) dưới tác động của các cam kết FTA thế hệ mới như CPTPP.

Để giải quyết khoảng trống này, luận án xây dựng hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết tương ứng:

• RQ1: Khung lý luận và hệ thống tiêu chí định lượng nào phản ánh đầy đủ bản chất của "phát triển xuất khẩu" đối với ngành hàng dệt may trong bối cảnh tham gia FTA thế hệ mới?
• RQ2: Thực trạng xuất khẩu dệt may Việt Nam giai đoạn 2011–2017 sang thị trường thế giới và khối CPTPP bộc lộ những điểm nghẽn cấu trúc nào về lợi thế so sánh thể hiện (RCA), chuyên môn hóa xuất khẩu (ES) và thương mại nội ngành (IIT)?
• RQ3: Những giải pháp chính sách vĩ mô và chiến lược vi mô nào mang tính khả thi để thúc đẩy ngành dệt may vượt qua thách thức quy tắc xuất xứ, chuyển đổi phương thức sản xuất từ gia công cắt may sang chuỗi giá trị trọn gói?
• H1: Lợi thế cạnh tranh xuất khẩu của dệt may Việt Nam vẫn chủ yếu dựa trên lợi thế so sánh tĩnh về chi phí lao động thâm dụng, chưa tạo lập được lợi thế so sánh động từ các khâu thượng nguồn (sợi, dệt, nhuộm).
• H2: Rào cản quy tắc xuất xứ nội khối của CPTPP sẽ triệt tiêu phần lớn ưu đãi thuế quan nếu Việt Nam không tái cấu trúc chuỗi cung ứng nguyên phụ liệu phụ thuộc nhập khẩu ngoài khối.

Khung lý thuyết của luận án tích hợp Lý thuyết Lợi thế so sánh (David Ricardo), Lý thuyết Lợi thế cạnh tranh quốc gia (Michael Porter) và Lý thuyết Chuỗi giá trị toàn cầu (Gary Gereffi). Luận án được thực hiện với phạm vi dữ liệu chuỗi thời gian vĩ mô giai đoạn 2011–2017, điều tra khảo sát sơ cấp tại 85 doanh nghiệp dệt may trên toàn quốc năm 2017, định hướng phát triển đến năm 2025 và tầm nhìn 2030. Đóng góp đột phá của công trình là cung cấp luận cứ định lượng khoa học giúp các nhà hoạch định chính sách và doanh nghiệp định vị chính xác lộ trình chuyển đổi từ gia công đơn thuần sang tự chủ chuỗi cung ứng toàn diện.

Literature Review và Positioning

Luận án thực hiện tổng quan có hệ thống các luồng nghiên cứu trong nước và quốc tế, định vị rõ nét vị trí học thuật của đề tài:

Luồng nghiên cứu quốc tế về tái cấu trúc ngành dệt may và FTA: Các nghiên cứu toàn cầu đã chỉ ra xu hướng phân công lao động và chuyển dịch lợi thế thương mại. Matt Berdine, Erin Parrish và Nancy L. Cassill (2008) khi phân tích công nghiệp dệt may Hoa Kỳ đã chứng minh sự suy giảm lợi thế chi phí thấp trước các đối thủ đang phát triển, buộc Hoa Kỳ phải chuyển dịch mạnh mẽ sang R&D, thiết kế và quản trị thương hiệu. Marco Biselli (2009) phân tích vị thế áp đảo của Trung Quốc trong việc kiểm soát hoàn chỉnh chuỗi giá trị dệt may khép kín từ thượng nguồn đến hạ nguồn. Wu Chongbo (2007) phân tích ngành dệt may Indonesia, làm nổi bật mô hình tích hợp sợi – dệt – may hoàn chỉnh nhưng cũng cảnh báo nguy cơ đóng cửa nhà máy khi chi phí sản xuất biến động. Nghiên cứu của Dr. Sanchita Banerjee Saxena và Veronique Salze-Lozac'h (2010) tại Bangladesh nhấn mạnh rằng lợi thế chi phí thấp chỉ mang tính ngắn hạn, nếu không nâng cấp môi trường thể chế, thu hút công nghệ cao và tuân thủ tiêu chuẩn lao động, ngành sẽ rơi vào bẫy giá trị thấp. Đánh giá về tác động của TPP, Platzer (2014) và Williams (2013) phân tích sâu sắc xung đột lợi ích giữa các nhà sản xuất dệt may Hoa Kỳ và các nước đang phát triển về quy tắc xuất xứ; trong khi Cross Mark (2015) dùng mô hình định lượng chứng minh TPP tạo ra hiệu ứng chệch hướng thương mại (trade diversion), làm giảm thị phần xuất khẩu của Trung Quốc sang Hoa Kỳ và Nhật Bản, mở ra dư địa mở rộng cho Việt Nam.

Luồng nghiên cứu trong nước về năng lực cạnh tranh và công nghiệp phụ trợ: Các học giả Việt Nam đã tiếp cận đề tài ở nhiều góc độ: Dương Đình Giám (2001) và Thân Danh Phúc (2004) đặt nền móng nghiên cứu nâng cao sức cạnh tranh trong tiến trình hội nhập; Nguyễn Hoàng (2009) lượng hóa năng lực cạnh tranh xuất khẩu sang EU; Nguyễn Thị Dung Huệ (2012) chỉ rõ điểm nghẽn công nghiệp hỗ trợ khi 70%–80% nguyên phụ liệu phải nhập khẩu; Hoàng Thị Thúy Nga (2012) chứng minh vai trò của tính kinh tế theo quy mô (economies of scale); Hoàng Văn Châu (2014), Nguyễn Anh Tuấn (2015) và Trần Thị Minh Hương (2018) phân tích tổng thể cơ hội, thách thức thể chế khi Việt Nam đàm phán TPP và ký kết CPTPP.

Tranh luận học thuật và định vị của luận án: Trong y văn tồn tại hai quan điểm đối lập: một bên ủng hộ duy trì mô hình thâm dụng lao động gia công CMT (Cut - Make - Trim) để tối đa hóa việc làm trong ngắn hạn; bên kia kiên quyết yêu cầu cắt giảm gia công để chuyển dịch ngay sang FOB (Free on Board) và ODM (Original Design Manufacturing). Luận án của Trần Thị Thu Hiền định vị ở điểm giao thoa biện chứng: không thể chuyển dịch duy ý chí trong một sớm một chiều mà phải thiết lập lộ trình nâng cấp chuỗi giá trị dựa trên năng lực tích lũy vốn và công nghệ. So với nghiên cứu của Biselli (2009) tại Trung Quốc và Saxena & Salze-Lozac'h (2010) tại Bangladesh, luận án làm rõ tính đặc thù của Việt Nam: một nền kinh tế có độ mở thương mại rất cao, tham gia sâu vào mạng lưới sản xuất toàn cầu nhưng bị "kẹp" giữa rào cản quy tắc xuất xứ nội khối khắt khe của CPTPP và sự phụ thuộc nguồn cung vải từ quốc gia ngoài hiệp định.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đã đóng góp quan trọng vào lý luận phát triển kinh tế và thương mại quốc tế thông qua việc phân định rạch ròi và làm sâu sắc khái niệm "phát triển xuất khẩu". Kế thừa quan điểm kinh tế phát triển của Phan Thúc Huân (2006) và Vũ Thị Ngọc Phùng (2005), luận án xác lập mệnh đề: Phát triển xuất khẩu không đồng nhất với tăng trưởng xuất khẩu thuần túy. Tăng trưởng xuất khẩu chỉ phản ánh sự gia tăng về "lượng" (kim ngạch, sản lượng), trong khi phát triển xuất khẩu là quá trình biến đổi hữu cơ cả về "lượng" và "chất".

Mặt "chất" được luận án mô hình hóa qua bốn trụ cột: (1) Sự chuyển dịch cơ cấu mặt hàng theo hướng tăng hàm lượng công nghệ và giá trị gia tăng nội địa; (2) Chuyển dịch cơ cấu thị trường xuất khẩu bền vững, đa dạng hóa đối tác thương mại để giảm thiểu rủi ro tập trung; (3) Nâng cao hiệu quả sản xuất kinh doanh và phương thức xuất khẩu từ gia công cấp thấp lên tự chủ thiết kế và thương hiệu; (4) Đảm bảo các chuẩn mực về môi trường, trách nhiệm xã hội (SA8000) và điều kiện lao động theo chuẩn quốc tế (ILO).

Luận án đã mở rộng Lý thuyết Chuỗi giá trị toàn cầu của Gary Gereffi bằng cách chứng minh thực nghiệm rằng: trong bối cảnh các FTA thế hệ mới, sự nâng cấp chuỗi giá trị (industrial upgrading) không chỉ diễn ra tự nhiên theo cơ chế thị trường mà bị chi phối mạnh mẽ bởi "luật chơi thể chế" – cụ thể là quy tắc xuất xứ.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án được xây dựng dựa trên sự tích hợp đa chiều giữa Lý thuyết Lợi thế so sánh (David Ricardo), Mô hình Kim cương về Lợi thế cạnh tranh (Michael Porter) và Khung chuỗi giá trị dệt may toàn cầu.

                                KHUNG PHÂN TÍCH PHÁT TRIỂN XUẤT KHẨU

Hệ thống chỉ số định lượng then chốt được vận dụng nhất quán:

1. Lợi thế so sánh thể hiện (RCA): Đo lường lợi thế cạnh tranh của mặt hàng dệt may $j$ của quốc gia $i$ trên thị trường thế giới: $$RCA_{ij} = \frac{x_{ij} / X_{it}}{x_{wj} / X_{wt}}$$ (Quy ước: $RCA < 1$: không có lợi thế; $1 \le RCA \le 2,5$: lợi thế cạnh tranh trung bình; $RCA > 2,5$: lợi thế cạnh tranh cao).
2. Chỉ số chuyên môn hóa xuất khẩu (ES): Xác định mức độ tương thích giữa cơ cấu xuất khẩu dệt may của Việt Nam và nhu cầu nhập khẩu của từng thị trường đối tác $k$: $$ES = \frac{x_{ij} / X_{it}}{m_{kj} / M_{kt}}$$
3. Chỉ số thương mại nội ngành (IIT - Grubel-Lloyd): Phản ánh mức độ trao đổi hai chiều của các sản phẩm dệt may có cùng mã HS giữa Việt Nam và đối tác $k$: $$IIT_{jk} = 1 - \frac{|X_{ijk} - M_{ijk}|}{X_{ijk} + M_{ijk}}$$
4. Hệ số chuyển dịch cơ cấu thị trường $t(i)$ và cơ cấu mặt hàng $h(j)$: Đo lường sự thay đổi tỷ trọng kim ngạch qua thời gian nhằm phát hiện xu hướng dịch chuyển cấu trúc.

Điều kiện biên (Boundary conditions): Khung phân tích này áp dụng chuẩn xác cho các ngành công nghiệp chế biến, chế tạo thâm dụng lao động tại các nền kinh tế đang phát triển, trong điều kiện hội nhập vào các hiệp định tự do thương mại thế hệ mới có các điều khoản xuất xứ chặt chẽ và tiêu chuẩn lao động cao.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án tuân thủ lập trường triết học nghiên cứu kết hợp giữa Thực chứng luận (Positivism) và Hiện thực phê phán (Critical Realism). Phương pháp tiếp cận này cho phép tác giả vừa đo lường khách quan các biến số kinh tế vĩ mô thông qua các chỉ số thương mại chuẩn mực, vừa mổ xẻ các cơ chế cấu trúc chiều sâu bên trong chuỗi cung ứng doanh nghiệp. Thiết kế nghiên cứu hỗn hợp (mixed-methods research design) kết hợp dữ liệu thứ cấp chuỗi thời gian (2011–2017) với dữ liệu điều tra xã hội học kinh tế vi mô (2017).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu được triển khai chặt chẽ theo 4 giai đoạn chuẩn hóa:

 Thu thập dữ liệu thứ cấp       Khảo sát thực địa doanh nghiệp        Xử lý & Lượng hóa chỉ số        Tam giác hóa & Đề xuất

Mẫu khảo sát sơ cấp được thiết kế theo phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên:

• Tổng số phiếu phát ra: 100 phiếu; Số phiếu thu về hợp lệ: 85 phiếu (đạt tỷ lệ 85%).
• Cơ cấu loại hình doanh nghiệp tham gia khảo sát:
  • Doanh nghiệp Nhà nước: 18 doanh nghiệp (chiếm 21,2%);
  • Doanh nghiệp Tư nhân: 20 doanh nghiệp (chiếm 23,5%);
  • Doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI): 10 doanh nghiệp (chiếm 11,8%);
  • Các loại hình doanh nghiệp khác (Công ty Cổ phần, TNHH): 37 doanh nghiệp (chiếm 43,5%).
• Địa bàn khảo sát trải dài tại các trung tâm dệt may trọng điểm quốc gia: Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, Huế, Đà Nẵng, Bình Dương, Nam Định, Hưng Yên.
• Phương pháp tam giác hóa dữ liệu (Data Triangulation) được áp dụng để kiểm tra chéo giữa số liệu hải quan quốc tế (ITC Trademap), báo cáo ngành của Hiệp hội Dệt may Việt Nam (VITAS) và kết quả tự đánh giá từ bảng hỏi doanh nghiệp, đảm bảo độ tin cậy và giá trị nội tại (internal validity) của các phát hiện.

Data và phân tích

Dữ liệu thứ cấp được bóc tách chi tiết theo Hệ thống hài hòa mô tả và mã hóa hàng hóa (HS) của Tổ chức Hải quan Thế giới (WCO), tập trung vào:

• Chương 61: Quần áo và hàng may mặc phụ trợ dệt kim, đan hoặc móc (mã HS từ 6101 đến 6116).
• Chương 62: Quần áo và hàng may mặc phụ trợ dệt thoi (mã HS từ 6201 đến 6216).

Các công cụ và phần mềm chuyên dụng như Excel, phần mềm thống kê dữ liệu thương mại quốc tế của ITC Trademap và WDI được sử dụng để trích xuất ma trận xuất nhập khẩu đa phương. Các bài kiểm tra tính nhất quán và độ vững (robustness checks) được thực hiện bằng cách so sánh số liệu giữa thống kê của nước xuất khẩu (Việt Nam) và số liệu đối ứng của nước nhập khẩu (Mirror Statistics) từ các đối tác CPTPP (Nhật Bản, Canada, Úc, Mexico, Chile...).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Thứ nhất, quy mô xuất khẩu tăng trưởng vượt bậc nhưng giá trị gia tăng nội địa thấp do bẫy gia công CMT. Luận án chứng minh kim ngạch xuất khẩu dệt may tăng trưởng đều đặn qua các năm, đạt 29,5 tỷ USD năm 2017. Tuy nhiên, một nghịch lý lớn được luận án chỉ ra là: "các doanh nghiệp Việt Nam vẫn phải sản xuất chủ yếu theo phương thức gia công xuất khẩu (chiếm tới 70% kim ngạch)". Các phương thức mang lại giá trị gia tăng cao hơn như FOB/OEM, ODM và OBM chỉ chiếm khoảng 30%, khiến mức thặng dư kinh tế thực tế giữ lại trong nước rất khiêm tốn.

Thứ hai, "nút thắt cổ chai" nguyên phụ liệu thượng nguồn đe dọa khả năng tận dụng ưu đãi CPTPP. Khảo sát thực tế và số liệu ngành chỉ rõ: "70%-80% giá trị của các nguyên liệu dệt may của Việt Nam phải nhập khẩu, do đó giảm sức cạnh tranh của hàng dệt may xuất khẩu Việt Nam". Nguồn sợi, vải dệt, hóa chất nhuộm nhập khẩu chủ yếu đến từ Trung Quốc, Hàn Quốc, Đài Loan (các quốc gia ngoài CPTPP). Khi quy tắc xuất xứ "từ sợi trở đi" của CPTPP có hiệu lực, các sản phẩm may mặc sử dụng vải ngoài khối sẽ hoàn toàn bị loại khỏi diện hưởng thuế suất 0%, vô hiệu hóa lợi thế cạnh tranh thuế quan.

Thứ ba, sự phân hóa sâu sắc trong chỉ số RCA và IIT. Kết quả tính toán của luận án cho thấy chỉ số $RCA$ của hàng may mặc Việt Nam giai đoạn 2011–2015 luôn duy trì ở mức rất cao ($RCA > 2,5$), khẳng định năng lực cạnh tranh vượt trội về lắp ráp, may thành phẩm. Tuy nhiên, chỉ số $RCA$ của ngành dệt, sợi lại ở mức thấp ($RCA < 1$). Đáng chú ý, chỉ số thương mại nội ngành $IIT$ giữa Việt Nam và phần lớn các nước thành viên CPTPP duy trì ở mức thấp ($IIT < 0,5$), chứng tỏ quan hệ thương mại mang tính liên ngành một chiều: Việt Nam xuất khẩu thành phẩm may mặc và nhập khẩu máy móc, thiết bị, chứ chưa có sự hợp tác phân công sản xuất nội ngành sâu sắc trong chuỗi cung ứng CPTPP.

Thứ tư, bất cập về cơ cấu thị trường và năng lực doanh nghiệp nội địa. Thị trường xuất khẩu dệt may Việt Nam tập trung quá mức vào ba thị trường truyền thống là Hoa Kỳ, EU và Nhật Bản. Khối doanh nghiệp FDI tuy chiếm số lượng ít (11,8% mẫu khảo sát) nhưng nắm giữ tỷ trọng kim ngạch xuất khẩu lớn, vượt trội về công nghệ và hệ sinh thái khách hàng, trong khi khối doanh nghiệp tư nhân trong nước thiếu vốn đầu tư công nghệ xử lý nước thải dệt nhuộm và thiếu đội ngũ nhân lực thiết kế thời trang chuyên nghiệp.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận học thuật: Bổ sung cơ sở lý luận về quản trị chuỗi cung ứng thương mại quốc tế, cung cấp bằng chứng thực nghiệm khẳng định rằng việc gia nhập các FTA thế hệ mới không tự động mang lại tăng trưởng bền vững nếu quốc gia không chủ động vượt qua "bẫy quy tắc xuất xứ".
• Về đổi mới phương pháp luận: Xây dựng quy trình tích hợp các chỉ số $RCA$, $ES$, $IIT$ và hệ số chuyển dịch cấu trúc $t(i)$, $h(j)$ thành bộ công cụ chẩn đoán sức khỏe xuất khẩu áp dụng hiệu quả cho các ngành công nghiệp thâm dụng lao động khác như da giày, đồ gỗ.
• Về ứng dụng thực tiễn cho doanh nghiệp: Cung cấp mô hình lộ trình chuyển đổi 3 giai đoạn:
  • Giai đoạn 1 (2018–2020): Chuyển nhanh từ CMT sang mua nguyên liệu bán thành phẩm (FOB cấp 1 và FOB cấp 2);
  • Giai đoạn 2 (2021–2025): Phát triển năng lực thiết kế mẫu mã sản phẩm độc lập (ODM);
  • Giai đoạn 3 (2026–2030): Xây dựng và định vị thương hiệu thời trang quốc tế (OBM).
• Về khuyến nghị chính sách vĩ mô:
  • Quy hoạch và cấp phép xây dựng các khu công nghiệp dệt - nhuộm tập trung quy mô lớn có hệ thống xử lý nước thải đạt tiêu chuẩn quốc tế tại các vùng kinh tế trọng điểm, giải quyết triệt để nút thắt cung ứng vải nội địa.
  • Thành lập Quỹ phát triển công nghiệp hỗ trợ dệt may nhằm hỗ trợ lãi suất tín dụng trung và dài hạn cho các dự án đầu tư nhà máy dệt kim, dệt thoi công nghệ cao.
  • Đổi mới chương trình đào tạo kỹ sư công nghệ dệt may, thiết kế thời trang và chuyên gia thương mại quốc tế am hiểu rào cản kỹ thuật TBT/SPS và các điều khoản lao động của CPTPP.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn nghiên cứu:

1. Giới hạn về thời gian dữ liệu: Mốc dữ liệu khảo sát và phân tích dừng ở thời điểm năm 2017 – giai đoạn CPTPP vừa hoàn tất đàm phán và chuẩn bị ký kết chính thức, do đó chưa đo lường trực tiếp được dữ liệu thực thi thực tế (ex-post) sau khi hiệp định có hiệu lực từ ngày 30/12/2018.
2. Biến động thể chế quốc tế ngoài dự báo: Việc Hoa Kỳ tuyên bố rút khỏi Hiệp định TPP vào đầu năm 2017 đã làm thay đổi đáng kể quy mô thị trường mục tiêu (từ TPP 12 nước xuống CPTPP 11 nước), làm giảm một phần dung lượng tác động trực tiếp so với kỳ vọng ban đầu của đề tài.
3. Quy mô mẫu khảo sát vi mô: Mẫu khảo sát dừng lại ở 85 doanh nghiệp dệt may; dù mang tính đại diện cho các vùng kinh tế trọng điểm nhưng chưa bao phủ hết các hợp tác xã tiểu thủ công nghiệp và làng nghề dệt truyền thống.

Từ các hạn chế trên, luận án gợi mở 4 định hướng nghiên cứu tương lai:

• Hướng 1: Đánh giá hồi tố (ex-post econometric evaluation) tác động thực tế của CPTPP và EVFTA đối với xuất khẩu dệt may Việt Nam sau 5–10 năm thực thi.
• Hướng 2: Ứng dụng mô hình cân bằng tổng thể tính toán được (CGE - Computable General Equilibrium) để mô phỏng định lượng các kịch bản cắt giảm thuế quan và quy tắc xuất xứ.
• Hướng 3: Nghiên cứu sự chuyển dịch chuỗi cung ứng dệt may tuần hoàn (Circular Textile Economy), đáp ứng các tiêu chuẩn xanh hóa (ESG, Net-Zero) của thị trường quốc tế.
• Hướng 4: Nghiên cứu tác động của cuộc Cách mạng Công nghiệp 4.0 và tự động hóa (AI, IoT) đối với năng suất lao động và việc làm trong ngành may mặc.

Tác động và ảnh hưởng

• Giá trị học thuật (Academic Impact): Công trình là tài liệu tham khảo nền tảng cho các chương trình đào tạo sau đại học chuyên ngành Kinh doanh Thương mại, Kinh tế Quốc tế và Quản trị Kinh doanh; cung cấp khung phân tích chuẩn mực cho các nghiên cứu tiếp theo về đánh giá tác động của FTA thế hệ mới.
• Chuyển đổi ngành công nghiệp (Industry Transformation): Định hướng trực tiếp cho hơn 6.000 doanh nghiệp dệt may trong nước tái cấu trúc chuỗi cung ứng, thúc đẩy các liên minh chiến lược giữa doanh nghiệp may và doanh nghiệp dệt sợi trong nước nhằm đáp ứng hàm lượng giá trị khu vực (RVC).
• Tác động chính sách nhà nước (Policy Influence): Luận án đóng góp luận cứ khoa học thực tiễn giúp Bộ Công Thương xây dựng "Chiến lược phát triển ngành Dệt may và Da giày Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2035", hỗ trợ các đoàn đàm phán thương mại Việt Nam trong các vòng rà soát thực thi hiệp định CPTPP.
• Lợi ích kinh tế - xã hội: Thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu việc làm từ lao động gia công giản đơn sang lao động kỹ thuật cao, gia tăng thu nhập thực tế cho hơn 2,7 triệu lao động trực tiếp trong ngành và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giảng viên đại học: Tiếp cận khung lý thuyết tích hợp về phát triển xuất khẩu, hệ thống công thức tính toán chỉ số thương mại quốc tế chuẩn mực và phương pháp khảo sát thực địa.
• Nhà hoạch định chính sách (Bộ Công Thương, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, VITAS): Sử dụng các kiến nghị vĩ mô về quy hoạch công nghiệp hỗ trợ, chính sách ưu đãi đất đai cho các khu công nghiệp dệt nhuộm tập trung và cơ chế kiểm soát quy tắc xuất xứ.
• Lãnh đạo và Giám đốc chiến lược doanh nghiệp Dệt may: Vận dụng lộ trình chuyển đổi từ CMT sang FOB/ODM/OBM, xây dựng chiến lược mua sắm nguyên phụ liệu nội khối để tận hưởng thuế quan ưu đãi 0%.
• Chuyên viên xúc tiến thương mại và tư vấn xuất nhập khẩu: Nắm vững cấu trúc biểu thuế HS chương 61, 62 và các quy định kỹ thuật khắt khe của 10 thị trường đối tác thành viên trong khối CPTPP.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Trả lời: Luận án đã mở rộng Lý thuyết Chuỗi giá trị toàn cầu (Gereffi) và Lý thuyết Lợi thế cạnh tranh (Porter) khi thiết lập mối quan hệ biện chứng giữa "Quy tắc xuất xứ trong FTA thế hệ mới" và "Động lực nâng cấp chuỗi giá trị". Luận án chứng minh rằng quy tắc xuất xứ "từ sợi trở đi" đóng vai trò như một lực đẩy thể chế bắt buộc quốc gia xuất khẩu phải phát triển công nghiệp thượng nguồn nếu không muốn bị đào thải khỏi sân chơi ưu đãi thuế quan.

2. Đổi mới phương pháp luận của luận án so với các nghiên cứu trước đây? Trả lời: So với Matt Berdine et al. (2008) chỉ đo lường định tính lợi thế cạnh tranh Hoa Kỳ, hay Nguyễn Hoàng (2009) chỉ phân tích thị trường EU theo các chỉ tiêu tăng trưởng đơn biến, luận án của Trần Thị Thu Hiền đã tích hợp đồng thời 5 công cụ định lượng chuyên sâu (RCA, ES, IIT, hệ số dịch chuyển $t(i)$ và $h(j)$) kết hợp phân tầng khảo sát 85 doanh nghiệp theo 4 loại hình sở hữu, tạo ra một ma trận đánh giá toàn diện cả cấp độ vĩ mô và vi mô.

3. Phát hiện bất ngờ và có ý nghĩa phản trực giác nhất từ dữ liệu thực nghiệm? Trả lời: Mặc dù chỉ số $RCA$ của hàng may mặc Việt Nam luôn đạt mức rất cao ($RCA > 2,5$), phản ánh năng lực cạnh tranh bề nổi vượt trội, nhưng chỉ số thương mại nội ngành $IIT$ với các nước CPTPP lại duy trì ở mức rất thấp ($IIT < 0,5$) và 70% kim ngạch vẫn phụ thuộc gia công CMT. Điều này chứng minh rằng lợi thế xuất khẩu của Việt Nam là một "lợi thế dễ tổn thương", thiếu sự kết nối nội ngành vững chắc và có nguy cơ suy giảm nhanh chóng nếu chi phí nhân công tăng lên.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) không? Trả lời: Có. Luận án trình bày chi tiết công thức toán học xác định các chỉ số RCA, ES, IIT, phân loại 32 nhóm mặt hàng theo mã HS chương 61 và 62, cùng bảng câu hỏi điều tra khảo sát chuẩn hóa 85 doanh nghiệp với các thang đo rõ ràng, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập dễ dàng tái lập quy trình trên các tập dữ liệu mới.

5. Lộ trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được định hình như thế nào? Trả lời: Lộ trình nghiên cứu giai đoạn 2020–2030 tập trung vào: (1) Đánh giá tác động cộng hưởng giữa CPTPP, EVFTA và RCEP; (2) Chuyển đổi số và ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong tối ưu hóa chuỗi cung ứng dệt may; (3) Chiến lược phát triển thời trang bền vững và chuỗi cung ứng xanh đáp ứng Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM).

Kết luận

1. Hệ thống hóa và hoàn thiện khung lý luận về phát triển xuất khẩu hàng dệt may trong bối cảnh tham gia các FTA thế hệ mới, phân định rõ ràng bản chất giữa tăng trưởng về lượng và phát triển về chất.
2. Lượng hóa toàn diện thực trạng xuất khẩu dệt may Việt Nam giai đoạn 2011–2017 qua hệ thống chỉ số RCA, ES, IIT, chứng minh năng lực cạnh tranh may mặc cao nhưng thiếu tính bền vững do đứt gãy liên kết thượng nguồn.
3. Chỉ rõ nút thắt cấu trúc của ngành dệt may: 70% gia công CMT và 70%–80% nguyên phụ liệu nhập khẩu ngoài khối, tạo rào cản lớn trước quy tắc xuất xứ "từ sợi trở đi" của CPTPP.
4. Xây dựng hệ thống giải pháp vĩ mô đồng bộ: quy hoạch cụm công nghiệp dệt nhuộm tập trung, thành lập quỹ hỗ trợ công nghiệp phụ trợ, đào tạo nhân lực kỹ thuật cao và đổi mới cơ chế quản trị hiệp hội ngành nghề.
5. Đề xuất lộ trình nâng cấp chuỗi giá trị vi mô cho doanh nghiệp từ CMT lên FOB, ODM và OBM, xác lập chiến lược đa dạng hóa thị trường xuất khẩu và xây dựng thương hiệu thời trang quốc tế.
6. Mở ra các hướng nghiên cứu học thuật tiên phong về chuỗi cung ứng dệt may xanh, tuần hoàn và ứng dụng công nghệ 4.0 trong bối cảnh thương mại toàn cầu thế kỷ 21.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Cơ sở lý luận về phát triển xuất khẩu hàng dệt may Chương 2: Thực trạng phát triển xuất khẩu hàng dệt may Việt Nam Chương 3: Giải pháp phát triển xuất khẩu hàng dệt may Việt Nam khi tham gia Hiệp định đối tác toàn diện và tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP) 7 TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU TRONG VÀ NGOÀI NƯỚC CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu ngoài nước Có nhiều công trình nghiên cứu khác nhau về ngành dệt may và xuất khẩu dệt may các quốc gia trên thế giới, về xuất khẩu hàng dệt may cũng như những cam kết đối với xuất khẩu hàng hóa trong đó có hàng dệt may khi tham gia Hiệp định đối tác xuyên Thái Bình Dương. (1) Matt Berdine, Erin Parrish, Nancy L.Cassill (2008), Measuring the Competitive advantage of the US Textile and Apparel Industry (Đo lường lợi thế so sánh của công nghiệp dệt và may mặc Hoa Kỳ), Annual Conference, Boston MA.

Nghiên cứu đã đưa ra tình hình của ngành dệt may Hoa Kỳ trong hơn 10 năm qua đã giảm sự cạnh tranh trên thị trường quốc tế. Có rất nhiều lý do trong đó tồn tại việc tồn kho và lợi nhuận thấp, bên cạnh đó sự gia tăng nhanh chóng hàng dệt may nhập khẩu từ các nước có chi phí sản xuất thấp, giá rẻ hơn ảnh hưởng lớn đối với công nghiệp dệt may Hoa kỳ. Các tác giả đã đặt ra các giải pháp để ngành dệt may của Mỹ có thể tiếp tục cạnh tranh trên thị trường thế giới. Đồng thời nghiên cứu cũng tìm ra những yếu tố then chốt tác động tới sự cạnh tranh của các khu vực xuất khẩu dệt may hàng đầu để đưa ra nhận định làm thế nào để ngành dệt may Hoa Kỳ có thể thích ứng và tăng trưởng xuất khẩu.

Hiện nay, trình độ phát triển của ngành dệt may Hoa Kỳ rất cao thể hiện qua việc nghiên cứu và phát triển sản phẩm, marketing và dịch vụ khách hàng, đó chính là những bài học kinh nghiệm cho ngành dệt may Việt Nam trong thời kỳ hội nhập và ký kết các Hiệp định thương mại tự do (FTA). (2) Marco Biselli (2009), China’s Role in the Global Textile Industry (Quy tắc của Trung Quốc trong công nghiệp dệt may toàn cầu), Tusiad, China Nghiên cứu này chỉ ra ngành công nghiệp dệt may là một ngành công nghiệp trọng điểm của Trung Quốc. Mục tiêu của nghiên cứu là tìm hiểu sự phát triển và vai trò của Trung Quốc trong ngành công nghiệp dệt may toàn cầu. Tác giả đã định hình những đối thủ cạnh tranh trong thị trường dệt may Trung Quốc và vị trí của Trung Quốc trong thị trường dệt may toàn cầu.

Cuối cùng, tác giả đưa ra những quan điểm cho ngành công nghiệp dệt may của Trung Quốc và xác định những rủi ro mà ngành này có thể gặp phải. Trung Quốc có nhiều điểm tương đồng với Việt 8 Nam về điều kiện tự nhiên, xã hội, kinh tế; Do vậy có thể rút ra những kinh nghiệm cho Việt Nam trong phát triển ngành dệt may để có thể đứng vững và phát triển trong ngành công nghiệp dệt may toàn cầu. (3) Wu Chongbo (2007), Studies on the Indonesian textile and garment industry (Những nghiên cứu về ngành công nghiệp dệt và may mặc Indonesia), Asia Pacific Press Indonesia là một trong những quốc gia sản xuất may mặc lớn nhất ASEAN, có một quy trình sản xuất hoàn chỉnh bắt đầu từ sản xuất sợi cho tới các sản phẩm dệt may hoàn thiện. Các sản phẩm dệt may rất đa dạng và có tính cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

Ngành công nghiệp dệt may có tầm quan trọng rất lớn đối với nền kinh tế Indonesia, đóng góp lớn vào GDP và tạo ra nhiều việc làm. Ngành công nghiệp dệt may của Indonesia có một nền tảng phát triển vững chắc, tuy nhiên ngành công nghiệp dệt may của nước này cũng phải đối mặt với một số khó khăn dẫn tới việc đóng cửa nhiều nhà máy và chuyển địa điểm gây ra tình trạng thất nghiệp. Nghiên cứu này đã phân tích quá trình hoạt động của ngành dệt may và vai trò của ngành dệt may cũng như các chính sách ảnh hưởng tới sự phát triển của ngành dệt may Indonesia trong tương lai. Qua nghiên cứu về ngành dệt may Indonesia, có thể thấy rõ mô hình phát triển của ngành dệt may Indonesia, những thuận lợi và khó khăn trong ngành dệt may từ đó có thể rút ra bài học kinh nghiệm cho ngành dệt của Việt Nam trong quy trình sản xuất sản phẩm để phát triển xuất khẩu.

(4) Dr Sanchita Banerjee Saxena, Veronique Salze - Lozac’h (2010), Competitiveness in the Garment and Textiles Industry: Creating a supportive environment (Khả năng cạnh tranh trong ngành dệt và may mặc Bangladesh: tạo ra một môi trường hỗ trợ), Occasional Paper No1. Nghiên cứu chỉ ra rằng trong ngắn hạn, chính sách về xuất khẩu hàng may mặc sẽ thúc đẩy năng lực cạnh tranh, đạt được các mục tiêu về giảm thời gian và chi phí trong kinh doanh, nâng cao năng suất và tác động lan tỏa tích cực tới các lĩnh vực khác. Ngành công nghiệp dệt và may mặc của Bangladesh cũng chịu ảnh hưởng mạnh từ cuộc khủng hoảng tài chính và kinh tế toàn cầu, xuất khẩu sang EU và Hoa Kỳ giảm mạnh. Ngành dệt may của Bangladesh sử dụng hơn 3 triệu lao động và cuộc khủng hoảng kinh tế làm mức độ thất nghiệp tăng cao.

9 Công nghiệp dệt may của Bangladest có thế mạnh và chi phí thấp, các sản phẩm có chất lượng. Tuy nhiên, Bangladesh luôn phải cạnh tranh với các nước xuất khẩu dệt may lớn như Trung Quốc, Ấn Độ, Việt Nam và có sự cạnh tranh về giá so với các nhà xuất khẩu Campuchia, Srilanka. Hiện nay, Bangladesh chú trọng tới các điều kiện về môi trường, lao động trong ngành dệt may. Để công nghiệp dệt may phát triển và mở rộng, cần phải thu hút vốn đầu tư và công nghệ từ các nước phát triển chứ không phải chỉ giảm chi phí đầu vào.

Như vậy sẽ tạo ra giá trị gia tăng lớn trong ngành công nghiệp dệt may của Bangladesh. Platzer (2014), US Textile Manufacturing and the Trans - Pacific Partnership Negotiations (Sản xuất dệt may của Hoa Kỳ và các cuộc đàm phán của Hiệp định TPP),Congressional Research Service. Tác giả đã nhận định và phân tích dệt may là một vấn đề đang tranh cãi và chưa thống nhất tại các cuộc đàm phán Hiệp định TPP để tạo ra một khu vực thương mại tự do tại Châu Á Thái Bình Dương. Hầu hết các nước tham gia đàm phán trong đó có Việt Nam đều có kim ngạch xuất khẩu hàng may mặc khá lớn nhưng chủ yếu vải và sợi đều nhập khẩu từ Trung Quốc và các quốc gia Châu Á khác.

Hiệp định TPP sẽ ảnh hưởng tới các nhà xuất khẩu dệt may Hoa Kỳ theo hai hướng: một là, thị trường dệt may của Hoa Kỳ sẽ phải chịu sức ép cạnh tranh lớn khi các nước trong TPP xuất khẩu hàng dệt may sang Hoa Kỳ mà không phải chịu thuế. Hai là, nếu những thỏa thuận trong TPP không yêu cầu cam kết các sản phẩm phải có sợi được sản xuất tại các nước trong TPP mà vẫn được hưởng quyền ưu tiên khi xuất khẩu vào Hoa Kỳ thì sẽ tạo ra sự cạnh tranh với các nhà xuất khẩu Hoa Kỳ. Trong nghiên cứu này đã phân tích ngành dệt may Hoa Kỳ khi tham gia TPP nhưng qua đó cũng đánh giá được cơ hội và thách thức đối với ngành dệt của Việt Nam khi tham gia TPP. Williams, 2013, Trans - Pacific Partnership (TPP) Countries: Comparative Trade and Economic Analysis (Các quốc gia tham gia hiệp định đối tác xuyên Thái Bình Dương (TPP): Lợi thế so sánh trong thương mại và các phân tích kinh tế), Congressional Research Service, Washington DC.

Tác giả đã nghiên cứu về Hiệp định TPP là một thỏa thuận thương mại tự do gồm 12 nước tham gia. Các thành viên sẵn sàng áp dụng các tiêu chuẩn cao trong các thỏa thuận. Nhật Bản là nước gần đây nhất tham gia đàm phán TPP vào ngày 24/4/2013.Các đại diện của các nước tham gia đàm phán sẽ tham vấn với nhau và khi kết thúc đàm phán sẽ đưa các thỏa thuận vào Hiệp định một cách chính thức. 10 Trong đánh giá đàm phán TPP, các thành viên có thể quan tâm tìm hiểu tác động kinh tế tiềm năng và tầm quan trọng của TPP đối với nền kinh tế của họ, cùng với cơ hội mở rộng thương mại vào các thị trường TPP.

Nghiên cứu này cung cấp một số phân tích kinh tế so sánh của một nước với các nước còn lại trong TPP. Phân tích này cho thấy sự đa dạng về dân số, phát triển kinh tế, mô hình thương mại và đầu tư với Hoa Kỳ, một đối tác lớn nhất trong TPP. TPP luôn có những tiềm năng mở rộng, đây là khu vực chiếm 40% dân số thế giới và sản xuất chiếm 60% GDP toàn cầu. Đối tác đàm phán TPP chiếm 40% thương mại hàng hóa của Hoa Kỳ vào năm 2012.TPP sẽ là FTA lớn nhất của Hoa Kỳ cho đến nay bởi giá trị thương mại nó mang lại.

Các đối tác TPP khác hiện cũng có mạng lưới FTA rộng rãi, Hiệp hội Đông Nam Á (ASEAN) trong đó có Brunei, Malaysia, Singapore và Việt Nam là thành viên TPP và có nhiều FTA với các nước khác. (7) Cross Mark (2015), Impact of the Trans - Pacific Partnership on China’s Textiles and Apparel Exports: A Quantitative Analysis (Tác động của Hiệp định Đối tác xuyên Thái Bình dương tới xuất khẩu dệt may Trung Quốc: Phân tích định lượng) Nghiên cứu này có ý định để định lượng các tác động tiềm năng của việc thực hiện của các đối tác xuyên Thái Bình Dương (TPP) với hàng dệt may của Trung Quốc và xuất khẩu hàng may mặc. Kết quả cho thấy, lần đầu tiên, xuất khẩu dệt may của Trung Quốc sang Hoa Kỳ, Nhật Bản, và các khu vực NAFTA sẽ giảm đáng kể sau khi TPP. Thứ hai, hiệu ứng chệch hướng thương mại do Nhật Bản sẽ bù đắp tiêu cực đến việc mở rộng tiềm năng xuất khẩu dệt may của Trung Quốc với Việt Nam và các thành viên TPP châu Á khác sau khi TPP.

Thứ ba, gia nhập của Nhật Bản với các nước TPP sẽ áp đặt các tác động tiêu cực đáng kể đối với hàng dệt may xuất khẩu của Trung Quốc trong thời đại TPP. Hiệp định CPTPP được gọi là toàn diện và tiến bộ vì đã vượt ra ngoài viêc giảm chi phí cho doanh nghiệp, CPTPP cam kết bảo vệ và thực thi các tiêu chuẩn lao động và môi trường cao trên toàn khu vực Châu Á, Thái Bình Dương.