Phần mở đầu - Phần nội dung Chƣơng 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của đề tài Chƣơng 2: Một số biện pháp phát triển thẩm mĩ cho trẻ 4 – 5 tuổi thông qua hoạt động làm quen với môi trƣờng xung quanh Chƣơng 3: Thực nghiệm sƣ phạm - Kết luận và kiến nghị 6 PHẦN NỘI DUNG CHƢƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1. Cơ sở lý luận của việc phát triển thẩm mĩ cho trẻ thông qua hoạt động làm quen với môi trƣờng xung quanh. Lịch sử nghiên cứu vấn đề 1. Các công trình nghiên cứu trên thế giới Trên thế giới các nhà giáo dục kinh điển đã có rất nhiều công trình nghiên cứu về môi trƣờng xung quanh và ảnh hƣởng của nó đến sự phát triển của trẻ.Ruxo (1712-1778) đã nhấn mạnh vai trò to lớn của môi trƣờng xung quanh nhƣ một phƣơng tiện để giáo dục cho trẻ em.
Ông cho rằng tri thức của trẻ đƣợc hình thành bằng cách tiếp xúc với đồ vật và qua hoạt động thực tiễn. Chính trong quá trình tiếp cận với thế giới xung quanh mà tri thức của trẻ đƣợc hình thành [5].Montexxori (1870- 1952) cho rằng việc nhận biết thế giới khách quan (về đặc điểm, tính chất) là rất quan trọng đối với trẻ trƣớc tuổi đi học. Chính những quan sát, tiếp xúc với thiên nhiên và xã hội có ý nghĩa vô cùng to lớn đối với sự phát triển năng lực, trí tuệ của con ngƣời [5]. Bên cạnh đó thì tổ chức các hoạt động phát triển thẩm mĩ cho trẻ thông qua khám phá môi trƣờng xung quanh là một phần không thể thiếu trong giáo dục ở hầu hết các trƣờng trên thế giới.
Những công trình nghiên cứu có ảnh hƣởng đến sự phát triển về trí não của trẻ. Việc thƣờng xuyên tiếp xúc với các đối tƣợng thẩm mĩ sẽ gợi lên ở trẻ những cảm xúc thẩm mĩ và dần hình thành tình cảm thẩm mĩ. Trong thực tế cũng có rất nhiều quan điểm khác nhau về bản chất của cái đẹp, cái thẩm mỹ. Các nhà Triết học duy tâm quan niệm cái đẹp là một loại cảm giác đặc biệt của một cá nhân nào đó, là những phán đoán thuần tuý của đầu óc con ngƣời hoặc là hình ảnh của một ý niệm tuyệt đối, là sự linh cảm thần bí và không liên hệ gì với hiện thực [1].
Mĩ học Mác – Lê nin với tƣ cách là một ngành khoa học triết học, nghiên cứu lĩnh vực thẩm mĩ nhƣ là biểu hiện chuyên biệt của các quan hệ giá trị của con 7 ngƣời đối với thế giới và lĩnh vực hoạt động nghệ thuật của con ngƣời, đã chỉ ra bản chất của thẩm mĩ trong đời sống, trong nghệ thuật; đề ra nguyên tắc chung của việc chiếm lĩnh thế giới về mặt thẩm mĩ, phát hiện các quy luật hoạt động thẩm mĩ của con ngƣời. Cái đẹp và cái xấu, cái bi và cái hài, cái cao cả và cái thấp hèn, cái anh hùng và cái đê tiện là những thuộc tính có thực của mọi sự vật và hiện tƣợng; đƣợc cảm nhận bằng tình cảm thẩm mỹ, đƣợc biểu hiện trong những cảm xúc và thị hiếu thẩm mĩ. Mĩ học Mác – Lê nin khẳng định cái đẹp là một giá trị, nguồn gốc của cái đẹp là cuộc sống, là hiện thực xã hội, tồn tại một cách khách quan không phụ thuộc vào ý muốn của riêng ai [2]. Nghệ thuật phản ánh chân thành cuộc sống.
Các luận điểm cơ bản này của mĩ học Mác – Lê nin đã chỉ rõ vai trò vô cùng lớn của giáo dục thẩm mĩ cho thế hệ trẻ. Đồng thời là chỗ dựa về mặt lý luận, là điểm xuất phát để xây dựng mục tiêu, kế hoạch, nội dung, phƣơng pháp, hình thức tổ chức giáo dục thẩm mĩ cho trẻ. Các công trình nghiên cứu trong nước Ở Việt Nam, vấn đề cho trẻ làm quen với môi trƣờng xung quanh luôn đƣợc chú trọng, đƣợc các nhà giáo dục Việt Nam quan tâm đến từ những năm 50 – 60 của thế kỷ XX. Trẻ ở lứa tuổi mẫu giáo đặc biệt thích tiếp xúc, thích chơi, giao tiếp và khám phá thiên nhiên, thế giới ngƣời lớn và bạn bè, bản thân mình và các đồ dùng, đồ chơi, các hiện tƣợng xảy ra xung quanh.
Càng ngày sự tiếp xúc cá nhân và tiếp xúc nhận thức càng chiếm vị trí đáng kể. Chính thông qua những tiếp xúc này trẻ thu thập kiến thức mới, mở rộng tầm nhìn, chính xác hoá kinh nghiệm cá nhân. Ở mức độ cao của tính ham hiểu biết là hứng thú nhận thức. Hứng thú nhận thức thể hiện ở mong muốn của trẻ biết cái mới, làm rõ cái chƣa hiểu về đặc điểm, tính chất của sự vật, hiện tƣợng xung quanh, ham muốn đi sâu vào bản chất, tìm ra mối quan hệ giữa chúng [5].
Trong quá trình tìm hiểu, lựa chọn và thu thập tài liệu liên quan đến đề tài, chúng tôi đã đƣợc tiếp cận với một số công trình trong nƣớc bàn về phát triển thẩm mĩ lứa tuổi mầm non nhƣ của các tác giả Đỗ Văn Khang [2], Lƣơng Hồng Văn [12]… chủ yếu bàn về phƣơng pháp và biện pháp phát triển thẩm mĩ trong nhà trƣờng. Họ đều thấy rằng, một trong số các hình thức nhằm giáo dục thẩm mĩ có tác động lớn trẻ đó là thông qua hoạt động khám phá MTXQ. 8 Trong số những tác giả trong nƣớc trên phải kể đến những đóng góp của Th.S Nguyễn Thị Hồng Vân với nhiều công lao nghiên cứu, biên soạn nhiều công trình, giáo trình thẩm mĩ nói chung và giáo dục thẩm mĩ ở mẫu giáo có giá trị nhƣ: Đề cương bài giảng Giáo dục thẩm mỹ cho trẻ mầm non (Trƣờng Đại học Hùng Vƣơng), Giáo dục thẩm mỹ cho trẻ mẫu giáo thông qua hoạt động ngoài trời (Tạp chí giáo dục số đặc biệt – kì 2 tháng 5/2019), Tổ chức các hoạt động tạo hình ngoài giờ học nhằm nâng cao chất lượng giáo dục thẩm mỹ cho trẻ 5 – 6 tuổi ở trường mầm non (Đề tài NCKH Trƣờng Đại học Hùng Vƣơng – 2017), Tích cực cho trẻ tiếp xúc với thiên nhiên – Một hình thức quan trọng để giáo dục cái đẹp và lòng nhân ái cho trẻ mầm non (Tạp chí khoa học công nghệ Trƣờng Đại học Hùng Vƣơng). nội dung các công trình đếu hƣớng tới các hình thức phát triển thẩm mĩ và tác động của lĩnh vực phát triển thẩm mĩ đối với sự phát triển toàn diện nhân cách của trẻ.
Trong cuốn “Mĩ học đại cƣơng”, của tác giả Đỗ Văn Khang [3], ông khẳng định giáo dục thẩm mĩ tác động đến việc làm giàu các kinh nghiệm thực tiễn, hình thành tình cảm đạo đức của nhân cách, nâng cao tính tích cực nhận thức thậm chí là ảnh hƣởng tích cực đến cả sự phát triển thể chất của trẻ mầm non. GDTM đƣợc tiến hành thông qua các phƣơng tiện, trong đó khám phá môi trƣờng xung quanh là một phƣơng tiện cơ bản. Theo tác giả Lƣơng Hồng Văn [12], “Nghệ thuật chính là chiếc cầu nối giúp con ngƣời đi đến thế giới của cái đẹp, của tình yêu và lòng nhân hậu”. Trẻ em đến với đạo đức cũng thông qua cái đẹp, thông qua việc nhìn những tấm gƣơng, những hành động đẹp để noi theo.
Trẻ dần hiểu đƣợc thế nào là xấu – đẹp, hay – dở, đúng – sai,. Khi nhận thức đƣợc cuộc sống với những điều tích cực nhất sẽ khiến trẻ có nhân sinh quan sáng rõ, khiến trẻ mãnh mẽ và tự tin. Trên cơ sở thấy đƣợc vai trò, ý nghĩa vô cùng quan trọng của việc phát triển thẩm mĩ đối với trẻ mầm non, đồng thời đứng trƣớc nhiệm vụ đổi mới nội dung, phƣơng pháp và hình thức dạy học, các cán bộ nghiên cứu, các giảng viên, cán bộ quản lý và giáo viên mầm non đã đi sâu nghiên cứu và đƣa ra các biện pháp khác nhau. Trong đó hình thức cho trẻ khám phá MTXQ rất phù hợp với yêu cầu và nhiệm vụ đã đề ra.
Trong quá trình khám phá MTXQ trẻ đƣợc tiếp xúc với thiên 9 nhiên với cỏ cây, hoa, lá, các con vật. và xã hội phong phú, đa dạng và các hoạt động lao động của ngƣời lớn. Đây chính là cơ hội để trẻ đƣợc tiếp xúc và cảm nhận cái đẹp ở xung quanh, từ đó khơi gợi ở trẻ nguồn cảm hứng vô tận cho việc sáng tạo ra cái đẹp. Tạo ra cơ hội để trẻ đƣợc tiếp xúc với cái đẹp trong quá trình khám phá MTXQ.
=> Nhƣ vậy, các công trình nghiên cứu lý luận và thực tiễn ở trong và ngoài nƣớc rất nhiều khía cạnh của vấn đề phát triển thẩm mĩ cũng nhƣ nói về cho trẻ mầm non làm quen, khám phá môi trƣờng xung quanh. Song vẫn chƣa có tài liệu mới nhất gợi ý một cách cụ thể và phong phú về các biện pháp phát triển thẩm mĩ thông qua hoạt động khám phá môi trƣờng xung quanh. Tuy nhiên, tất cả các công trình nghiên cứu đó đã cung cấp những cơ sở lý luận quý giá để chúng tôi có thể thừa kế và tiếp tục nghiên cứu vấn đề phát triển nhận thức về thế giới xung quanh cho trẻ tuổi mầm non qua đề tài “Phát triển thẩm mĩ cho trẻ 4 – 5 tuổi thông qua hoạt động làm quen với môi trường xung quanh”. Một số vấn đề về giáo dục thẩm mĩ 1.
Khái niệm thẩm mĩ Trong Từ điển tiếng Việt, “thẩm mĩ có nghĩa là sự đánh giá về phương diện đẹp (thẩm = đánh giá; mĩ = đẹp)”. [tr 1188;13] Thẩm mĩ là hiểu biết và thƣởng thức cái đẹp; Một hệ thống lí thuyết về giáo dục cái đẹp và nghệ thuật; Lựa chọn con đƣờng tốt nhất để đƣa toàn bộ những gì thuộc về nghệ thuật và cái đẹp đến với từng loại đối tƣợng khác nhau, giúp cho họ đồng hóa đƣợc những giá trị đó. Nhƣ vậy, nói đến thẩm mĩ (TM) không thể không nói đến khái niệm cái đẹp. Cái đẹp là một trong những hiện tƣợng thẩm mĩ phong phú và cơ bản nhất của đời sống con ngƣời.
Có thể nói, “Cái đẹp là một phạm trù mĩ học cơ bản phản ánh quan hệ thẩm mĩ giữa con ngƣời và hiện thực dƣới dạng hình tƣợng toàn vẹn, cân xứng, hài hòa, gây đƣợc khoái cảm thẩm mĩ tích cực đối với chủ thể xã hội”. Trong mĩ học, cái đẹp là phạm trù thẩm mĩ cơ bản. Trong cuộc sống và lịch sử phát triển của con ngƣời, cái đẹp là khát vọng, là khả năng vƣơn tới, khả năng làm chủ của con ngƣời. Con ngƣời sinh ra đã muốn tố chất của mình đẹp hơn, muốn thiên nhiên bao quanh mình đầy hoa thơm, ánh sáng và không khí trong lành.
Bất kì 10 ai trong quá trình hoạt động sản xuất đều mơ ƣớc sản phẩm của mình đẹp.