Chương 1. Một số vấn đề lý luận về phát triển nông nghiệp bền vững. Thực trạng phát triển nông nghiệp bền vững huyện Đất Đỏ giai đoạn 2016-2020 Chương 3. Giải pháp để phát triển nông nghiệp bền vững huyện Đất Đỏ giai đoạn 2021-2025.
MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN NÔNG NGHIỆP BỀN VỮNG 1. Cơ sở lý luận về phát triển nông nghiệp bền vững 1. Một số khái niệm về phát triển nông nghiệp bền vững Nông nghiệp là một ngành sản xuất vật chất cơ bản của nền kinh tế quốc dân, được hình thành do phân công lao động xã hội và là một trong những ngành kinh tế quan trọng, phức tạp. Theo từ điển Bách khoa toàn thư: “Nông nghiệp là ngành sản xuất vật chất cơ bản của xã hội; sử dụng đất đai để trồng trọt, chăn nuôi; khai thác cây trồng và vật nuôi làm tư liệu và nguyên liệu lao động chủ yếu để tạo ra lương thực thực phẩm và một số nguyên liệu cho công nghiệp.
Là một ngành sản xuất lớn, bao gồm nhiều chuyên ngành: trồng trọt, chăn nuôi, sơ chế nông sản; theo nghĩa rộng, còn bao gồm cả lâm nghiệp, thủy sản” [9]. Giáo trình Kinh tế Nông nghiệp trường Đại học Kinh tế Quốc dân viết: “Nông nghiệp nếu hiểu theo nghĩa hẹp chỉ có ngành trồng trọt, ngành chăn nuôi và ngành dịch vụ trong nông nghiệp. Còn nông nghiệp hiểu theo nghĩa rộng bao gồm cả ngành lâm nghiệp và ngành thủy sản”. Theo trình độ phát triển, ngành nông nghiệp có hai loại hình dưới đây: + Nông nghiệp tự cung tự cấp.
Ở trình độ này, nông nghiệp sử dụng các đầu vào hạn chế và sản phẩm làm ra chủ yếu phục vụ tiêu dùng tại chỗ cho chính gia đình người nông dân. + Nông nghiệp hàng hóa. Ở trình độ này, quá trình sản xuất nông nghiệp được chuyên môn hóa và máy móc, thiết bị cơ giới được đưa vào sử dụng ở tất cả các khâu, từ canh tác trồng trọt, chăn nuôi đến chế biến sản phẩm nông sản. Nông nghiệp hàng hóa sử dụng nguồn đầu vào lớn hơn so với nông nghiệp tự cung tự cấp, 7 gồm các loại hóa chất sử dụng diệt sâu, diệt cỏ; phân bón hóa học; chọn lọc và áp dụng các giống mới; cơ giới hóa sản xuất.
Sản phẩm làm ra được thương mại hóa, bán ra trên thị trường trong nước và xuất khẩu. Hơn nữa, sản xuất nông nghiệp hàng hóa tạo ra giá trị tăng thêm ở nhiều công đoạn nối tiếp nhau nên tạo ra nhiều việc làm và thu nhập cao hơn cho người lao động. Trong đó, khái niệm phát triển bền vững xuất hiện rõ rệt lần đầu tiên trong “Chiến lược bảo tồn thế giớï” của Hiệp hội bảo tồn thiên nhiên quốc tế (IUCN) năm 4980, song mới chỉ chủ yếu đề cập đến vấn đề bền vững sinh thái [10]. Ngày nay, định nghĩa được chấp nhận một cách rộng rãi và cũng là là định nghĩa trong “Báo cáo Brunđtland' của Uỷ ban Môi trường và Phát triển Thế giới (WCED) của Liên hợp quốc năm 1987: “Phát triển bền vững là sự phát triển đáp ứng các nhu cầu của hiện tại mà không làm tổn thương đến khả năng của các thế hệ tương lai đáp ứng các nhu cầu của họ” [11].
Như vậy, phát triển bền vững là một phương thức phát triển tổng hợp đa ngành, liên ngành, thành chương trình hành động với nhiều tiêu chí ngày càng được cụ thể và rõ nét. Phát triển bền vững, mang tính tất yếu và là mục tiêu cao đẹp của quá trình phát triển. Là quá trình vận hành đồng thời ba bình diện phát triển: kinh tế tăng trưởng bền vững, xã hội thịnh vượng, công bằng, ổn định, văn hoá đa dạng và môi trường được trong lành, tài nguyên được duy trì bền vững. Do vậy, hệ thống hoàn chỉnh các nguyên tắc đạo đức cho phát triển bền vững bao gồm các nguyên tắc phát triển bền vững trong cả “ba thế chân kiềng” kinh tế, xã hội, môi trường.
Tùy từng giai đoạn phát triển, tùy từng góc độ tiếp cận, các nhà nghiên cứu có quan niệm khác nhau về PTNN theo hướng bền vững, theo đó, khái niệm PTNN theo hướng bền vững cũng có nội dung và chỉ tiêu đánh giá khác nhau. Có thể kể đến một số công trình tiêu biểu sau: Những năm 90 của thế kỷ XX, sản xuất nông nghiệp ở các quốc gia đang phát triển tiêu tốn nhiều nguồn lực (đất đai, nguồn nước, lao động), gây ONMT song năng suất thấp, chưa đảm bảo cuộc sống của dân cư nông nghiệp [12]. Trước 8 vấn đề đặt ra của PTNN thời kì đó, các công trình nghiên cứu về PTNN đã hướng vào vấn đề BVMT đất, nước và khởi xướng PTNN theo hướng bền vững. Mục đích của PTNN theo hướng bền vững là nhằm kết hợp hài hòa giữa phát triển kinh tế với bảo tồn, duy trì hệ sinh thái trong sản xuất nông nghiệp để thỏa mãn nhu cầu của con người.
Vì vậy, có nhiều khái niệm về PTNN theo hướng bền vững đã được đưa ra. Như vậy, có thể thấy rằng, định nghĩa về PTNN bền vững dù đa dạng, chưa thống nhất nhưng mục tiêu của PTNN theo hướng bền vững là kết hợp chặt chẽ, hợp lý, hài hòa giữa 3 trụ cột: tăng trưởng kinh tế bền vững; giải quyết các vấn đề xã hội nảy sinh trong sản xuất nông nghiệp; BVMT và ứng phó với BĐKH. Tuy nhiên, thực hiện mục tiêu này gặp phải những thách thức không hề nhỏ đó chính là mâu thuẫn giữa tăng trưởng nông nghiệp nhanh với BVMT và giải quyết vấn đề xã hội nảy sinh trong nông nghiệp. Trong bản thân mỗi khía cạnh PTNN theo hướng bền vững đều có mục tiêu cần đạt được: (i) Duy trì được tốc độ tăng trưởng nhanh và hiệu quả; (ii) Giải quyết vấn đề việc làm, thu nhập, xóa đói giảm nghèo.; (iii) Bảo vệ môi trường và ứng phó với BĐKH.
Để đạt được tăng trưởng nhanh và hiệu quả, đòi hỏi ngành nông nghiệp phải cơ cấu lại sản xuất theo hướng tăng các ngành có lợi thế về tự nhiên và thị trường, giảm ngành bất lợi về thị trường và điều kiện tự nhiên, ứng dụng tiến bộ kỹ thuật vào sản xuất nông nghiệp.; phải gia tăng sử dụng chất kích thích, thuốc bảo vệ thực vật (BVTV), sử dụng nhiều loại phân bón, giống biến đổi gien, thâm canh tăng vụ. Thực hiện các biện pháp trên để thực hiện mục tiêu tăng trưởng nhanh, trước mắt, sẽ có tác động tiêu cực đến cả xã hội và môi trường. Đối với vấn đề xã hội là làm gia tăng vấn đề thiếu việc làm, gia tăng đói nghèo, giảm thu nhập của nông dân (phần lớn nông dân trình độ thấp, thiếu vốn không thích ứng được sự cơ cấu lại sản xuất) sẽ bị tác động. Việc lạm dụng các loại thuốc hóa học để tăng trưởng nông nghiệp làm gia tăng ô nhiễm đất, nước, không khí tác động tiêu cực đến môi trường cũng như sức khỏe con người; thâm canh tăng vụ làm cạn kiệt tài nguyên đất, nước.
Ý nghĩa của phát triển nông nghiệp bền vững Tác giả Nguyễn Văn Mẫn và Trịnh Văn Thịnh (2002) trong “Nông nghiệp bền vững cơ sở và ứng dụng” cho rằng, nông nghiệp bền vững chủ trương BVMT, tạo dựng một môi trường trong lành và sử dụng một cách hợp lý TNTN. Mục đích của nông nghiệp bền vững là kiến tạo một hệ thống bền vững về mặt sinh thái, có tiềm lực về mặt kinh tế, có khả năng thỏa mãn nhu cầu của con người mà không làm hủy diệt đất đai, không làm ONMT. Nông nghiệp bền vững quan tâm đến việc bảo đảm công bằng xã hội và văn hóa dân tộc [13]. Tác giả Nguyễn Từ (2004) trong công trình nghiên cứu “Nông nghiệp Việt Nam trong phát triển bền vững” cho rằng, ngành nông nghiệp trong phát triển bền vững ở Việt Nam có 4 vai trò: (i) Cung cấp lương thực, thực phẩm - nhu cầu tối cơ bản cho con người; (ii) Là ngành chủ yếu tạo việc làm, thu nhập cho đa số dân cư nước ta; (iii) Là ngành có tầm quan trọng đặc biệt trong bảo vệ TNTN, sinh thái, môi trường; và (iv) Là hoạt động chính của dân cư ở những vùng có tầm quan trọng đặc biệt về tài nguyên, môi trường và an ninh, quốc phòng.
Tuy nhiên, công trình cũng chỉ ra, nông nghiệp phải đạt tới một trình độ và hiệu quả phát triển nhất định mới thực hiện được vai trò quan trọng của nó trong phát triển bền vững. Bởi vì, nông nghiệp có thể kết hợp với các ngành khác để đẩy nhanh tăng trưởng, giảm nghèo và bảo tồn môi trường. Công trình đã chỉ ra: (1) Nông nghiệp tăng trưởng sẽ cung cấp các cơ hội đầu tư cho khu vực tư nhân và động lực chính của các ngành công nghiệp, dịch vụ liên quan đến nông nghiệp. (2) Nông nghiệp là một sinh kế: nông nghiệp tạo việc làm cho 1,3 tỉ nông hộ nhỏ và những nông dân không có ruộng đất, tài trợ cho “phúc lợi xã hội dựa vào nông nghiệp” khi có những biến động tại đô thị và là nền tảng đối với những cộng đồng nông thôn.
Tăng trưởng nông nghiệp đã tạo nên sức mạnh đặc biệt trong xóa đói giảm nghèo ở tất cả các loại hình quốc gia… (3) Nông 10 nghiệp là nơi cung cấp các dịch vụ môi trường. Trong khi sử dụng (và thường sử dụng chưa hợp lý) các nguồn TNTN, nông nghiệp có thể tạo ra tác động môi trường tích cực hoặc tiêu cực. Đến nay, nông nghiệp là yếu tố chính làm suy kiệt nguồn nước ngầm, ô nhiễm hóa chất nông nghiệp, bạc màu đất và BĐKH toàn cầu. Song nông nghiệp cũng chính là nơi cung cấp các dịch vụ môi trường thường không được công nhận và không được trả tiền như cố định carbon, quản lý lưu vực sông và bảo tồn đa dạng sinh học.
Do đó, để nông nghiệp phát triển cần phải hài hòa mối quan hệ giữa sản xuất nông nghiệp với bảo tồn TNTN và môi trường [14]. Nhìn chung, phát triển nông nghiệp bền vững có tác dụng: - Đáp ứng nhu cầu xã hội về sản phẩm nông nghiệp; cung ứng hàng hóa cho xuất khẩu; sử dụng có hiệu quả các nguồn lực: ruộng đất, lao động, nguồn lực khác … - Giải quyết, nâng cao đời sống của người dân; xóa đói giảm nghèo và rút ngắn khoảng cách giữa các nhóm dân cư trong xã hội. - Sử dụng đúng các nguồn tài nguyên thiên nhiên mà không làm tổn hại hệ sinh thái và môi trường; giúp cho quá trình sản xuất được tiến hành lâu dài. Nội dung của phát triển nông nghiệp bền vững 1.