CHƯƠNG I CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN SẢN XUẤT CAM 1. Lý luận chung về phát triển sản xuất Cam 1. Một số đặc điểm kinh tế, kỹ thuật của sản xuất cam 1. Đặc điểm kinh tế của cây cam Cây cam thuộc họ Rutaseae, họ phụ cam quýt Aurantiodeae, chi Citrus có nguồn gốc từ vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới Đông Nam Châu Á.
Họ cam Rutaseae bao gồm cam, bưởi, quýt…. Cam là loại quả cao cấp, có chứa giá trị dinh dưỡng, giàu chất chống oxy hóa và chất phytochemical. Theo các nhà khoa học Anh: “Bình quân trong một trái cam có chứa khoảng 170 mg phytochemicals bao gồm các chất dưỡng da và chống lão hóa”. Chuyên gia dinh dưỡng Monique dos Santos cho biết cam được yêu thích và có lợi cho người khỏe mạnh cũng như các bệnh nhân.
Cam giúp giải nhiệt, thỏa mãn cơn khát cho người có cường độ vận động cao, tăng cường hệ tiêu hóa và hệ miễn dịch của cơ thể (Nguyễn Văn Luật, 2008). Về kinh tế, cây cam có hiệu quả cao, cải tạo nâng cao độ phì nhiêu cho đất. Sản phẩm cây cam có giá trị kinh tế trong nền kinh tế hàng hóa.Do có mẫu mã đẹp, có lượng sinh khối lớn, giàu dinh dưỡng, sản phẩm cam được nhiều người ưa chuộng, có tính hàng hóa cao. Cam có thể phân bố trên địa bàn rộng, thích ứng với nhiều quy mô.
Diện tích vườn cam, sức lao động, nguồn vốn và sách lược kinh doanh có quan hệ mật thiết với nhau. Vườn có diện tích lớn thì đầu tư sức lao động nhiều hơn, ngoài ra còn có thể trồng xen canh với cây trồng khác để tăng thêm thu nhập. Vườn có diện tích nhỏ có thể chuyên môn hóa để kinh doanh, nâng cao chất lượng sản phẩm và bảo đảm thu nhập (Nguyễn Văn Luật, 2008). Đặc điểm kỹ thuật của cây cam Cây cam là loại cây khó tính thuộc loại thực vật 2 lá mầm thân gỗ.
Rễ của cam thuộc loại rễ nấm. Nấm Micorhiza ký sinh trên lớp biểu bì của rễ hút cung cấp nước, muối khoáng và một lượng nhỏ các chất hữu cơ cho cây. Cây cam không ưa trồng sâu do bộ rễ phân bố rất nông chủ yếu là các rễ bất định phân bố tương đối 6 rộng và dày đặc ở tầng đất mặt. Rễ cam sợ đất chặt, bí và không phát triển được ở những nơi có mực nước ngầm cao (Hoàng Ngọc Thuận, 2000).
Tuy nhiên, sự phân bố của các tầng rễ cam phụ thuộc vào từng loại đất, độ dày tầng đất mặt, thành phần hoá học và mực nước ngầm, đặc biệt là các kỹ thuật canh tác như làm đất, bón phân và hình thức nhân giống, giống gốc ghép và giống cây trồng. Cây chiết và cây giâm cành có bộ rễ ăn nông nhưng nhiều rễ hút phân bố rộng và tự điều tiết được tầng sâu phân bố theo sự thay đổi của điều kiện sinh thái đặc biệt là mực nước ngầm (Hoàng Ngọc Thuận, 2000). Cây cam thuộc dạng thân gỗ. Một cây trưởng thành có thể có từ 4-6 cành chính.
Nếu không chú ý tạo tán ngay từ đầu thì cam ít khi có thân chính. Tuỳ theo tuổi cây và điều kiện sống, các giống cam khác nhau có chiều cao và hình thái khác nhau. Ví dụ, cam sành Lạng Sơn 25 năm tuối cao 6,20 m, đường kính tán 4,25 m, đường kính gốc 17cm, cây phân cành hướng ngọn, tán hình chổi sể phân cành thưa. Cam Vân Du 9 năm tuổi trồng ở Nghệ Tĩnh có chiều cao 4,82 m, đường kính tán 4,28 m, đường kính gốc 16 cm, tán hình trụ hoặc hình cầu, phân cành nhiều.
Ở nước ta cành quả của đa số các giống cam là cành mùa xuân. Ở các tỉnh phía Nam cây thường ra quả ở các cành phát triển ở đầu và cuối mùa mưa, do đó có thể có nhiều vụ quả trong năm. Tuy vậy, cành quả là cành mùa xuân vẫn chiếm tỷ lệ cao hơn cả (Hoàng Ngọc Thuận, 2000). Nói chung, các giống cam thường cho thu hoạch sau khoảng từ 3 - 4 năm sau khi trồng.
Nếu nhân giống bằng cách ghép hoặc chiết thì thường cho thu hoạch năm thứ 2 sau trồng.Nếu nhân giống bằng phương pháp gieo hạt phải từ 5 - 8 năm sau trồng (tuỳ loại) mới được thu hoạch (Hoàng Ngọc Thuận, 2000). Đời sống cây cam được chia thành các thời kỳ: - Thời kỳ cây non (thời kỳ kiến thiết cơ bản). - Thời kỳ mới thu hoạch (những năm đầu mới thu quả). - Thời kỳ cho sản lượng cao (cây đã ổn định về sinh trưởng, năng suất cao).
- Thời kỳ suy yếu và tàn lụi. 7 Thời gian của mỗi thời kỳ dài hay ngắn tuỳ thuộc vào các điều kiện thời tiết, khí hậu, đất đai, kỹ thuật thâm canh, giống và giống gốc ghép. Ở nước ta cam nhanh chóng bước vào thời kỳ kinh doanh hơn ở các nước khác trên thế giới nhưng tuổi thọ của cây thường ngắn hơn. Với điều kiện khí hậu nước ta 1 năm cây cam có thể ra 4 đợt lộc: Lộc xuân (cuối tháng 2 đầu tháng 3) hoặc có thể sớm hơn, lộc hè (từ tháng 5 - tháng 7), lộc thu (tháng8 - tháng 9).
Lộc hè và lộc thu thường xuất hiện ở cành dinh dưỡng và cành quả do vậy mà con người có thể đoán được năng suất của năm sau. Có thể dùng kỹ thuật bón phân, tưới nước để xúc tiến mạnh số lượng cũng như chất lượng loại cành này. Riêng ở những cây non còn có đợt cành mùa đông đây là hiện tượng đặc biệt đối với những cây cam vùng nhiệt đới có một mùa đông lạnh. Những cây sống lâu năm hoặc cây trưởng thành trước ra nhiều quả thì mùa Hè, mùa Thu hoặc mùa Đông rất ít ra lộc hoặc không có lộc (Hoàng Ngọc Thuận, 2000).
Trên một cây cam có nhiều cấp cành được phân bố hình thành theo kiểu hợp trục do hiện tượng rụng ngọn. Đặc tính sinh học của mỗi cấp cành có những điểm khác biệt nhau trong những điều kiện nhất định. Quả được ăn tươi hay vắt, ép lấy nước. Quả cam đáng chú ý vì mùi thơm của chúng, một phần là do các terpen chứa trong lớp vỏ, và chủ yếu là do nó chứa nhiều nước.
Nước quả có hàm lượng axít citric cao, tạo ra hương vị đặc trưng, là nguồn cung cấp vitamin C và các flavonoit. Phát triển sản xuất cam 1. Khái niệm về phát triển sản xuất Sản xuất là tác động của con người vào các đối tượng sản xuất, thông qua đó để tạo ra các sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ phục vụ đời sống con người. Có 2 phương thức sản xuất là sản xuất theo kiểu tự cung tự cấp và sản xuất hàng hóa.
Do trình độ kỹ thuật thấp nên sản phẩm làm ra bởi sản xuất mang tính tự cung tự cấp chỉ nhằm mục đích là để phục vụ nhu cầu của người sản xuất, chỉ khi dư thừa mới đưa ra thị trường. Ngược lại, đối với sản xuất hàng hóa, sản phẩm sản xuất ra phục vụ mục đích trao đổi trên thị trường với quy mô lớn, khối lượng sản phẩm nhiều, mang tính tập trung chuyên canh và tỷ lệ sản phẩm hàng hóa cao. 8 Phát triển sản xuất là tạo ra sự tăng tiến về quy mô, hiệu quả và sự tiến bộ về cơ cấu. Phát triển sản xuất bao gồm phát triển theo chiều rộng và phát triển theo chiều sâu (Đào Thị Mỹ Dung, 2012).
Phát triển theo chiều rộng là việc tăng lên về diện tích, sản lượng, giá trị (sản phẩm hàng hóa) được thực hiện thông qua mở rộng diện tích đấtcho sản xuất, gia tăng đầu tư về giống, khoa học kỹ thuật, tăng cường đội ngũ lao động. Phát triển theo chiều sâu là việc áp dụng các biện pháp nhằm gia tăng đầu tư thâm canh, nâng cao chất lượng sản phẩm, hạ giá thành sản phẩm, đáp ứng ngày càng tốt hơn nhu cầu của thị trường, góp phần bảo tồn tài nguyên thiên nhiên, đảm bảo phát triển bền vững (Đào Thị Mỹ Dung, 2012). Một cách chung nhất có thể hiểu phát triển sản xuất là quá trình nâng cao khả năng tác động của con người vào các đối tượng sản xuất, thông qua đó nhằm tăng quy mô về số lượng, đảm bảo hơn về chất lượng sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của con người. Phát triển sản xuất là gia tăng về mọi mặt của quá trình sản xuất trong một thời kì nhất định, trong đó bao gồm cả sự tăng lên về quy mô số lượng và sự tiến bộ về mặt chất lượng.
Hay nói cách khác, phát triển sản xuất bao gồm phát triển theo chiều rộng (số lượng) và phát triển theo chiều sâu (chất lượng) với sự hoàn thiện về hình thức tổ chức sản xuất. Nội dung phát triển sản xuất Cam Phát triển sản xuất cam gồm các nội dung sau: Thay đổi hình thức tổ chức sản xuất Thay đổi các hình thức tổ chức sản xuất có thể thực hiện bằng việc chuyển từ mô hình kinh tế hộ nhỏ lẻ thành các trang trại có quy mô lớn hơn, sản lượng hàng hóa cao hơn, hoặc chuyển từ hình thức tổ chức sản xuất tập thể (như HTX, nông trường quốc doanh) sang hộ, trang trại hoặc giao khoán (Trần Đăng Khoa, 2010). Thay đổi các hình thức tổ chức sản xuất liên quan tới việc hình thành hoặc mất đi các mối liên kết trong sản xuất và tiêu thụ sản phẩm. Các đơn vị sản xuất có quy mô lớn có xu hướng liên kết chặt chẽ với các tác nhân trong ngành hàng/chuỗi giá 9 trị nhằm đảm bảo ổn định đầu vào/đầu ra trong sản xuất.
Các hình thức liên kết này khá đa dạng, từ các thỏa thuận miệng, tới các hợp đồng chính thức, hoặc thậm chí sáp nhập thành các đơn vị lớn hơn. Liên kết trong sản xuất và tiêu thụ sản phẩm có thể theo chiều ngang, dọc hoặc kết hợp (Trần Đăng Khoa, 2010). Đối với cây Cam cũng tương tự như đối với hầu hết các cây trồng khác trong nông nghiệp, xu hướng hiện nay là tăng cường liên kết nhằm tăng tính ổn định, sản lượng, chất lượng cho sản phẩm hàng hóa, nhằm đáp ứng nhu cầu của thị trường. Về hoàn thiện cơ cấu tổ chức sản xuất thì tùy vào điều kiện cụ thể của địa phương và loại sản phẩm mà hình thức tổ chức sản xuất phù hợp đặc thù, và xét trong thời gian ngắn hạn hoặc dài hạn (Trần Đăng Khoa, 2010).
Phát triển sản xuất theo chiều rộng Cũng như các loại sản phẩm nông nghiệp khác, phát triển sản xuất cam theo chiều rộng là việc tăng lên về diện tích, sản lượng, giá trị (sản phẩm hàng hóa). Muốn vậy, phải tăng diện tích đất cho sản xuất, đầu tư thêm về giống, khoa học kỹ thuật, kỹ thuật, tăng cường đội ngũ lao động.