CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Tư duy tích cực trong học tập 1. Quan niệm về tính tích cực Trong [6] tác giả cho rằng tính tích cực là trạng thái hoạt động của học sinh, đặc trưng bởi khát vọng học tập, cố gắng trí tuệ và nghị lực cao trong quá trình nắm vững tri thức. Như vậy, tính tích cực gắn liền với hoạt động chủ động của chủ thể.
Tính tích cực bao hàm tính chủ động, chủ định có ý thức của chủ thể. Nhiệm vụ chủ yếu của ngành giáo dục là hình thành và phát triển tính tích cực nhận thức nhằm đào tạo những con người tự chủ, năng động, thích ứng, sáng tạo phù hợp với thời đại mới. Có thể xem tính tích cực như là một điều kiện, đồng thời là một kết quả của sự phát triển nhân cách trong quá trình giáo dục. Tư duy tích cực trong học tập Ta có thể hiểu Tư duy tích cực trong học tập của học sinh chính là tính tích cực trong hoạt động học tập.
Thực chất của tích cực trong học tập là tích cực nhận thức, đặc trưng ở khát vọng hiểu biết, cố gắng trí tuệ và nghị lực cao trong quá trình chiếm lĩnh tri thức. Theo quan niệm của các tác giả trong và ngoài nước [3, tr. 22] thì tích cực học tập bao gồm: - Tính tự giác học tập: Người học nhận thức được các nhiệm vụ học tập từ đó có ư thức lĩnh hội tri thức, rèn luyện kỹ năng, kỹ xảo và biết vận dụng những tri thức, kỹ năng, kỹ xảo vào quá trình học tập. - Tính độc lập học tập: Người học tự giác định hướng, thực hiện và hoàn thành nhiệm vụ bằng chính sức lực của mình không trông chờ, ỷ lại vào người khác.
Người học tự phát hiện vấn đề, tự tổ chức, điều khiển hoạt động nhận thức của bản thân và tự mình giải quyết vấn đề. 6 z - Tích cực hoá hoạt động học tập: Là quá trình tác động có mục đích, có hệ thống của người dạy đến người học biến người học thành con người hoạt động với chính mục tiêu họ nhận thức được. Tích cực hoá hoạt động học tập giúp cho người học từ vai trò bị động sang thế chủ động tự tổ chức, tự chỉ đạo hoạt động học tập của mình nhằm đạt được mục tiêu học tập đề ra. Tuy nhiên, khác với quá trình nhận thức trong nghiên cứu khoa học, quá trình nhận thức trong học tập không nhằm phát hiện những điều loài người chưa biết mà nhằm lĩnh hội những tri thức mà loài người đã tích luỹ được.
Đôi khi, trong học tập học sinh cũng phải “khám phá” ra những hiểu biết mới đối với bản thân. Ngoài ra, khi đã đạt đến một trình độ nhất định, sự học tập tích cực sẽ mang tính nghiên cứu khoa học và người học cũng làm ra những tri thức mới cho khoa học. Tính tích cực trong hoạt động nhận thức của học sinh thể hiện ở những hoạt động trí tuệ là tập trung suy nghĩ để trả lời câu hỏi nêu ra, kiên trì tìm cho được lời giải hay của một bài toán khó cũng như hoạt động chân tay là say sưa lắp ráp tiến hành thí nghiệm. Trong học tập hai hình thức biểu hiện này thường đi kèm nhau tuy có lúc biểu hiện riêng lẻ.
Các dấu hiệu về tính tích cực trong hoạt động nhận thức của học sinh thường được biểu hiện: - Học sinh khao khát tự nguyện tham gia trả lời các câu hỏi của giáo viên, bổ sung các câu trả lời của bạn và thích được phát biểu ý kiến của mình trước vấn đề nêu ra. - Học sinh hay thắc mắc và đòi hỏi giải thích cặn kẽ những vấn đề các em chưa rõ. - Học sinh chủ động vận dụng linh hoạt những kiến thức, kỹ năng đã có để nhận thức các vấn đề mới. - Học sinh mong muốn được đóng góp với thầy, với bạn những thông tin mới nhận từ các nguồn kiến thức khác nhau có thể vượt ra ngoài phạm vi bài học, môn học.
Tích cực học tập bao gồm các cấp độ sau [19, tr. 2]: 7 z - Bắt chước: Gắng sức làm theo các mẫu hành động của thầy và của bạn. - Tìm tòi: Độc lập giải quyết vấn đề nêu ra, t́m kiếm những cách giải quyết khác nhau cho cùng một vấn đề. - Sáng tạo: Tìm ra cách giải quyết mới, độc đáo, hữu hiệu.
Tóm lại, ta có thể hiểu: Tính tích cực trong học tập là phẩm chất nhân cách của người học thể hiện ý thức tự giác của người học về mục đích của hoạt động học tập, thông qua đó người học huy động ở mức độ cao các chức năng tâm lý nhằm tổ chức và thực hiện hoạt đọng học tập có hiệu quả. Tính tích cực học tập của học sinh được biểu hiện ở nhận thức, thái độ, hành vi và kết quả học tập của học sinh. Một số biện pháp rèn luyện tư duy tích cực cho học sinh Một trong những quan niệm về PPDH nhằm phát huy tính tích cực học tập của học sinh đó là “PPDH là cách thức hoạt động của giáo viên trong việc tổ chức, chỉ đạo các hoạt động học tập nhằm giúp học sinh chủ động đạt được mục tiêu dạy học” [3, tr. Thực chất của PPDH này là giáo viên chỉ là người tổ chức chỉ đạo, còn học sinh tự chiếm lĩnh tri thức, hình thành kỹ năng, kỹ xảo.
Trong quá trình dạy học, để phát huy tính tích cực trong hoạt động nhận thức của học sinh thì quá trình dạy học đó phải diễn biến sao cho: - Học sinh được đặt ở vị trí chủ thể, tự giác, tích cực, sáng tạo trong hoạt động nhận thức của bản thân. - Giáo viên tự từ bỏ vị trí của chủ thể nhưng lại là người đạo diễn, định hướng trong hoạt động dạy học. - Quá trình dạy học phải dựa trên sự nghiên cứu những quan niệm, kiến thức sẵn có của người học, khai thác những thuận lợi đồng thời nghiên cứu kỹ những chướng ngại có khả năng xuất hiện trong quá trình dạy học. - Mục đích dạy học không chỉ dừng lại ở việc cung cấp tri thức, kỹ năng, kỹ xảo mà còn phải dạy cho học sinh cách học, cách tự học, tự hoạt động nhận thức nhằm đáp ứng các nhu cầu của bản thân và xã hội.
8 z Để phát huy được tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh thì giáo viên nên thực hiện một số vấn đề sau: * Đối với dạy bài mới: Tổ chức, hướng dẫn học sinh tự phát hiện và tự giải quyết vấn đề bằng cách: - Hạn chế truyền đạt các kiến thức có sẵn. - Hướng dẫn học sinh tự phát hiện vấn đề của bài học rồi tổ chức cho học sinh huy động những hiểu biết của bản thân (nhóm học sinh) lập mối liên hệ giữa vấn đề mới phát hiện với các kiến thức thích hợp đã biết, từ đó tìm cách giải quyết vấn đề. - Trân trọng, khuyến khích mọi cách giải quyết của học sinh, giúp các em lựa chọn cách giải quyết hợp lý nhất. - Tổ chức cho học sinh thực hành, vận dụng kiến thức mới học ngay trong tiết dạy học bài mới để học sinh “học qua làm”, góp phần giúp học sinh tự chiếm lĩnh kiến thức mới, bằng cách sử dụng các bài tập vừa sức để tổ chức cho học sinh tự làm bài theo năng lực của mình.
* Đối với bài luyện tập, luyện tâp chung, thực hành, ôn tập: - Giúp học sinh tự phát hiện ra mối liên hệ giữa bài tập và các kiến thức đã học, từ đó lựa chọn, sử dụng những kiến thức thích hợp để giải bài tập. - Giúp học sinh tự luyện tập, thực hành theo khả năng của từng em, không dạy học “đồng loạt”, “bình quân”. Khi tổ chức cho học sinh làm bài, chữa bài giáo viên cần quan tâm đến từng đối tượng học sinh. - Khuyến khích sự hỗ trợ lẫn nhau giữa các đối tượng học sinh bằng cách phối hợp giữa bài làm của từng cá nhân với trao đổi ý kiến trong nhóm về cách giải của các bạn để rút kinh nghiệm và tự hoàn chỉnh cách giải của mình.
- Tập cho các em có thói quen tự kiểm tra, tự đánh giá, tự rút kinh nghiệm khi làm bài và chữa bài. - Tập cho học sinh thói quen tìm nhiều cách giải một bài toán (nếu có thể) và lựa chọn cách giải hợp lý nhất, không thoả mãn với các kết quả đã đạt 9 z được. Phát huy được tính tích cực của từng cá nhân học sinh nghĩa là phát huy năng lực học tập sẵn có trong từng cá nhân (nội lực của học sinh). Như vậy nếu người giáo viên sử dụng thành công được PPDH phân hoá, sẽ có ýnghĩa và tác dụng trực tiếp đến sự phát triển năng lực học tập sẵn có của học sinh, năng lực vận dụng kiến thức vào thực tiễn.
* Đối với học sinh: Rèn luyện cho học sinh phát huy tính tích cực trong một số hoạt động học tập: - Tích cực xử lý tài liệu học tập. Trong quá trình học tập, việc xử lý những thách thức từ bài học mới (tài liệu học tập) là rất quan trọng. Chuẩn bị kỹ bài mới là cách tốt nhất để vượt qua những chướng ngại trong việc chiếm lĩnh tri thức mới. Khi chuẩn bị bài mới cần: sơ bộ nắm được nội dung cơ bản của bài học (nên tập trung vào việc trả lời các câu hỏi sau bài học); ôn lại những kiến thức cũ có liên quan, tìm mối liên hệ giữa kiến thức cũ và mới; nhận biết đâu là trọng điểm của bài học và đâu là điều mình chưa hiểu, cần phải nghe giảng; ghi tóm tắt suy nghĩ, cảm nhận, thắc mắc của mình về bài học đó, … - Tích cực hoài nghi, chất vấn.
Học là nhằm đạt được mục đích mình đã chọn. Cho nên muốn có một kết quả học tập cao, người học phải luôn biết động não, tích cực suy nghĩ, hoài nghi, chất vấn, cần kết hợp chặt chẽ giữa tri thức cũ và tri thức mới, để có những nhận xét, đánh giá, kết luận sáng tạo; chứ không nên bằng lòng, quanh quẩn với những kết luận khuôn mẫu có sẵn trong sách. Vì thế, tích cực tra cứu từ điển, tra cứu trên internet, hỏi ở thầy cô, ở bạn bè… cũng là một cách học rất thông minh. Ông bà ta từng khuyên rằng: “Muốn biết phải hỏi, muốn giỏi phải học”, cũng nhằm dụng ý đó.
Ngoài ra, khi đọc sách, chúng ta có thể dùng các kí hiệu để đánh dấu lên tài liệu như: cảm thấy mơ hồ dùng dấu chấm than (!), còn trong diện nghi vấn dùng dấu chấm hỏi (?