CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Tổng quan về hoạt động thực hành và trải nghiệm 1. Nghiên cứu trên thế giới Học tập trải nghiệm là một quá trình học tập bắt nguồn từ những kinh nghiệm, gắn liền với những tư tưởng triết học, từ đó thấy rằng học trải nghiệm có lịch sử phát triển rất lâu đời. Học trải nghiệm được phát triển theo thời gian và được bắt đầu bởi các nhà triết học vĩ đại và được phát triển cho đến ngày nay bởi các học giả nổi tiếng như Dewey, Lewin, Piaget và Kolb.
Trong đó lý thuyết học trải nghiệm của Kolb được áp dụng hầu hết trong các môn học. David A Kolb, sinh năm 1939, là một nhà lý thuyết giáo dục người Mỹ. Năm 1984 ông đã từng đưa ra lí thuyết về học từ trải nghiệm (Experiential learning), theo đó học là một quá trình trong đó kiến thức của người học được tạo ra qua việc chuyển hóa kinh nghiệm, diễn ra theo một chu kì gồm bốn pha: trải nghiệm cụ thể, quan sát phản ánh, trừu tượng hóa khái niệm, thử nghiệm tích cực. Nếu việc học tập của người học thiên lệnh ở một pha thì sẽ thể hiện phong cách học tập khác nhau.
Dewey (1859-1952) là người đưa ra quan điểm “học qua làm, học bắt đầu từ làm”. Ông đề cao luận điểm về phương pháp dạy học trải nghiệm và nhấn mạnh rằng sự phát triển thể chất của trẻ sẽ đi trước về giác quan, theo đó trẻ hành động trước khi có nhận thức đầy đủ về hành động đó. Dewey cũng cho rằng chương trình dạy học và việc dạy học phải là quá trình xâu chuỗi các thành tố trong kinh nghiệm cũ và mới của HS. Quá trình học của HS phải là quá trình hình thành cái nhìn mới, hứng thú và kinh nghiệm mới.
Hiện tại, tư tưởng GD của J. Dewey về “học thông qua làm, học qua trải nghiệm” vẫn là một trong triết lý GD điển hình của nước Mỹ và nhiều nước khác. Dewey đã ủng hộ mạnh mẽ việc học thông qua trải nghiệm khi tạo ra cả một trường học thí điểm tại Đại học Chicago và sau đó là hàng loạt trường khác khắp nước Mỹ” [9]. 7 Còn tại Hàn Quốc, trong cuốn sách “Hoạt động trải nghiệm sáng tạo” của Bộ khoa học – kĩ thuật và giáo dục Hàn Quốc năm 2009 đã đề cập đến một trong những chương trình đổi mới giáo dục Hàn Quốc là hoạt động trải nghiệm sáng tạo.
Hoạt động thực hành trải nghiệm là hoạt động nằm ngoài hệ thống các môn học trong nhà trường; đó là những hoạt động tự chủ, hoạt động câu lạc bộ, hoạt động từ thiện và hoạt động định hướng [6].Hoạt động thực hành trải nghiệm tại Hàn Quốc không tách rời hệ thống các môn học trong nhà trường mà có mối quan hệ tương tác, bổ trợ cho nhau để hình thành và phát triển phẩm chất, tư tưởng, ý chí,…. Hoạt động này mang tính thực tiễn rất cao, gắn bó với đời sống cộng đồng, có tính tổng hợp nhiều lĩnh vực giáo dục. Tại Anh Quốc, trong “Chương trình giáo dục phổ thông Anh Quốc” năm 2013, dạy học phiêu lưu – mạo hiểm là một hình thức của trải nghiệm sáng tạo, đơn giản là: “Chúng tôi tin rằng mỗi đứa trẻ đều có cơ hội trải nghiệm những tri thức về phiêu lưu mạo hiểm như là một phần được giáo dục trong cuộc đời chúng” Đó cũng là một hình thức tổ chức hoạt động thực hành trải nghiệm [23]. Hình thức học trải nghiệm qua môn Toán nói riêng và các môn khoa học tự nhiên nói chung trên thế giới đã xuất hiện từ những năm đầu của thế kỷ 20.
Năm 1902 ở Mỹ đã thành lập “Câu lạc bộ trồng ngô” dành cho trẻ em với mục đích dạy học sinh cách trồng ngô, ứng dụng các tiến bộ khoa học - kỹ thuật vào sản xuất biển nghiệp thông qua các công việc nhà biển thực tế. Đây là hình thức giáo dục kỹ năng làm biển nghiệp cho học sinh thông qua hoạt động trải nghiệm thực tế sinh động Năm 1907, một trung tướng quân đội Anh đã tổ chức một cuộc cắm trại hướng đạo đầu tiên cho học sinh. Hoạt động này sau phát triển thành phong trào hướng đạo sinh rộng khắp. Có thể thấy rằng, hướng đạo là một loại hình học trải nghiệm, tập trung vào các hoạt động thực hành ngoài trời, bao gồm: cắm trại, rèn luyện kỹ năng sống trong rừng, kỹ năng sinh tồn, tổ chức các trò chơi tập thể và các môn thể thao.
8 Đến năm 1977, Hiệp hội giáo dục trải nghiệm (Association for Experiential) được thành lập, và từ đó giáo dục trải nghiệm chính thức được thừa nhận rộng rãi. Đến năm 2002, tại Hội nghị thượng đỉnh Liên Hợp quốc về Phát triển bền vững, chương trình “Dạy và học vì một tương lai bền vững” đã được UNESCO thông qua, trong đó có phần quan trọng về “Giáo dục trải nghiệm” được giới thiệu, phổ biến và phát triển sâu rộng. Ở Singapore, Chương trình hiện nay được xây dựng theo định hướng phát triển các NL thế kỉ XXI cho HS. Theo đó, mục tiêu của hoạt động ngoại khóa và chương trình học tập năng động - một “thành phần cốt lõi của toàn bộ trải nghiệm ở nhà trường” nhằm phát triển các NL của HS, kết hợp cùng với việc giảng dạy các môn học khác trong đó môn Tin học, Tự nhiên xã hội trong chương trình quốc gia để HS đạt được những năng lực cốt lõi của thế kỉ XXI.
Chương trình học tập năng động có thể được thiết kế theo chủ đề kèm với thời gian học tập môn học [23]. Nghiên cứu trong nước Trong Hội nghị trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện GD&ĐT đã đề cập đến việc tổ chức hoạt động thực hành trải nghiệm cho học sinh như một phương pháp dạy học tích cực trong quá trình dạy học. Mục đích của việc tổ chức hoạt động thực hành trải nghiệm nhằm hình thành và phát triển nhân cách, phẩm chất cho người học, các giá trị sống, kĩ năng sống và những năng lực cần có của người học để đáp ứng những yêu cầu cho một con người trong xã hội hiện đại ngày nay. Các hoạt động thực hành trải nghiệm sẽ được thiết kế theo chủ đề của từng môn học và theo hướng tích hợp liên môn.
Chương trình giáo dục phổ thông tổng thể Việt Nam năm 2018 cũng đề cập đến tám lĩnh vực học tập chủ chốt và hoạt động trải nghiệm sáng tạo.Theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018, hoạt động thực hành trải nghiệm sẽ được thiết kế, tổ chức ở cả ba cấp học, được phát triển và là một bước không thể thiếu trong các bài giảng. Hoạt động thực hành trải nghiệm có 9 thể được tổ chức bằng nhiều hình thức. Từ đó, học sinh được phát triển các kĩ năng, năng lực, cảm xúc, cũng như các phẩm chất đạo đức khác,… nhờ việc vận dụng những kiến thức, kinh nghiệm của bản thân vào thực tiễn cuộc sống một cách sáng tạo. Như vậy có thể thấy hoạt động trải nghiệm chính là một nội dung quan trọng trong định hướng đổi mới giáo dục phổ thông ở Việt Nam hiện nay.
Ở nước ta cũng có một số công trình nghiên cứu, bài viết, tạp chí giáo dục của một số tác giả nghiên cứu về lí luận dạy học cùng đề cập đến vấn đề tổ chức các hoạt động thực hành và trải nghiệm như: Tác giả Lê Huy Hoàng, trường Đại học Sư phạm Hà Nội trong bài viết “Một số vấn đề về hoạt động thực hành trải nghiệm trong chương trình giáo dục phổ thông mới” [13] có đề cập đến quan niệm về hoạt động trải nghiệm sáng tạo. Theo tác giả, hoạt động thực hành trải nghiệm sẽ giúp người học hình thành và phát triển được phẩm chất, năng lực, nhận ra năng khiếu, sở thích, đam mê. Tác giả Đỗ Ngọc Thống trong bài nghiên cứu “Hoạt động thực hành trải nghiệm – kinh nghiệm quốc tế và vấn đề của Việt Nam ” đã kết luận rằng: “Lâu nay, chương trình giáo dục phổ thông Việt Nam đã có hoạt động giáo dục nhưng chưa được chú ý đúng mức, chưa hiểu đúng vị trí, vai trò và tính chất của các hoạt động giáo dục. Chưa xây dựng một chương trình hoạt động đa dạng, phong phú và chi tiết với đầy đủ các thành tố của một chương trình giáo dục” [23].
Tác giả cũng đã chia sẻ kinh nghiệm tổ chức hoạt động thực hành trải nghiệm của giáo dục phổ thông ở các nước như Anh Quốc và Hàn Quốc, đây là những quốc gia có chương trình hoạt động thực hành trải nghiệm được đào tạo rất sớm và cũng đạt được những thành công rất lớn.TS Đinh Thị Kim Thoa, chủ biên chương trình hoạt động thực hành trải nghiệm cho rằng hoạt động trải nghiệm sẽ tạo cơ hội cho học sinh huy động, tổng hợp kiến thức, kỹ năng của các môn học, các lĩnh vực giáo dục khác nhau để có thể trải nghiệm thực tế trong nhà trường, gia 10 đình và xã hội [22]. Đồng thời giúp các em có cơ hội để tham gia các hoạt động phục vụ cộng đồng và hoạt động hướng nghiệp. Cùng với một số tạp chí giáo dục – Đại học Sư phạm Hà Nội như tạp chí số 433 của Đào Thị Ngọc Minh và Nguyễn Thị Hằng cùng nghiên cứu về “Học tập trải nghiệm – Lý thuyết và vận dụng vào thiết kế, tổ chức hoạt động trải nghiệm trong môn học ở trường phổ thông” [17]. Tưởng Duy Hải, cùng với một số tác giả nghiên cứu “Tổ chức HĐTN sáng tạo trong dạy học toán THCS” [11].
Công trình đưa ra một số ý trưởng về HĐTN sáng tạo, vận dụng vào việc tổ chức cho HS trải nghiệm thực tế trên cơ sở đã học các bài học trên lớp, mang tính chất vận dụng các kiến thức kỹ năng đã học để thực hiện một số chủ đề về HĐTN, hướng nghiệp trong Chương trình GDPT mới. Các tác giả cũng mới chỉ minh họa một số chủ đề mang tính tham khảo để GV có thể lựa chọn theo hướng dẫn trong việc thực hiện CT nhà trường với các chủ đề của HĐTN môn Toán. Phan Trọng Ngọ, Lê Minh Nguyệt đã nghiên cứu nội dung “Kinh nghiệm và HĐTN trong dạy học” đã khẳng định HĐTN có thể triển khai như là một phương thức học và có thể được vận dụng vào dạy học các môn khoa học trong trường phổ thông; rất cần triển khai và tổ chức như một hoạt động hướng tới phát triển năng lực của học sinh [19]. Tác giả Trần Doãn Vinh có nghiên cứu đề tài: “Thiết kế hoạt động trải nghiệm, thực hành trong dạy học môn Toán ở cấp tiểu học theo định hướng phát triển năng lực” [25].