Phát Triển Nuôi Trồng Thủy Sản Ở Tỉnh Khánh Hòa: Nghiên Cứu và Giải Pháp

Ngành nuôi trồng thủy sản (NTTS) đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế của các quốc gia ven biển, đặc biệt là các… 217 trang · Đại học Đà Nẵng · 2023.

• Tác giả: Võ Hoàn Hải
• Người hướng dẫn: GS. Võ Xuân Tiến
• Trường học: Đại học Đà Nẵng
• Chuyên ngành: Kinh tế phát triển
• Đề tài: Phát Triển Nuôi Trồng Thủy Sản Tại Tỉnh Khánh Hòa
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Đà Nẵng

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 0.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 0.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.4. Phương pháp nghiên cứu
• 0.5. Ý nghĩa khoa học của luận án
• 0.6. Bố cục luận án
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN NUÔI TRỒNG THỦY SẢN
• 1.1. Một số vấn đề chung về nuôi trồng và phát triển NTTS
• 1.2. Khái niệm và đặc điểm NTTS
• 1.2.1. Khái niệm về NTTS
• 1.2.2. Đặc điểm của NTTS
• 2. CHƯƠNG 2: ĐẶC ĐIỂM ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đặc điểm địa bàn nghiên cứu
• 2.2. Điều kiện tự nhiên
• 2.3. Tình hình kinh tế xã hội
• 2.4. Đánh giá chung
• 2.5. Phương pháp nghiên cứu
• 2.5.1. Phương pháp tiếp cận
• 2.5.2. Quy trình nghiên cứu
• 2.5.3. Phương pháp thu thập số liệu
• 2.5.4. Phương pháp phân tích
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN NUÔI TRỒNG THỦY SẢN TỈNH KHÁNH HÒA
• 3.1. Thực trạng quy mô NTTS của tỉnh Khánh Hòa
• 3.1.1. Mở rộng quy mô năng lực sản xuất NNTS của tỉnh Khánh Hòa
• 3.1.2. Mở rộng diện tích NTTS của tỉnh Khánh Hòa
• 3.1.3. Số lượng cơ sở NTTS của tỉnh Khánh Hòa
• 3.1.4. Tình hình vốn cho phát triển NTTS của tỉnh Khánh Hòa
• 3.1.5. Tình hình lao động cho phát triển NTTS của tỉnh Khánh Hòa
• 3.1.6. Thực trạng thâm canh NTTS của tỉnh Khánh Hòa
• 3.1.6.1. Quy mô và số hộ tham gia NTTS thâm canh của tỉnh Khánh Hòa
• 3.1.7. Tình hình đầu tư cơ sở hạ tầng kỹ thuật NTTS của tỉnh Khánh Hòa
• 3.1.8. Việc ứng dụng khoa học công nghệ trong NTTS của tỉnh Khánh Hòa
• 3.1.9. Nâng cao trình độ người NTTS của tỉnh Khánh Hòa
• 3.1.10. Thực trạng chuyển dịch cơ cấu NTTS của tỉnh Khánh Hòa
• 3.1.11. Tổ chức sản xuất trong NTTS của tỉnh Khánh Hòa
• 3.1.12. Thực trạng kết quả và hiệu quả NTTS của tỉnh Khánh Hòa
• 3.1.12.1. Thực trạng kết quả NTTS của tỉnh Khánh Hòa
• 3.1.12.2. Thực trạng hiệu quả NTTS của tỉnh Khánh Hòa
• 4. CHƯƠNG 4: PHÂN TÍCH CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG TỚI SỰ PHÁT TRIỂN NUÔI TRỒNG THỦY SẢN
• 4.1. Ảnh hưởng của các nhân tố tới phát triển NTTS qua thống kê mô tả
• 4.1.1. Ảnh hưởng của điều kiện tự nhiên
• 4.1.2. Điều kiện đầu vào cho NTTS
• 4.1.3. Cấu trúc ngành và sự cạnh tranh trong NTTS
• 4.1.4. Điều kiện cầu
• 4.1.5. Dịch vụ hỗ trợ NTTS
• 4.1.6. Môi trường dịch bệnh
• 4.1.7. Sự hỗ trợ của chính quyền
• 4.1.8. Điều kiện lao động
• 4.2. Phân tích tác động của các nhân tố ảnh hưởng bằng kinh tế lượng
• 4.2.1. Thống kê mô tả mẫu
• 4.2.2. Phân tích và đánh giá thang đo
• 4.2.3. Phân tích nhân tố khám phá
• 4.2.4. Kiểm định mô hình và giả thuyết nghiên cứu
• 4.2.5. Phân tích ANOVA về việc đánh giá mức độ Phát triển NTTS của tỉnh Khánh Hòa
• 4.2.6. Thảo luận kết quả
• 5. CHƯƠNG 5: CÁC GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN NUÔI TRỒNG THỦY SẢN TỈNH KHÁNH HÒA
• 5.1. Định hướng và mục tiêu phát triển NTTS của tỉnh Khánh Hòa
• 5.1.1. Định hướng phát triển
• 5.1.2. Mục tiêu phát triển
• 5.2. Các giải pháp phát triển NTTS của tỉnh Khánh Hòa
• 5.2.1. Giải pháp về mở rộng quy mô nuôi trồng thủy sản
• 5.2.2. Giải pháp về đẩy mạnh thâm canh NTTS
• 5.2.3. Giải pháp về chuyển dịch cơ cấu (CDCC) NTTS
• 5.2.4. Giải pháp về tổ chức sản xuất trong NTTS
• 5.2.5. Giải pháp khai thác các nhân tố ảnh hưởng tới phát triển NTTS
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Phát Triển Nuôi Trồng Thủy Sản Khánh Hòa 55

Ngành nuôi trồng thủy sản (NTTS) đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế của các quốc gia ven biển, đặc biệt là các nước đang phát triển như Việt Nam. Tại Việt Nam, NTTS đã có những bước phát triển vượt bậc, đóng góp đáng kể vào sự phát triển kinh tế - xã hội. Năm 2019, sản lượng nuôi trồng thủy sản đạt 4,43 triệu tấn, chiếm 54% tổng sản lượng toàn ngành, tăng đáng kể so với 2,07 triệu tấn năm 2010. Sự phát triển này không chỉ đáp ứng nhu cầu tiêu dùng trong nước mà còn tạo ra nguồn hàng xuất khẩu lớn, mang lại giá trị kim ngạch đáng kể. Các sản phẩm NTTS Việt Nam đã khẳng định được vị thế trên thị trường quốc tế, đặc biệt là ở các thị trường lớn với yêu cầu cao về chất lượng và an toàn vệ sinh thực phẩm như EU, Nhật Bản, Hàn Quốc. NTTS mang lại hiệu quả kinh tế cao hơn so với trồng trọt, với giá trị sản xuất bình quân trên một ha cao gấp hơn hai lần so với đất trồng trọt. Do đó, phát triển nuôi trồng thủy sản luôn nhận được sự quan tâm của các nhà nghiên cứu, hoạch định chính sách và quản lý.

1.1. Khái niệm và đặc điểm của nuôi trồng thủy sản

Theo Cát Quang Hoa (2000), NTTS là ngành sản xuất vật chất sử dụng tài nguyên thiên nhiên như đất đai, mặt nước, khí hậu để tạo ra các sản phẩm thủy sản phục vụ đời sống. FAO (2008) định nghĩa NTTS là quá trình nuôi trồng các loài thủy sinh ở trong đất liền và vùng ven bờ, bao gồm cả sự can thiệp vào quá trình ương nuôi để tăng sản lượng. Đặc điểm của NTTS là tính chất rộng khắp, phát triển ở nhiều vùng khác nhau với điều kiện địa hình, khí hậu khác nhau. Diện tích mặt nước và đất vừa là tư liệu sản xuất chủ yếu, vừa là tư liệu sản xuất đặc biệt không thể thay thế được (Lê Kim Long, 2016).

1.2. Vai trò của phát triển nuôi trồng thủy sản bền vững

Phát triển nuôi trồng thủy sản bền vững đóng vai trò quan trọng trong việc đảm bảo an ninh lương thực, tạo việc làm và thu nhập cho người dân, đặc biệt là ở các vùng ven biển và nông thôn. NTTS cũng góp phần bảo tồn đa dạng sinh học và các hệ sinh thái thủy sinh. Tuy nhiên, việc phát triển NTTS cần được thực hiện một cách có trách nhiệm, đảm bảo không gây tác động tiêu cực đến môi trường và sức khỏe cộng đồng. Cần có các chính sách và quy định phù hợp để quản lý và kiểm soát hoạt động NTTS, đảm bảo sự phát triển bền vững của ngành.

II. Thực Trạng Phát Triển Nuôi Trồng Thủy Sản Ở Khánh Hòa 58

Khánh Hòa có tiềm năng lớn để phát triển nuôi trồng thủy sản, đặc biệt là trên biển, với 385km đường bờ biển, hơn 200 đảo lớn nhỏ, 3 vịnh và 2 đầm phá kín gió. Diện tích có thể NTTS khoảng gần 10 ngàn ha, với điều kiện thời tiết thuận lợi. Nghề NTTS đã có từ lâu đời, được thực hiện bởi cả người dân và doanh nghiệp. Tuy nhiên, diện tích nuôi trồng thủy sản hiện nay khá biến động, năng suất còn thấp, và phương thức nuôi trồng chưa tiếp cận với hình thức hiện đại. Đóng góp của NTTS vào giá trị gia tăng của ngành nông lâm thủy sản khoảng 39%. Mặc dù vậy, sự phát triển NTTS của tỉnh vẫn chưa tương xứng với tiềm năng, quy mô tăng nhưng kém bền vững, năng suất và chất lượng sản phẩm còn thấp, phương thức tổ chức sản xuất còn manh mún và lạc hậu.

2.1. Quy mô và năng lực sản xuất nuôi trồng thủy sản

Quy mô NTTS của tỉnh Khánh Hòa đã đạt mức ổn định về diện tích mặt nước nuôi trồng, số lượng cơ sở nuôi và nhân lực. Để phát triển ngành này, khó có thể mở rộng quy mô về lượng mà phải chuyển sang tăng cường đầu tư chiều sâu thâm canh. Theo số liệu thống kê, diện tích NTTS của tỉnh dao động trong khoảng [cung cấp số liệu cụ thể nếu có trong tài liệu gốc] ha, với sản lượng đạt [cung cấp số liệu cụ thể nếu có trong tài liệu gốc] tấn. Năng lực sản xuất của các cơ sở NTTS còn hạn chế, chủ yếu là các hộ gia đình nhỏ lẻ với quy mô sản xuất còn manh mún.

2.2. Thâm canh và ứng dụng khoa học công nghệ trong NTTS

NTTS đã chuyển dần sang áp dụng hình thức nuôi thâm canh nhưng chủ yếu theo chiều rộng, dư địa thâm canh theo chiều sâu nhất là siêu thâm canh rất lớn nhờ tăng cường đầu tư mở rộng cơ sở hạ tầng kỹ thuật, áp dụng kỹ thuật và tiếp nhận chuyển giao công nghệ mới, nâng cao chất lượng nhân lực. Tỷ lệ áp dụng khoa học công nghệ vào NTTS còn thấp, chủ yếu là các kỹ thuật nuôi truyền thống. Việc ứng dụng các công nghệ mới như nuôi tuần hoàn, nuôi biofloc còn hạn chế.

2.3. Chuyển dịch cơ cấu và tổ chức sản xuất trong NTTS

Cơ cấu NTTS đang có sự thay đổi về chất khi giới hạn về lượng đã hết dư địa thay đổi. Cơ cấu theo địa phương NTTS có xu hướng tập trung vào những nơi có lợi thế lớn như thành phố Cam Ranh và thị xã Ninh Hòa. Bước đầu cho sự hình thành vùng chuyên canh nuôi trồng quy mô lớn làm cơ sở phát triển cụm ngành nuôi trồng chế biến thủy sản ở tỉnh và vùng. Trong NTTS của tỉnh Khánh Hòa, các hình thức tổ chức sản xuất được áp dụng khá đa dạng nhưng hình thức hộ nuôi trồng vẫn là phổ biến nên quy mô nuôi trồng nhỏ lẻ, phân tán, năng lực quản trị kinh doanh chưa cao.

III. Thách Thức Phát Triển Nuôi Trồng Thủy Sản Khánh Hòa 59

Sự phát triển ngành NTTS ở Khánh Hòa đang đối mặt với nhiều thách thức và khó khăn. Thứ nhất, thiếu quy hoạch hoặc quy hoạch chạy theo thực tế sản xuất, các vấn đề xã hội nảy sinh trong quá trình chuyển đổi đất nông, lâm nghiệp sang NTTS. Thứ hai, các vấn đề môi trường trong và xung quanh các khu vực nuôi tập trung do hoạt động của các ngành kinh tế khác gây ra (công nghiệp hóa, du lịch, đô thị hóa, di dân,…), hoặc do chính hoạt động NTTS gây ra. Thứ ba, hệ thống cơ sở hạ tầng phục vụ NTTS chưa được đầu tư đồng bộ. Thứ tư, tình hình sử dụng các loại thuốc thú y phục vụ NTTS diễn ra tràn lan. Thứ năm, tình hình dịch bệnh diễn biến phức tạp mà chưa có các giải pháp phòng trị triệt để. Thứ sáu, tình trạng con giống không đảm bảo chất lượng. Thứ bảy, tình trạng thiếu vốn cho sản xuất và đặc biệt là diễn biến phức tạp của thị trường tiêu thụ sản phẩm thủy sản trong và ngoài nước đang là những nhân tố gây cản trở cho việc phát triển tiếp theo của ngành thủy sản.

3.1. Vấn đề quy hoạch và quản lý đất đai cho NTTS

Việc thiếu quy hoạch hoặc quy hoạch không phù hợp với thực tế là một trong những thách thức lớn nhất đối với sự phát triển NTTS ở Khánh Hòa. Điều này dẫn đến tình trạng sử dụng đất đai không hiệu quả, gây ra các vấn đề về môi trường và xã hội. Cần có quy hoạch chi tiết và đồng bộ cho NTTS, đảm bảo sự phát triển bền vững của ngành. Quy hoạch cần xem xét đến các yếu tố như điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội, môi trường và nhu cầu thị trường.

3.2. Tác động môi trường và dịch bệnh trong nuôi trồng

Các hoạt động NTTS có thể gây ra tác động tiêu cực đến môi trường, như ô nhiễm nguồn nước, suy thoái đất đai và mất đa dạng sinh học. Tình hình dịch bệnh diễn biến phức tạp cũng là một thách thức lớn đối với ngành NTTS. Cần có các biện pháp quản lý và kiểm soát chặt chẽ để giảm thiểu tác động môi trường và phòng chống dịch bệnh. Các biện pháp này bao gồm việc sử dụng các phương pháp nuôi thân thiện với môi trường, quản lý chất thải hiệu quả và kiểm soát dịch bệnh kịp thời.

3.3. Thị trường tiêu thụ và chuỗi giá trị thủy sản

Thị trường tiêu thụ sản phẩm thủy sản trong và ngoài nước đang diễn biến phức tạp, gây khó khăn cho người nuôi trồng. Cần có các giải pháp để mở rộng thị trường tiêu thụ, nâng cao giá trị gia tăng cho sản phẩm thủy sản và xây dựng chuỗi giá trị NTTS hiệu quả. Các giải pháp này bao gồm việc tăng cường xúc tiến thương mại, xây dựng thương hiệu cho sản phẩm thủy sản Khánh Hòa và liên kết chặt chẽ giữa người nuôi trồng, doanh nghiệp chế biến và nhà phân phối.

IV. Giải Pháp Phát Triển Nuôi Trồng Thủy Sản Khánh Hòa 57

Để phát triển NTTS ở Khánh Hòa một cách bền vững, cần có các giải pháp đồng bộ và hiệu quả. Các giải pháp này cần tập trung vào việc mở rộng quy mô nuôi trồng hợp lý theo chiều sâu, đẩy mạnh thâm canh nuôi trồng, chuyển dịch cơ cấu NTTS phù hợp với thực tiễn và yêu cầu nâng cao năng suất chất lượng, áp dụng tổ chức sản xuất tiên tiến trong NTTS, và khai thác hiệu quả các nhân tố tác động tới phát triển NTTS.

4.1. Mở rộng quy mô nuôi trồng hợp lý và bền vững

Việc mở rộng quy mô NTTS cần được thực hiện một cách hợp lý và bền vững, đảm bảo không gây tác động tiêu cực đến môi trường và xã hội. Cần tập trung vào việc khai thác các tiềm năng về diện tích mặt nước, đồng thời áp dụng các phương pháp nuôi thân thiện với môi trường. Việc mở rộng quy mô cần đi đôi với việc nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm.

4.2. Đẩy mạnh thâm canh và ứng dụng công nghệ cao

Thâm canh là một trong những giải pháp quan trọng để nâng cao năng suất và hiệu quả NTTS. Cần khuyến khích người nuôi trồng áp dụng các kỹ thuật thâm canh tiên tiến, như nuôi tuần hoàn, nuôi biofloc và sử dụng các giống thủy sản có năng suất cao. Việc ứng dụng công nghệ cao vào NTTS cũng cần được đẩy mạnh, như sử dụng các hệ thống giám sát và điều khiển tự động, ứng dụng công nghệ thông tin vào quản lý và truy xuất nguồn gốc sản phẩm.

4.3. Phát triển chuỗi giá trị và thị trường tiêu thụ

Việc phát triển chuỗi giá trị và thị trường tiêu thụ là yếu tố then chốt để đảm bảo sự phát triển bền vững của ngành NTTS. Cần xây dựng chuỗi giá trị NTTS hiệu quả, từ khâu sản xuất đến khâu chế biến và tiêu thụ. Việc mở rộng thị trường tiêu thụ cần được chú trọng, đặc biệt là thị trường xuất khẩu. Cần xây dựng thương hiệu cho sản phẩm thủy sản Khánh Hòa và tăng cường xúc tiến thương mại.

V. Chính Sách Hỗ Trợ Phát Triển Nuôi Trồng Thủy Sản 55

Để thúc đẩy sự phát triển của ngành NTTS tại Khánh Hòa, cần có các chính sách hỗ trợ từ phía nhà nước. Các chính sách này cần tập trung vào việc hỗ trợ vốn, kỹ thuật, thông tin thị trường và xúc tiến thương mại. Đồng thời, cần có các chính sách để bảo vệ môi trường và phòng chống dịch bệnh.

5.1. Chính sách tín dụng và hỗ trợ vốn cho NTTS

Cần có các chính sách tín dụng ưu đãi và hỗ trợ vốn cho người nuôi trồng, đặc biệt là các hộ gia đình nhỏ lẻ và các doanh nghiệp mới thành lập. Các chính sách này cần tạo điều kiện thuận lợi cho người nuôi trồng tiếp cận nguồn vốn vay, đồng thời giảm thiểu rủi ro trong quá trình sản xuất.

5.2. Chính sách khuyến khích ứng dụng khoa học công nghệ

Cần có các chính sách khuyến khích người nuôi trồng ứng dụng khoa học công nghệ vào NTTS, như hỗ trợ chi phí chuyển giao công nghệ, đào tạo kỹ thuật và xây dựng các mô hình trình diễn. Các chính sách này cần tạo động lực cho người nuôi trồng đổi mới công nghệ, nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm.

5.3. Chính sách bảo vệ môi trường và phòng chống dịch bệnh

Cần có các chính sách để bảo vệ môi trường và phòng chống dịch bệnh trong NTTS, như quy định về quản lý chất thải, kiểm soát dịch bệnh và sử dụng thuốc thú y an toàn. Các chính sách này cần đảm bảo sự phát triển bền vững của ngành NTTS, đồng thời bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

VI. Tương Lai Phát Triển Nuôi Trồng Thủy Sản Khánh Hòa 58

Với tiềm năng và lợi thế sẵn có, ngành NTTS Khánh Hòa có nhiều cơ hội để phát triển trong tương lai. Tuy nhiên, để tận dụng được các cơ hội này, cần có sự nỗ lực của cả nhà nước, doanh nghiệp và người nuôi trồng. Cần tập trung vào việc xây dựng một ngành NTTS hiện đại, bền vững và có khả năng cạnh tranh cao trên thị trường quốc tế.

6.1. Định hướng phát triển NTTS công nghệ cao và bền vững

Định hướng phát triển NTTS công nghệ cao và bền vững là xu hướng tất yếu của ngành trong tương lai. Cần tập trung vào việc ứng dụng các công nghệ tiên tiến, như nuôi tuần hoàn, nuôi biofloc và sử dụng các giống thủy sản có năng suất cao. Đồng thời, cần đảm bảo sự phát triển bền vững của ngành, bảo vệ môi trường và sức khỏe cộng đồng.

6.2. Liên kết sản xuất và chuỗi giá trị toàn cầu

Việc liên kết sản xuất và tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu là cơ hội để nâng cao giá trị gia tăng cho sản phẩm thủy sản Khánh Hòa. Cần xây dựng các mối liên kết chặt chẽ giữa người nuôi trồng, doanh nghiệp chế biến và nhà phân phối, đồng thời tìm kiếm các đối tác quốc tế để mở rộng thị trường tiêu thụ.

6.3. Nâng cao năng lực cạnh tranh và hội nhập quốc tế

Để cạnh tranh trên thị trường quốc tế, cần nâng cao năng lực cạnh tranh cho ngành NTTS Khánh Hòa. Điều này đòi hỏi việc cải thiện chất lượng sản phẩm, giảm chi phí sản xuất và xây dựng thương hiệu cho sản phẩm thủy sản. Đồng thời, cần chủ động hội nhập quốc tế, tận dụng các cơ hội từ các hiệp định thương mại tự do.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Nuôi trồng thủy sản (NTTS) giữ vai trò then chốt trong cơ cấu kinh tế nông nghiệp của Việt Nam, đóng góp lớn vào tổng sản lượng toàn ngành thủy sản (năm 2019 đạt 4,43 triệu tấn, chiếm 54% sản lượng toàn ngành, tăng mạnh so với mức 2,07 triệu tấn năm 2010) và mang lại giá trị kim ngạch xuất khẩu cao tại các thị trường khó tính như Liên minh Châu Âu (EU), Nhật Bản, Hàn Quốc. Giá trị sản xuất bình quân trên 1 ha đất NTTS cao hơn 2 lần so với đất trồng trọt.

Tỉnh Khánh Hòa sở hữu tiềm năng tự nhiên vượt trội với 385 km bờ biển, hơn 200 hòn đảo lớn nhỏ, 3 vịnh kín gió (Vân Phong, Nha Trang, Cam Ranh) và 2 đầm phá lớn (đầm Nha Phu, đầm Thủy Triều) với quỹ diện tích có thể khai thác NTTS gần 10.000 ha. NTTS đóng góp khoảng 39% vào giá trị gia tăng (VA) của toàn ngành nông lâm thủy sản của tỉnh. Dẫu vậy, phát triển NTTS tại Khánh Hòa đang bộc lộ nhiều điểm hạn chế: quy mô tăng nhưng kém bền vững, phương thức canh tác manh mún, nhỏ lẻ, lạc hậu, năng suất chất lượng chưa cao; quy hoạch phát triển chưa theo kịp thực tế; ô nhiễm môi trường do chất thải công nghiệp, đô thị, du lịch và chính chất thải từ ao nuôi; hạ tầng kỹ thuật chưa đồng bộ; dịch bệnh thủy sản diễn biến phức tạp; sử dụng thuốc thú y tràn lan; nguồn giống chưa bảo đảm chất lượng; thiếu vốn và thị trường tiêu thụ thiếu ổn định.

Mặc dù có nhiều công trình nghiên cứu về NTTS ở các khía cạnh kỹ thuật, sinh học, thị trường hoặc xã hội học, nhưng các nghiên cứu tiếp cận một cách hệ thống dưới góc độ Kinh tế phát triển ở cấp độ địa phương cấp tỉnh như Khánh Hòa còn thiếu vắng. Do đó, luận án tiến sĩ "Phát triển nuôi trồng thủy sản tỉnh Khánh Hòa" của tác giả Võ Hoàn Hải được thực hiện nhằm giải quyết khoảng trống này.

Mục tiêu nghiên cứu

1. Mục tiêu tổng quát: Xây dựng khung lý thuyết phát triển NTTS cấp tỉnh và ứng dụng để đánh giá thực trạng, phân tích tác động của các nhân tố ảnh hưởng đến phát triển NTTS tỉnh Khánh Hòa, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp phát triển trong thời gian tới.
2. Mục tiêu cụ thể:
   • Xây dựng khung lý thuyết nghiên cứu phát triển NTTS cho nền kinh tế cấp tỉnh.
   • Phân tích và đánh giá thực trạng phát triển NTTS tỉnh Khánh Hòa giai đoạn 2010 – 2020.
   • Nhận diện và phân tích mức độ tác động của các nhóm nhân tố ảnh hưởng đến sự phát triển NTTS tỉnh Khánh Hòa.
   • Đề xuất các nhóm giải pháp chính sách phát triển NTTS tỉnh Khánh Hòa cho giai đoạn 10 năm tiếp theo.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Những vấn đề lý luận và thực tiễn về phát triển NTTS tỉnh Khánh Hòa dưới góc độ kinh tế phát triển và hoạch định chính sách.
• Phạm vi không gian: Lãnh thổ tỉnh Khánh Hòa (các huyện, thị xã, thành phố ven biển như Vạn Ninh, Ninh Hòa, Nha Trang, Cam Lâm, Cam Ranh) trong mối tương quan so sánh với vùng Duyên hải Nam Trung Bộ và cả nước.
• Phạm vi thời gian: Dữ liệu thu thập và đánh giá thực trạng trong giai đoạn 2010 – 2020; các giải pháp định hướng có giá trị ứng dụng trong 10 năm tiếp theo.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã tổng quan hệ thống các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến phát triển NTTS, phân chia thành hai nhóm nội dung chính:

Nhóm nghiên cứu về nội dung và mô hình phát triển NTTS

• Nghiên cứu quốc tế:

  • M. Ahmed và M. H. Lorica (2002): Đánh giá vai trò của NTTS đối với an ninh lương thực và thu nhập hộ gia đình ở các nước đang phát triển Châu Á, chỉ ra sự cần thiết của việc hỗ trợ thể chế và cơ sở hạ tầng để người nghèo tiếp cận tài nguyên mặt nước.
  • K. Adeleke (2006): Phân tích khả năng sinh lời và cơ cấu chi phí trong nuôi ốc tại Indonesia bằng thống kê mô tả và hồi quy, kết luận quy mô sản xuất quyết định lớn nhất tới khả năng sinh lời.
  • Alam và Manik L. Bose (2010): Phân tích chênh lệch hiệu quả kỹ thuật và nhu cầu phát triển NTTS tại Bangladesh, chỉ ra khoảng cách giữa sản lượng thực tế và quy mô tiềm năng.
  • Rurangwa và cộng sự (2016): Đánh giá chuỗi sản xuất nuôi tôm tại Việt Nam dưới sự tài trợ của Hà Lan, chỉ ra các nút thắt về giống, rủi ro dịch bệnh, sự thiếu liên kết của hộ nuôi nhỏ lẻ trong chuỗi giá trị toàn cầu.
  • I. T. Apriliani và cộng sự (2021): Phân tích SWOT ngành nuôi tôm hùm tại Lombok (Indonesia), nhận diện điểm mạnh về tự nhiên nhưng chỉ rõ rủi ro dịch bệnh, thức ăn và phụ thuộc thị trường Trung Quốc, Đài Loan, Hồng Kông.
  • Pablo Trujillo (2007): Xây dựng bộ 13 chỉ số đánh giá tính bền vững sinh thái và kinh tế - xã hội của nuôi trồng hải sản trên phạm vi 60 quốc gia.

• Nghiên cứu trong nước:

  • Trương Ngọc Phong, Võ Tất Thắng, Nguyễn Trọng Hoài (2021): Phân tích hành vi người nuôi tôm quy mô nhỏ bằng mô hình logit hỗn hợp và lớp tiềm ẩn, đánh giá chính sách tài chính ưu đãi và xử lý phế thải, kháng sinh.
  • N. Van Huong, T. Huu Cuong, T. Thi Nang Thu (2018): Đánh giá mô hình nông - ngư kết hợp (IAA/VAC) tại Đồng bằng sông Hồng, khẳng định tính hiệu quả và bền vững sinh thái của việc tích hợp tuần hoàn.
  • Nguyễn Thùy Trang và cộng sự (2019): Sử dụng phương pháp phân tích biên ngẫu nhiên (SFA) đánh giá hiệu quả môi trường của hộ nuôi tôm thâm canh tại Kiên Giang, cho thấy có thể cắt giảm 47,21% lượng đầu vào dư thừa.
  • Đoàn Thị Nhiệm (2017): Đánh giá phát triển NTTS tỉnh Phú Yên trên 5 khía cạnh: quy mô, thâm canh, chuyển dịch cơ cấu, dịch vụ hỗ trợ, kết quả - hiệu quả.
  • Lâm Văn Mẫn (2006): Luận án về phát triển bền vững NTTS, phân tích giới hạn an toàn sinh thái của diện tích mặt nước và chuyển đổi từ quảng canh sang bán thâm canh, thâm canh.
  • Nguyễn Thị Trâm Anh (2010): Nghiên cứu phát triển bền vững thủy sản Khánh Hòa nhưng tập trung chủ yếu vào khai thác, chưa đi sâu vào NTTS.
  • Trần Quốc Toản, Nguyễn Mậu Dũng (2018): Phân tích thực trạng và rào cản áp dụng VietGAP trong NTTS tại Nam Định.
  • Bùi Quang Bình (2014): Phân tích lợi thế so sánh ngành thủy sản miền Trung qua hạ tầng, chế biến và liên kết chuỗi.
  • Lâm Thị Mỹ Lan (2021): Phân tích phát triển nuôi tôm tại Trà Vinh về quy mô, chất lượng, chuyển dịch cơ cấu và dịch vụ phụ trợ.

Nhóm nghiên cứu về các nhân tố ảnh hưởng đến phát triển NTTS

• Kanokwan Tammaroopa và cộng sự (2016): Hồi quy bội chỉ ra tuổi, giới tính, quy mô trang trại, kênh tiêu thụ ảnh hưởng thuận chiều đến năng suất tôm thẻ chân trắng tại Thái Lan.
• Aurup RatanDhar và cộng sự (2020): Đánh giá các nhân tố kinh tế - môi trường của nuôi tôm sinh thái tại Bangladesh.
• Ideba E. Antia-Obong và cộng sự (2013): Ước lượng hàm sản xuất Cobb-Douglas cho thấy thức ăn, kinh nghiệm và mật độ thả nuôi quyết định sản lượng nuôi cá tại Nigeria.
• Roel H. Udo và Uzay Kaymak (2013): Sử dụng logistic nhị phân nghiên cứu yếu tố quyết định chuyển đổi mô hình lúa - cá ở Đồng bằng sông Cửu Long.
• Olivier M. Bosma (2009): Phân tích nhân tố và phân tích cụm đánh giá mô hình tôm - lúa và thâm canh tại Đồng bằng sông Cửu Long.
• Duong The Duy và cộng sự (2021): Đánh giá tác động của vốn xã hội đến lợi nhuận hộ nuôi tôm ở Đồng bằng sông Cửu Long qua hàm Cobb-Douglas mở rộng.
• Nguyễn Văn Quang & Nguyễn Khắc Minh (2014); Tôn Nữ Hải Âu & Bùi Dũng Thể (2012); Phạm Thị Ngọc, Nguyễn Thị Dương Nga, Tô Dũng Tiến (2015); Phạm Thị Ngọc (2017); Nguyễn Tài Phúc (2005); Lê Kim Long (2017): Lượng hóa tác động của thâm niên, tập huấn khuyến ngư, mật độ thả, chi phí đầu vào, tín dụng và môi trường nước đến hiệu quả kỹ thuật và kết quả nuôi trồng.

Khoảng trống nghiên cứu luận án lựa chọn giải quyết

Tổng quan cho thấy phần lớn các công trình tập trung vào từng đối tượng loài đơn lẻ (tôm sú, tôm thẻ, cá bống bớp) hoặc từng địa phương riêng biệt. Chưa có công trình nào nghiên cứu toàn diện việc phát triển NTTS tỉnh Khánh Hòa dưới lăng kính kinh tế phát triển, đặt trong bối cảnh đặc thù phát triển nuôi biển (cá lồng bè, tôm hùm, ốc hương), đánh giá đồng thời cả 5 chiều kích phát triển (quy mô, thâm canh, cơ cấu, tổ chức sản xuất, kết quả - hiệu quả) và lượng hóa đồng bộ 9 nhóm nhân tố tác động bằng mô hình kinh tế lượng.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý luận và khung phân tích

Luận án kế thừa và vận dụng hệ thống các lý thuyết kinh tế:

1. Lý thuyết vai trò nông nghiệp trong công nghiệp hóa: Nhấn mạnh nông nghiệp (bao gồm NTTS) cung cấp lương thực, nguyên liệu, vốn, ngoại tệ, lao động và tạo thị trường đầu ra cho công nghiệp.
2. Lý thuyết kinh tế nhị nguyên (Arthur Lewis, 1954): Chuyển dịch lao động dư thừa từ khu vực truyền thống sang khu vực hiện đại, thúc đẩy tích lũy vốn.
3. Lý thuyết thay đổi cách thức tăng trưởng nông nghiệp (Sung Sang Park, 1992): Phát triển từ giai đoạn sơ khai (dựa vào tự nhiên, lao động) sang giai đoạn sử dụng đầu vào công nghiệp (thức ăn, hóa chất) và tiến tới giai đoạn hiện đại hóa (cơ giới hóa, tự động hóa, quy trình công nghệ cao).
4. Lý thuyết phát triển nông nghiệp - nông thôn: Hiện đại hóa nông hộ, hỗ trợ vốn, khoa học công nghệ và thị trường để chuyển đổi thành sản xuất hàng hóa lớn.
5. Lý thuyết lợi thế so sánh (David Ricardo, Heckscher-Ohlin, Krugman): Chuyên môn hóa sản xuất và thương mại dựa trên chi phí cơ hội thấp hơn và khai thác tối ưu nguồn lực sẵn có.
6. Lý thuyết chuỗi giá trị (Michael Porter, 1985): Chuỗi liên kết dọc và ngang giữa cung ứng đầu vào, nuôi trồng, chế biến và thương mại nhằm nâng cao giá trị gia tăng và sức cạnh tranh.

Khung nội dung phát triển NTTS được luận án xác lập gồm 5 nội dung chính:

• Mở rộng quy mô NTTS (diện tích mặt nước, hệ số sử dụng mặt nước/tăng vụ, số lượng cơ sở nuôi, vốn đầu tư, lao động).
• Đẩy mạnh thâm canh NTTS (đầu tư hạ tầng kỹ thuật, áp dụng KHKT và công nghệ mới, nâng cao chất lượng nhân lực).
• Chuyển dịch cơ cấu NTTS hợp lý (theo không gian lãnh thổ, theo đối tượng vật nuôi, theo phương thức nuôi).
• Đổi mới hình thức tổ chức sản xuất (kinh tế hộ, trang trại, tổ hợp tác, hợp tác xã, doanh nghiệp, liên kết chuỗi giá trị VietGAP/GlobalGAP).
• Nâng cao kết quả và hiệu quả NTTS (tổng sản lượng, giá trị sản xuất GO, giá trị gia tăng VA, năng suất, năng suất lao động, hiệu quả tài chính).

Phương pháp nghiên cứu

Luận án kết hợp phương pháp nghiên cứu định tính và định lượng:

• Phương pháp định tính: Thu thập, tổng hợp, so sánh, phân tích logic, đánh giá chuyên gia, tổng kết thực tiễn dựa trên các báo cáo và tư liệu thứ cấp.
• Phương pháp định lượng:
  • Thống kê mô tả: Phân tích tốc độ tăng trưởng, tỷ trọng, cơ cấu, các hệ số sử dụng nguồn lực.
  • Phân tích nhân tố khám phá (EFA): Đánh giá độ tin cậy của thang đo (Cronbach's Alpha) và rút trích các nhân tố ảnh hưởng đến phát triển NTTS.
  • Hồi quy kinh tế lượng: Xây dựng mô hình hồi quy đa biến nhằm kiểm định mức độ tác động của các nhóm nhân tố tới biến phụ thuộc (sự phát triển NTTS).
  • Phân tích phương sai (ANOVA): Kiểm định sự khác biệt trong đánh giá mức độ phát triển NTTS theo địa bàn nghiên cứu và theo các nhóm chủ thể tham gia.

Hạng mục phương pháp	Nội dung chi tiết trong luận án
Phương pháp tiếp cận	Tiếp cận hệ thống, tiếp cận kinh tế phát triển, tiếp cận chuỗi giá trị, tiếp cận vùng lãnh thổ
Thu thập dữ liệu thứ cấp	Niên giám thống kê tỉnh Khánh Hòa, Tổng cục Thống kê, Báo cáo Sở NN&PTNT Khánh Hòa, Viện Nghiên cứu Thủy sản, FAO giai đoạn 2010 – 2020
Thu thập dữ liệu sơ cấp	Khảo sát điều tra bảng hỏi trực tiếp các hộ, cơ sở NTTS tại các địa bàn trọng điểm của Khánh Hòa (Cam Ranh, Nha Trang, Ninh Hòa, Vạn Ninh, Cam Lâm)
Công cụ xử lý dữ liệu	Phần mềm Excel và phần mềm thống kê chuyên dụng cho phân tích EFA, Hồi quy tuyến tính, ANOVA

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về phát triển NTTS

Chương 1 hệ thống hóa các khái niệm nền tảng: NTTS là ngành sản xuất vật chất đặc thù, sử dụng tư liệu sản xuất không thể thay thế là mặt nước và đất ngập nước; đối tượng sản xuất là cơ thể sống; có tính thời vụ cao; sản phẩm một phần được tái sản xuất làm giống. Tác giả phân định rõ phát triển NTTS theo chiều rộng (tăng diện tích, số cơ sở, lao động dựa trên kỹ thuật đơn giản) và phát triển theo chiều sâu (tăng vốn đầu tư, ứng dụng công nghệ, thâm canh, chuyển dịch cơ cấu nhằm nâng cao năng suất và chất lượng).

Chương này xây dựng khung lý thuyết gồm 5 nội dung phát triển và nhận diện 9 nhóm nhân tố ảnh hưởng:

1. Điều kiện tự nhiên (thời tiết, chất lượng nước, địa hình bãi triều, vịnh).
2. Điều kiện đầu vào trực tiếp (con giống, thức ăn, thuốc thú y, hóa chất).
3. Cơ sở NTTS (năng lực tài chính, quy mô ao/lồng bè, hạ tầng kỹ thuật).
4. Điều kiện lao động (số lượng, trình độ kỹ thuật, kinh nghiệm).
5. Điều kiện cầu (thị trường nội địa, thị trường xuất khẩu, biến động giá cả).
6. Cấu trúc ngành và sự cạnh tranh (mức độ cạnh tranh giữa các hộ, doanh nghiệp, ngành kinh tế khác).
7. Dịch vụ hỗ trợ NTTS (khuyến ngư, thú y thủy sản, dịch vụ cung ứng vật tư, tín dụng).
8. Môi trường dịch bệnh (tần suất bùng phát dịch, kiểm soát mầm bệnh).
9. Sự hỗ trợ của chính quyền (quy hoạch vùng nuôi, cơ chế chính sách, hỗ trợ kỹ thuật, kiểm tra giám sát).

Chương 2: Đặc điểm địa bàn nghiên cứu và phương pháp nghiên cứu

Chương 2 phân tích đặc điểm địa bàn tỉnh Khánh Hòa: vị trí địa lý vùng Duyên hải Nam Trung Bộ, bờ biển dài 385 km với các vịnh nước sâu và đầm phá kín gió tạo lợi thế tuyệt đối cho nuôi biển và nuôi lợ mặn. Luận án phân tích bối cảnh tăng trưởng GRDP của tỉnh, tỷ trọng ngành nông lâm thủy sản và vị thế của VA nuôi trồng thủy sản (chiếm khoảng 39% VA nông lâm thủy sản).

Về phương pháp, chương trình bày chi tiết quy trình nghiên cứu, mô hình nghiên cứu đề xuất, thiết kế mẫu điều tra phân bổ theo các địa bàn trọng điểm ven biển tỉnh Khánh Hòa, bảng mã hóa các biến quan sát đo lường 9 nhóm nhân tố ảnh hưởng và các tiêu chí đo lường mức độ phát triển NTTS.

Chương 3: Thực trạng phát triển nuôi trồng thủy sản tỉnh Khánh Hòa

Chương 3 phân tích số liệu thực tế giai đoạn 2010 – 2020 qua 5 khía cạnh:

1. Thực trạng quy mô: Diện tích mặt nước NTTS của tỉnh đã đạt ngưỡng ổn định (gần 10.000 ha), dư địa mở rộng diện tích ven bờ hầu như không còn, biến động phụ thuộc vào quy hoạch đô thị và công nghiệp. Số lượng cơ sở NTTS chủ yếu là kinh tế hộ gia đình; vốn đầu tư có xu hướng tăng nhưng chủ yếu là vốn tự có và vốn vay ngắn hạn, tỷ lệ tiếp cận tín dụng chính thức còn hạn chế; lao động NTTS đông đảo nhưng tỷ lệ qua đào tạo bài bản còn thấp.
2. Thực trạng thâm canh: Tỷ lệ hộ chuyển sang nuôi thâm canh và bán thâm canh tăng (đặc biệt đối với tôm thẻ chân trắng, tôm hùm, cá biển lồng bè), tuy nhiên chủ yếu vẫn là thâm canh theo chiều rộng. Mức độ ứng dụng công nghệ cao (hệ thống giám sát môi trường tự động, lồng nuôi HDPE chịu sóng gió, quy trình biofloc) còn hạn chế và phân tán ở một số ít doanh nghiệp.
3. Thực trạng chuyển dịch cơ cấu: Cơ cấu lãnh thổ có xu hướng tập trung mạnh vào các địa bàn có lợi thế lớn như thành phố Cam Ranh (thủ phủ nuôi tôm hùm, tôm thương phẩm) và thị xã Ninh Hòa (vùng nuôi tôm, ốc hương quy mô lớn). Cơ cấu vật nuôi chuyển dịch theo hướng tăng tỷ trọng các loài có giá trị kinh tế cao (tôm thẻ chân trắng, tôm hùm, ốc hương, cá chẽm, cá bớp) và giảm dần nuôi quảng canh cá truyền thống.
4. Thực trạng tổ chức sản xuất: Kinh tế hộ vẫn là hình thức tổ chức thống trị; kinh tế tập thể (HTX, tổ hợp tác) phát triển chậm, liên kết chuỗi giá trị giữa người nuôi với cơ sở chế biến, cung ứng giống/thức ăn còn lỏng lẻo, tỷ lệ diện tích đạt chứng nhận VietGAP, GlobalGAP còn khiêm tốn.
5. Kết quả và hiệu quả: Tổng sản lượng NTTS tăng trưởng ổn định; giá trị gia tăng (VA) tăng nhanh hơn tốc độ tăng sản lượng nhờ giảm nhẹ tỷ lệ chi phí trung gian trong một số chu kỳ. Tuy nhiên, năng suất bình quân chỉ ở mức trung bình so với các tỉnh Duyên hải miền Trung; hiệu quả tài chính của người nuôi chịu rủi ro cao từ biến động giá thức ăn, dịch bệnh và biến động thị trường xuất khẩu.

Chương 4: Phân tích các nhân tố ảnh hưởng tới sự phát triển nuôi trồng thủy sản

Chương 4 kết hợp thống kê mô tả mẫu khảo sát và xử lý mô hình kinh tế lượng:

• Phân tích thang đo và EFA: Kiểm định Cronbach's Alpha và phân tích nhân tố khám phá cho thấy các thang đo đo lường các nhóm nhân tố đạt độ tin cậy và giá trị hội tụ.
• Kết quả hồi quy mô hình: Trong số 09 nhóm nhân tố được nhận diện và đưa vào kiểm định, kết quả ước lượng mô hình cho thấy có 06 nhóm nhân tố có ý nghĩa thống kê tác động thuận chiều đến sự phát triển NTTS tại Khánh Hòa (gồm Điều kiện đầu vào trực tiếp; Cấu trúc ngành và sự cạnh tranh; Điều kiện cầu; Cơ sở NTTS; Môi trường dịch bệnh; Dịch vụ hỗ trợ). Các nhóm nhân tố về Điều kiện tự nhiên, Điều kiện lao động và Hỗ trợ chính quyền có mức độ tác động khác nhau hoặc chịu sự chi phối trung gian.
• Phân tích phương sai (ANOVA): Kết quả chỉ ra có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê trong đánh giá mức độ phát triển NTTS giữa các địa bàn nghiên cứu (Cam Ranh, Ninh Hòa, Vạn Ninh, Nha Trang, Cam Lâm) và giữa các nhóm chủ thể tham gia (hộ nuôi quy mô nhỏ, chủ trang trại, doanh nghiệp).

Chương 5: Các giải pháp phát triển nuôi trồng thủy sản tỉnh Khánh Hòa

Dựa trên kết quả phân tích thực trạng và mô hình kinh tế lượng, chương 5 xác định định hướng, mục tiêu và đề xuất hệ thống giải pháp:

• Nhóm giải pháp về quy mô: Giữ ổn định diện tích mặt nước theo quy hoạch, chuyển trọng tâm phát triển quy mô từ chiều rộng (diện tích ven bờ) sang mở rộng không gian nuôi biển xa bờ công nghệ cao, nâng cao hệ số sử dụng mặt nước hợp lý.
• Nhóm giải pháp về thâm canh: Tăng cường đầu tư hạ tầng kỹ thuật vùng nuôi tập trung (hệ thống cấp thoát nước riêng biệt, trạm quan trắc); thúc đẩy ứng dụng KHKT, công nghệ nuôi lồng bè vật liệu mới (HDPE), tự động hóa cho ăn và quản lý môi trường; đào tạo nâng cao trình độ kỹ thuật và quản trị cho người nuôi.
• Nhóm giải pháp về chuyển dịch cơ cấu: Tái cơ cấu đối tượng nuôi theo hướng ưu tiên các loài có giá trị thương phẩm cao, có lợi thế cạnh tranh (tôm hùm, ốc hương, cá biển chất lượng cao); quy hoạch vùng chuyên canh tập trung tại Cam Ranh, Ninh Hòa, Vạn Ninh.
• Nhóm giải pháp về tổ chức sản xuất: Phát triển các mô hình kinh tế hợp tác, liên kết dọc theo chuỗi giá trị khép kín từ sản xuất giống, cung ứng thức ăn, nuôi trồng đến chế biến và tiêu thụ; nhân rộng mô hình nuôi an toàn theo tiêu chuẩn VietGAP/GlobalGAP.
• Nhóm giải pháp khai thác các nhân tố ảnh hưởng: Quản lý chặt chẽ chất lượng con giống và vật tư đầu vào; chủ động phòng ngừa và kiểm soát dịch bệnh; mở rộng dịch vụ hỗ trợ kỹ thuật, tín dụng ưu đãi; nâng cao năng lực tiếp cận thị trường và quản lý quy hoạch của chính quyền địa phương.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt lý luận

1. Luận án đã hệ thống hóa và xây dựng khung lý thuyết hoàn chỉnh về phát triển NTTS cấp tỉnh theo phương thức vận hành của kinh tế thị trường, tích hợp 5 nội dung phát triển (quy mô, thâm canh, cơ cấu, tổ chức sản xuất, kết quả - hiệu quả) và 9 nhóm nhân tố ảnh hưởng.
2. Kết hợp đồng bộ phương pháp tiếp cận kinh tế phát triển với các công cụ phân tích hỗn hợp (định tính, thống kê mô tả, phân tích nhân tố khám phá EFA, hồi quy kinh tế lượng và kiểm định ANOVA) để giải quyết bài toán phát triển ngành NTTS trên một địa bàn cấp tỉnh cụ thể.

Đóng góp mới về mặt thực tiễn

1. Xác định giới hạn quy mô chiều rộng: Chứng minh quy mô NTTS ven bờ của Khánh Hòa (về diện tích mặt nước, số cơ sở) đã chạm ngưỡng giới hạn an toàn sinh thái; khẳng định động lực tăng trưởng bắt buộc phải chuyển dịch sang chiều sâu và mở rộng nuôi biển xa bờ.
2. Làm rõ thực trạng thâm canh: Chỉ ra thâm canh tại tỉnh hiện chủ yếu dừng lại ở chiều rộng; dư địa nâng cao năng suất thông qua siêu thâm canh, ứng dụng công nghệ cao và vật liệu mới còn rất lớn.
3. Phát hiện quy luật chuyển dịch cơ cấu không gian: Nhận diện sự dịch chuyển tập trung nguồn lực nuôi trồng về hai địa bàn trọng điểm có lợi thế tuyệt đối là thành phố Cam Ranh và thị xã Ninh Hòa, đặt nền móng cho việc hình thành cụm ngành (cluster) nuôi trồng - chế biến thủy sản quy mô lớn của vùng.
4. Đánh giá cấu trúc tổ chức sản xuất: Khẳng định kinh tế hộ vẫn chiếm đa số tuyệt đối dẫn đến tình trạng sản xuất phân tán; việc phát triển các chuỗi liên kết VietGAP là yêu cầu cấp bách để vượt qua các rào cản kỹ thuật thị trường.
5. Lượng hóa nhân tố ảnh hưởng: Kiểm định và xác định 06 nhóm nhân tố có ý nghĩa thống kê tác động trực tiếp đến phát triển NTTS tỉnh Khánh Hòa, cung cấp cơ sở dữ liệu thực nghiệm cho công tác điều hành chính sách.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế của đề tài:

  • Nguồn dữ liệu thứ cấp giai đoạn 2010 – 2020 chịu sự biến động do việc điều chỉnh địa giới hành chính và phương pháp thống kê của địa phương qua các thời kỳ.
  • Mẫu khảo sát sơ cấp tập trung chủ yếu vào các vùng nuôi trọng điểm ven biển, chưa bao phủ hết các hình thức nuôi nước ngọt phân tán tại các huyện miền núi của tỉnh.
  • Mô hình kinh tế lượng tập trung vào 9 nhóm nhân tố tổng quát, chưa lượng hóa chi tiết biến động của các yếu tố kinh tế vĩ mô toàn cầu (như xung đột thương mại quốc tế, biến động tỷ giá sâu).

• Hướng nghiên cứu tiếp theo:

  • Mở rộng nghiên cứu đánh giá hiệu quả kỹ thuật (sử dụng phương pháp bao dữ liệu DEA hoặc hàm biên ngẫu nhiên SFA) cho từng đối tượng vật nuôi đặc thù như tôm hùm lồng biển, cá bớp, ốc hương.
  • Đi sâu phân tích tác động của biến đổi khí hậu, hiện tượng nước trồi và xâm nhập mặn đến rủi ro sinh kế của các hộ nuôi biển tại các vịnh kín Khánh Hòa.
  • Nghiên cứu cơ chế tài chính và chuỗi giá trị xuất khẩu tôm hùm, cá biển sang thị trường chính ngạch chất lượng cao.

---

Giá trị tham khảo

• Đối với cơ quan quản lý và hoạch định chính sách: Cung cấp cơ sở khoa học và số liệu thực chứng giúp Ủy ban nhân dân tỉnh Khánh Hòa, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn xây dựng quy hoạch không gian biển, đề án phát triển nuôi biển công nghệ cao và các chính sách tín dụng, kiểm soát dịch bệnh, quản lý giống.
• Đối với nghiên cứu sinh, giảng viên và các nhà nghiên cứu kinh tế: Cung cấp khung phân tích chuẩn mực về phát triển ngành kinh tế nông nghiệp/thủy sản cấp tỉnh theo hướng tiếp cận kinh tế phát triển; tài liệu tham khảo có giá trị về phương pháp kết hợp định tính - định lượng (EFA, Hồi quy, ANOVA).
• Đối với các hiệp hội ngành nghề và doanh nghiệp thủy sản: Định hướng chiến lược đầu tư công nghệ lồng nuôi HDPE, tham gia chuỗi liên kết giá trị VietGAP/GlobalGAP và liên kết tiêu thụ sản phẩm bền vững.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án xác định phát triển NTTS theo chiều sâu gồm những nội dung cốt lõi nào?
Luận án xác định phát triển theo chiều sâu là gia tăng sản lượng và giá trị sản phẩm dựa trên thâm canh, tăng đầu tư vốn, ứng dụng kỹ thuật công nghệ mới, xây dựng cơ sở hạ tầng phù hợp nhằm tăng năng suất trên một đơn vị diện tích mặt nước, đồng thời chuyển dịch cơ cấu sản phẩm hợp lý để tiết giảm chi phí trung gian và nâng cao giá trị gia tăng.

2. Động lực chính để tăng sản lượng NTTS tỉnh Khánh Hòa trong giai đoạn tới là gì khi diện tích ven bờ đã hết dư địa?
Động lực chính là chuyển từ mở rộng diện tích sang tăng cường đầu tư thâm canh chiều sâu (siêu thâm canh), áp dụng công nghệ mới, cải tiến con giống và quy trình nuôi, đồng thời mở rộng không gian NTTS ra vùng biển xa bờ sử dụng công nghệ lồng bè hiện đại chịu sóng gió.

3. Khung phân tích kinh tế lượng của luận án kiểm định bao nhiêu nhóm nhân tố và kết quả ra sao?
Mô hình nghiên cứu nhận diện 09 nhóm nhân tố tác động (Điều kiện đầu vào; Cấu trúc ngành và cạnh tranh; Điều kiện cầu; Cơ sở NTTS; Môi trường dịch bệnh; Điều kiện tự nhiên; Dịch vụ hỗ trợ; Điều kiện lao động; Hỗ trợ chính quyền). Kết quả ước lượng hồi quy xác định có 06 nhóm nhân tố đầu tiên đạt ý nghĩa thống kê tác động đến phát triển NTTS của tỉnh.

4. Địa bàn nào tại Khánh Hòa được luận án chỉ ra là có xu hướng tập trung phát triển chuyên canh quy mô lớn?
Kết quả nghiên cứu thực trạng và chuyển dịch cơ cấu lãnh thổ chỉ ra nguồn lực và sản lượng NTTS có xu hướng tập trung rõ nét vào thành phố Cam Ranh (thế mạnh về nuôi tôm hùm, tôm thương phẩm) và thị xã Ninh Hòa (chuyên canh nuôi tôm và ốc hương).

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ "Phát triển nuôi trồng thủy sản tỉnh Khánh Hòa" của tác giả Võ Hoàn Hải là công trình khoa học nghiên cứu toàn diện về phát triển NTTS cấp tỉnh dưới góc độ Kinh tế phát triển. Luận án đã xây dựng khung lý thuyết có tính hệ thống, phản ánh thực trạng phát triển NTTS tỉnh Khánh Hòa giai đoạn 2010 – 2020 qua các tiêu chí quy mô, thâm canh, cơ cấu, tổ chức sản xuất và hiệu quả. Bằng việc kết hợp phương pháp nghiên cứu định tính và định lượng (EFA, hồi quy, ANOVA), luận án đã lượng hóa các nhân tố ảnh hưởng và đề xuất hệ thống giải pháp khả thi nhằm thúc đẩy ngành NTTS Khánh Hòa phát triển bền vững theo chiều sâu trong giai đoạn tiếp theo.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN NUÔI TRỒNG THỦY SẢN 1. Một số vấn đề chung về nuôi trồng và phát triển NTTS 1. Khái niệm và đặc điểm NTTS 1. Khái niệm về NTTS Hiện có nhiều khái niệm về khái niệm NTTS: Theo Cát Quang Hoa (2000): Ngành NTTS là ngành sản xuất vật chất sử dụng nguồn tài nguyên thiên nhiên như đất đai diện tích mặt nước, thời tiết khí hậu… để sản xuất ra các loại sản phẩm thủy sản phục vụ cho nhu cầu đời sống của con người.

Căn cứ vào độ mặn của vùng nước, người ta phân ngành NTTS thành NTTS nước ngọt, NTTS nước lợ và NTTS nước mặn; căn cứ vào đối tượng nuôi trồng mà người ta chia thành các ngành: nuôi cá, nuôi giáp xác, nuôi nhuyễn thể và trồng các loại rong biển. Theo FAO (2008): NTTS là quá trình nuôi trồng các loài thủy sinh ở trong đất liền và vùng ven bờ, bao gồm cả sự can thiệp vào quá trình ương nuôi để tăng sản lượng và các tổ chức và cá nhân thực hiện hoạt động NTTS. Theo FAO thì NTTS là “canh tác các loại thủy sinh vật, bao gồm cá, động vật thân mềm, động vật giáp xác và thực vật thủy sinh. Nuôi ngụ ý là một số hình thức can thiệp có chủ ý của con người vào quá trình phát triển của sinh vật, chẳng hạn như thả giống, thay nước thường xuyên, cho ăn, bảo vệ khỏi các kẻ thù … để tăng cường năng suất sản xuất.

Nuôi cũng ngụ ý nói đến việc xác lập quyền sở hữu cá nhân hoặc doanh nghiệp đối với các thủy vực đã được chăn thả”. Như vậy, NTTS là một hoạt động kinh tế mà ở đó con người sử dụng các nguồn lực và cách thức khác nhau qua đó bảo đảm nuôi dưỡng sinh vật sống trong môi trường nước nhằm mục đích tăng cường hỗ trợ, cải thiện và nâng cao chất lượng nguồn sinh vật sống, tạo ra nguồn thực phẩm phục vụ tốt nhu cầu của con người. Đặc điểm của NTTS - NTTS là một ngành phát triển rộng khắp và tương đối phức tạp hơn so với các ngành sản xuất vật chất khác. Tính chất rộng khắp của ngành NTTS thể hiện nghề NTTS phát triển ở khắp các vùng trong nước từ đồng bằng, trung du, miền núi cho đến các vùng ven biển, ở đâu có đất đai diện tích mặt nước là ở đó có thể phát triển nghề NTTS: từ hồ ao sông ngòi đến đầm phá eo, vịnh … Mỗi vùng có điều kiện địa hình, khí hậu, thời tiết khác nhau, do đó dẫn tới sự khác nhau về đối tượng sản xuất, về quy trình kỹ thuật, về mùa vụ sản xuất.

Do đó trong công tác quản lý và chỉ đạo sản xuất của ngành cần lưu ý đến các vấn đề như: xây dựng cơ sở vật chất kỹ thuật, xây dựng các chỉ tiêu kế hoạch, chính sách giá cả, đầu tư cho phù hợp đối với từng khu vực, từng vùng lãnh thổ (Lê Kim Long, 2016). - Trong NTTS, diện tích mặt nước và đất vừa là tư liệu sản xuất chủ yếu vừa là tư liệu sản xuất đặc biệt không thể thay thế được. Đất đai diện tích mặt nước là điều kiện cần thiết cho tất cả các ngành sản xuất, nhưng nội dung kinh tế của chúng lại rất khác nhau. Trong các ngành kinh tế khác, đất đai chỉ là nền móng xây dựng nhà máy công xưởng, trụ sở phục vụ cho việc sản xuất kinh doanh.

Trái lại trong NTTS, đất đai diện tích mặt nước là tư liệu sản xuất chủ yếu vừa là tư liệu sản xuất đặc biệt không thể thay thế được. Không có đất đai diện tích mặt nước thì chúng ta không thể tiến hành NTTS được. Đất đai là tư liệu sản xuất, song nó là tư liệu sản xuất đặc biệt, khác với các tư liệu sản xuất khác là: Diện tích của chúng có giới hạn, vị trí của chúng cố định, sức sản xuất của chúng thì không có giới hạn và nếu biết sử dụng hợp lý thì đất đai diện tích mặt nước không bị hao mòn đi mà còn còn tốt hơn nên (tức là độ phì nhiêu, độ màu mỡ của đất đai diện tích mặt nước ngày một tăng). - NTTS có tính thời vụ cao.

Trong NTTS ngoài sự tác động trực tiếp của con người, các đối tượng nuôi còn chịu sự tác động của môi trường tự nhiên. Vì vậy trong NTTS, quá trình tái sản xuất kinh tế xen kẽ với quá trình tái sản xuất tự nhiên, thời gian lao động không hoàn n 8 toàn ăn khớp với thời gian sản xuất. Do đó nghề NTTS mang tính thời vụ rất rõ rệt. Tính thời vụ của NTTS có xu hướng dẫn tới tính thời vụ trong việc sử dụng các yếu tố sản xuất nhất là sức lao động, công cụ lao động và đất đai diện tích mặt nước.

Mặt khác tính thời vụ của ngành NTTS còn ảnh hưởng và đòi hỏi mỗi doanh nghiệp phải có kế hoạch và tổ chức thực hiện tốt việc thu hoạch, tiêu thụ sản phẩm (bao gồm cả xác định giá bán theo mùa cho phù hợp) (Phạm Xuân Thủy, 2008). - Đối tượng sản xuất của ngành NTTS là những cơ thể sống. Đối tượng sản xuất của ngành NTTS là những cơ thể sống, là các loại động thực vật thủy sản. Chúng sinh trưởng, phát sinh, phát triển và phát dục theo các quy luật sinh học nên con người phải tạo được môi trường sống phù hợp cho từng đối tượng mới có thể thúc đẩy khả năng sinh trưởng và phát triển của nó.

Các biện pháp kỹ thuật sản xuất của con người chỉ khi nào phù hợp với quy luật sinh trưởng, phát triển và sinh sản của động thực vật thủy sản mới có thể thu được năng suất và sản lượng cao. Do đó trong quá trình sản xuất, các đối tượng nuôi luôn luôn đòi hỏi sự tác động thích hợp của con người và tự nhiên để sinh trưởng và phát triển. Vì thế nâng cao chất lượng con giống, quản lý tốt các yếu tố môi trường và xây dựng các quy trình sản xuất tiên tiến cho năng suất cao (Cát Quang Hoa, 2000). - Một số sản phẩm thủy sản sản xuất ra được giữ lại làm giống để tham gia vào quá trình tái sản xuất.

Trong NTTS một số sản phẩm như: đàn cá thịt, tôm thịt được lựa chọn làm cá bố mẹ hoặc tôm bố mẹ để cho đẻ trong quy trình sản xuất tiếp theo. Do đó trong sản xuất kinh doanh và trong qúa trình phát triển, các doanh nghiệp phải có chế độ lựa chọn sản xuất và nhân ra các loại giống tốt. Đồng thời, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn phải chủ trương xây dựng được một hệ thống giống quốc gia, hệ thống giống cho từng vùng từng khu vực. Tóm lại việc nghiên cứu các đặc điểm của nghề NTTS cho thấy chúng tác động một cách tổng thể đến toàn bộ công tác tổ chức và quản lý sản xuất trong các doanh nghiệp NTTS.

Nghiên cứu vận dụng chúng để kinh doanh đạt hiệu quả kinh tế cao (Phạm Xuân Thủy, 2008). Khái niệm và vai trò phát triển NTTS 1. Khái niệm vể phát triển NTTS Phát triển NTTS theo chiều rộng là hướng phát triển trên cơ sở mở rộng số lượng, quy mô NTTS. Cụ thể phát triển nhằm tăng sản lượng thủy sản nuôi trồng bằng cách mở rộng diện tích đất đai, mặt nước, tăng cường cơ sở vật chất kỹ thuật phục vụ NTTS.

Sử dụng những kỹ thuật sản xuất đơn giản, kết quả NTTS đạt được chủ yếu dựa vào độ phì nhiêu đất đai, thủy vực và sự thuận lợi của điều kiện tự nhiên, hiệu quả sản xuất thấp (Cát Quang Hoa, 2000, Phạm Xuân Thủy, 2008). Phát triển NTTS theo chiều sâu là tạo ra sự tăng trưởng bằng cách hướng vào việc thay đổi cơ cấu, chất lượng của hoạt động NTTS nhằm gia tăng hiệu suất sản xuất. Cụ thể phát triển theo hướng này là tăng sản lượng hoặc giá trị sản phẩm NTTS dựa trên cơ sở thâm canh, đầu tư thêm vốn, ứng dụng kỹ thuật, công nghệ mới, xây dựng cơ sở hạ tầng NTTS phù hợp với mỗi hình thức nuôi nhằm tăng năng suất nuôi trồng, tăng chất lượng sản phẩm nhờ đó mà tăng giá trị. Ngoài ra, việc thay đổi cơ cấu hình thức NTTS, cơ cấu sản phẩm NTTS theo hướng hợp lý hơn, hiệu quả hơn qua đó tăng giá trị sản phẩm, giảm giá thành sản xuất, tăng lợi nhuận cũng là phương cách để thúc đẩy sự phát triển.

Như vậy, phát triển theo chiều sâu là cách thức để gia tăng hiệu quả NTTS trên một đơn vị diện tích hay một đơn vị nguồn lực sản xuất (Phạm Xuân Thủy, 2008; Lê Xuân Sinh và cộng sự, 2012). Từ đây có thể rút ra khái niệm về phát triển NTTS như sau: Đây là quá trình vận động, thay đổi theo hướng hoàn thiện hơn theo thời gian trên nhiều mặt như kinh tế, xã hội… của hoạt động NTTS. Quá trình này đi kèm với huy động, phân bổ nguồn lực, tổ chức sản xuất và phân bổ nguồn lực từ đó gia tăng năng lực sản xuất NTTS cùng sản lượng tạo ra đáp ứng tốt hơn nhu cầu của thị trường cả lượng và chất. Phát triển NTTS được biểu hiện qua mở rộng quy mô nuôi trồng; thay đổi cơ cấu cho hợp lý, nâng cao trình độ thâm canh; hình thành và phát triển các dịch vụ hỗ trợ nuôi trồng và gia tăng được kết quả và hiệu quả NTTS.

Vai trò của phát triển NTTS - NTTS cung cấp sản phẩm giàu chất đạm cho nhân dân. n 10 Sản phẩm thuỷ sản là thực phẩm giàu dinh dưỡng rất được mọi người yêu thích. Từ xưa tới nay, con người luôn coi sản phẩm thuỷ sản là thực phẩm lý tưởng nhất. Trong nó có các đặc điểm như hàm lượng protein cao, lượng mỡ và colexteron thấp, có rất nhiều loại vitamin, dễ tiêu hoá và hấp thụ đối với con người, đẩy mạnh quá trình trao đổi chất.

Đây là đặc điểm khiến cho các loại thịt không thể so sánh được với sản phẩm thuỷ sản. - Cung cấp thức ăn cho chăn nuôi, phân bón cho nông nghiệp. Sản phẩm phụ của ngành NTTS (các loại tôm, cá tạp…), các phụ, phế phẩm của các nhà máy chế biến thủy sản làm nguyên liệu cho các nhà máy chế biến thức ăn gia súc, gia cầm và một số loại thức ăn cho tôm cá và theo số liệu của FAO sản phẩm thủy sản dành cho chăn nuôi chiếm khoảng 30% (Cát Quang Hoa, 2000, Phạm Xuân Thủy, 2008). - Cung cấp nguyên liệu cho công nghiệp chế biến, công nghiệp thực phẩm, dược phẩm, mỹ nghệ.