Phần mở đầu Chƣơng 1: Tổng quan các tài liệu nghiên cứu liên quan đến đề tài Chƣơng 2: Cơ sở khoa học và Phƣơng pháp nghiên cứu Chƣơng 3: Thực trạng phát triển thƣơng mại hàng hóa qua các cửa khẩu biên giới Việt Nam – Campuchia Chƣơng 4: Triển vọng và giải pháp phát triển thƣơng mại hàng hóa qua các cửa khẩu biên giới Việt Nam – Campuchia giai đoạn 2016-2020 Kết luận Tài liệu tham khảo 4 z CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. Những nghiên cứu quốc tế về vấn đề thƣơng mại biên giới nói chung và thƣơng mại biên giới Việt Nam – Campuchia nói riêng 1. Những nghiên cứu quốc tế về vấn đề thương mại biên giới nói chung Trong những nghiên cứu quốc tế về vấn đề thƣơng mại biên giới nói chung, có một số công trình nổi bật nhƣ: - ADB and United Nation ESCAP (Economic and Social Commission for ASIA and the Pacific) (2013), “Designing and implementing Trade Facilitation in ASIA and the Pacific”, ấn phẩm đƣa ra cái nhìn tổng quát về thuận lợi hóa thƣơng mại (khái niệm hóa về thuận lợi hóa thƣơng mại, lợi ích và các chi phí của việc thực hiện thuận lợi hóa thƣơng mại); kinh nghiệm tạo thuận lợi hóa thƣơng mại của các nền kinh tế tại Châu Á và Thái Bình Dƣơng nhƣ hệ thống luật lệ tiên tiến và hấp dẫn của việc đánh giá hải quan ở Sri Lanka, cải cách luật thƣơng mại ở Nhật Bản, phát triển cơ chế một cửa ở Singapore, hệ thống phân loại điện tử các sản phẩm nông nghiệp của New Zealand.; đồng thời đƣa ra những hƣớng dẫn cho việc thực thi tạo thuận lợi hóa thƣơng mại tại các nƣớc. - ADB (2012), “Regional Cooperation and Integration Experiences in Asia and the Pacific”, tác phẩm trình bày những sáng kiến trong việc hợp tác khu vực tại Châu Á và tầm quan trọng của việc khu vực hóa, đƣa ra những ví dụ điển hình nhƣ: Hợp tác kinh tế của tiểu vùng Mê Kông mở rộng GMS, Hợp tác kinh tế khu vực Trung Á CAREC, Chƣơng trình hợp tác kinh tế tiểu vùng Nam Á SASEC.; nghiên cứu hợp tác khu vực trong lĩnh vực giao thông vận tải, năng lƣợng, thay đổi khí hậu và vai trò của các hành lang kinh tế; đồng thời đi sâu về vấn đề tạo thuận lợi hóa thƣơng mại trong hợp tác khu 5 z vực và hội nhập tài chính khu vực, với một trong các ví dụ là “GMS: thƣơng mại, đầu tƣ, giao thông vận tải và thuận lợi hóa thƣơng mại”, trong đó có xem xét trƣờng hợp GMS5 (Campuchia, Lào, Myanma, Thái Lan và Việt Nam).
- Sau Sisovanna (2012), “A study on Cross Border Trade Facilitation and Regional Development along Economic Corridors in Cambodia”, nghiên cứu kỹ về hành lang kinh tế phía Nam (SEC) nói chung và hành lang kinh tế Campuchia – Việt Nam nói riêng cũng nhƣ đi sâu tìm hiểu về tam giác phát triển CLV; xem xét các tỉnh có tiềm năng phát triển dọc theo các tiểu hành lang phía Bắc và vùng ven biển phía Nam của Campuchia; chỉ ra những thách thức và sự kìm hãm phát triển của Campuchia trong thời gian tới. Những nghiên cứu quốc tế về vấn đề thương mại biên giới Việt Nam – Campuchia Trong những nghiên cứu quốc tế về vấn đề thƣơng mại biên giới Việt Nam - Campuchia có một số công trình đáng lƣu ý nhƣ: - Vannarith Chheang and Yushan Wong (2014), “Cambodia-Laos- Vietnam: Economic Reforms and Sub-regional Integration”, Kyoto Sangyo University Economic Review No.1, bàn đến vấn đề cải cách kinh tế và hợp tác trong tam giác phát triển CLV (Campuchia – Lào – Việt Nam), tác phẩm đề cập đến những nét chung của ba nƣớc, đặc biệt là trong công cuộc cải cáchvà phát triển kinh tế; đặc điểm riêng của mỗi nƣớc, trong đó đƣa ra sự khác nhau và so sánh cấu trúc kinh tế, dòng chảy FDI. của mỗi nƣớc; sau đó đi sâu vào từng nƣớc để nghiên cứu; đồng thời chỉ ra mối quan hệ về kinh tế, an ninh và chính trị của tam giác phát triển này và việc cùng hợp tác phát triển trong ASEAN. - Chheang Vannarith (2008), “Cambodia’s economic relations with Thailand and Vietnam”, CICP Working Paper No.
Phnom Penh: 6 z Cambodian Institute for Cooperation and Peace, tác phẩm đƣa ra những nét khái quát về đất nƣớc Campuchia, đi sâu nghiên cứu về nền kinh tế Campuchia, vai trò và vị trí của Campuchia trong khu vực, mối quan hệ kinh tế thƣơng mại giữa hai nƣớc Campuchia – Việt Nam, đặc biệt là thƣơng mại biên giới giữa hai nƣớc nàyvà mối quan hệ kinh tế thƣơng mại cũng nhƣ thƣơng mại biên giới giữa Campuchia – Thái Lan. - Development Analysis Network with Funding from the Rockefeller Foundation (2005), “The cross border economies of Cambodia, Laos, Thailand and Vietnam”, nêu lên tầm quan trọng của thƣơng mại xuyên biên giới và hợp tác khu vực, nghiên cứu đi sâu vào từng nƣớc Campuchia, Lào, Thái Lan và Việt Nam về các vấn đề nhƣ: những thay đổi về chính sách thƣơng mại nói chung và cơ chế chính sách thƣơng mại biên giới nói riêng trong những năm gần đây, tác động của những thay đổi này, các sáng kiến hợp tác giữa các nƣớc Campuchia, Lào, Thái Lan và Việt Nam. - Suiwah Leung, Vo Tri Thanh, Kem Reat VISETH (2005), “Integrantion and Transition – Vietnam, Cambodia and Laos PRD”, Australian National University, công trình nghiên cứu nền kinh tế ba nƣớc mới gia nhập ASEAN, tam giác phát triển Việt Nam, Campuchia và Lào; phân tích tình hình thƣơng mại, đầu tƣ. của mỗi nƣớc, mức độ hợp tác và tác động của sự hợp tác trong tam giác phát triển tới nền kinh tế ba nƣớc này và sự hợp tác của các nƣớc Việt Nam, Campuchia, Lào với các nƣớc còn lại trong ASEAN hay EU, chỉ ra những điểm yếu trong quá trình hợp tác phát triển, những rủi ro có thể xảy ra trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế nhanh chóng của ba nƣớc này.
Những nghiên cứu trong nƣớc 1. Những nghiên cứu trong nước về vấn đề thương mại hàng hóa qua các cửa khẩu của Việt Nam Hoạt động xuất nhập khẩu hàng hóa qua các cửa khẩu biên giới của Việt Nam đã đƣợc đề cập tại nhiều công trình nghiên cứu có liên quan ở trong nƣớc. Do gần gũi về địa lý và có những nét tƣơng đồng trong phong tục tập quán, truyền thống, văn hóa và xã hội, các hoạt động giao lƣu thƣơng mại nói chung và xuất nhập khẩu hàng hóa qua các cửa khẩu biên giới nói riêng nhƣ một tất yếu khách quan không thể thiếu trong lịch sử phát triển của Việt Nam với các nƣớc láng giềng là: Trung Quốc, Lào, Campuchia. Chính vì vậy, đã có nhiều công trình nghiên cứu viết về vấn đề này, điển hình nhƣ: - Bộ Công Thƣơng (2012), “Sổ tay Thương mại biên giới”, Nhà xuất bản Công Thƣơng, với mục đích phục vụ tuyên truyền chủ chƣơng xúc tiến thƣơng mại biên giới, góp phần đẩy mạnh hoạt động thƣơng mại biên giới giữa Việt Nam với các nƣớc có chung đƣờng biên giới phát triển mạnh mẽ, ấn phẩm đã cung cấp những thông tin cơ bản nhất về: hoạt động thƣơng mại biên giới của Việt Nam; thông tin về hoạt động thƣơng mại biên giới giữa Việt Nam với Trung Quốc, Lào và Campuchia; các văn bản chính sách liên quan trực tiếp hoạt động thƣơng mại biên giới; định hƣớng hợp tác phát triển thƣơng mại biên giới Việt Nam và giải pháp phát triển thƣơng mại biên giới Việt Nam trong thời gian tới.
Công trình này sử dụng phƣơng pháp định tính để tập trung phân tích cơ sở lý luận và thực tiễn, đánh giá thực trạng nhằm đề xuất các giải pháp thúc đẩy phát triển thƣơng mại qua các cửa khẩu biên giới của Việt Nam với các nƣớc láng giềng. - Nguyễn Duy Dũng (2012), “Việt Nam – Lào – Campuchia hợp tác hữu nghị phát triển”, Nhà xuất bản Thông tin và Truyền thông, cuốn sách tam 8 z ngữ này đƣợc xuất bản nhân dịp kỷ niệm 50 năm ngày thiết lập quan hệ ngoại giao Việt Nam – Lào (15.2012), 35 năm ngày ký Hiệp ƣớc Hữu nghị hợp tác Việt Nam – Lào (17.2012) và 45 năm thiết lập quan hệ ngoại giao Việt Nam – Campuchia (24.2012) nhằm minh chứng rõ hơn những thành quả hợp tác đã đạt đƣợc của ba nƣớc trong thời gian qua, góp phần củng cố vun đắp tình hữu nghị đặc biệt Việt Nam – Lào – Campuchia hiện tại và trong tƣơng lai. Nội dung cuốn sách trình bày: cơ sở thực tiễn xây dựng tam giác phát triển; thực trạng phát triển trong khu vực tam giác phát triển Việt Nam – Lào – Campuchia; những thành tựu nổi bật trong hợp tác phát triển; định hƣớng và giải pháp phát triển tam giác phát triển Việt Nam – Lào – Campuchia. - Nguyễn Xuân Thiên và Vĩnh Bảo Ngọc (2011), “Hợp tác thương mại giữa Việt Nam với Campuchia và Lào”,Đề tài nghiên cứu khoa học, Trƣờng Đại học Kinh tế, Đại học Quốc gia Hà Nội, với những đóng góp sau: Tổng hợp và luận giải những vấn đề có tính cơ sở chung cho hợp tác thƣơng mại; đặc biệt là hợp tác buôn bán qua cửa khẩu biên giới giữa Việt Nam với Campuchia và giữa Việt Nam với Lào.Làm rõ thực trạng hợp tác thƣơng mại giữa Việt Nam với Campuchia và giữa Việt Nam với Lào, nêu lên những mặt thành công, nhƣng đồng thời cũng đã chỉ ra những mặt hạn chế của hợp tác thƣơng mại song phƣơng của Việt Nam với hai nƣớc láng giềng gần gũi của Việt Nam.Kiến nghị hai nhóm giải pháp có cơ sở khoa học: Nhóm giải pháp phát triển hợp tác thƣơng mại giữa Việt Nam với Campuchia và nhóm giải pháp phát triển thƣơng mại giữa Việt Nam với Lào.
Bài viết sử dụng phƣơng pháp định tính với số liệu đƣợc cập nhật đến năm 2011, ngoài ra còn chƣa đi sâu vào quan hệ thƣơng mại Việt Nam – Campuchia, mà chỉ xoay quanh tam giác phát triển Việt Nam – Lào – Campuchia. 9 z - Nguyễn Thị Hoa (2010), “Nghiên cứu phát triển hoạt động thương mại biên giới với Lào và Campuchia”, Đề tài nghiên cứu khoa học cấp bộ, Bộ Công Thƣơng, tác phẩm đã sử dụng phƣơng pháp định tính để đƣa ra những nét khái quát chung về hoạt động thƣơng mại biên giới của Việt Nam với hai nƣớc Lào và Campuchia, chính sách và cơ chế hợp tác thƣơng mại biên giới của Việt Nam với hai nƣớc láng giềng; thực trạng hoạt động thƣơng mại biên giới và một số giải pháp phát triển hoạt động thƣơng mại biên giới Việt Nam với Lào và Campuchia. Đề tài chƣa chỉ ra đƣợc những bối cảnh mới tác động thúc đẩy thƣơng mại biên giới giữa Việt Nam với hai nƣớc láng giềng, chƣa đi sâu vào vấn đề thƣơng mại biên giới qua các cửa khẩu của Việt Nam- Campuchia.