Luận văn thạc sĩ dạy học chủ đề góc trong không gian theo định hướng phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh trung học phổ thông

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu dạy học chủ đề góc trong không gian theo định hướng phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện

• Tác giả: Đặng Thị Mai
• Người hướng dẫn: GS. Nguyễn Hữu Châu
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Sư phạm Toán
• Đề tài: Dạy Học Chủ Đề Góc Trong Không Gian Theo Định Hướng Phát Triển Năng Lực Giải Quyết Vấn Đề Cho Học Sinh Trung Học Phổ Thông
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• MỤC LỤC
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC SƠ ĐỒ, BIỂU ĐỒ, HÌNH VẼ
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN
• 1.1. Năng lực và quan điểm dạy học theo định hướng phát triển năng lực
• 1.2. Quan điểm dạy học theo định hướng phát triển năng lực
• 1.3. Khái niệm và cấu trúc của năng lực
• 1.4. Các năng lực chung, cốt lõi và chuyên biệt của môn Toán
• 1.5. Năng lực giải quyết vấn đề trong Toán học
• 1.6. Khái niệm năng lực giải quyết vấn đề. Cấu trúc của năng lực giải quyết vấn đề
• 1.7. Biểu hiện của năng lực giải quyết vấn đề
• 1.8. Dạy học giải quyết vấn đề
• 1.9. Một số quan niệm về dạy học giải quyết vấn đề
• 1.10. Bản chất của dạy học GQVĐ
• 1.11. Đặc điểm của dạy học GQVĐ. Các mức độ của dạy học GQVĐ
• 1.12. Mô hình dạy học giải quyết vấn đề
• 1.13. Một số biện pháp tạo tình huống có vấn đề trong dạy học Góc trong không gian
• 1.14. Chủ đề "Góc trong không gian" trong chương trình toán ở trường phổ thông
• 1.15. Vài nét về chủ đề Góc trong không gian trong chương trình THPT
• 1.16. Mục tiêu của chủ đề Góc trong không gian
• 1.17. Một số biện pháp phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh khi học chủ đề Góc trong không gian
• 1.18. Tăng cường sử dụng các ví dụ, bài toán cụ thể, trực quan nhằm tạo cơ hội, dẫn dắt học sinh tới vấn đề cần giải quyết
• 1.19. Hướng dẫn tổ chức cho học sinh liên tưởng, huy động tri thức nhằm tiếp cận, khai thác các tình huống để tiến tới nhận biết, phát hiện vấn đề và tìm cách giải quyết
• 1.20. Sử dụng hợp lý, đúng thời điểm các phương tiện đồ dùng dạy học để tạo thuận lợi cho học sinh trong việc phát hiện và giải quyết vấn đề
• 1.21. Hướng dẫn học sinh thông qua các hoạt động trí tuệ so sánh, dự đoán, tương tự, đặc biệt hóa, khái quát hóa để tổ chức tri thức, xác định bản chất của vấn đề, tìm cách giải quyết vấn đề
• 1.22. Tổ chức cho học sinh luyện tập vẽ đúng hình biểu diễn các hình không gian theo nhiều góc độ khác nhau, từ đó lựa chọn hình biểu diễn thuận lợi nhất cho việc thực hiện phát hiện vấn đề và giải quyết vấn đề
• 1.23. Tăng cường các ví dụ nhằm góp phần bồi dưỡng năng lực phát hiện và sửa chữa sai lầm trong lời giải của học sinh
• 1.24. Kết luận chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG DẠY VÀ HỌC CHỦ ĐỀ GÓC TRONG KHÔNG GIAN THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC GQVĐ Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG GIAO THỦY C, NAM ĐỊNH
• 2.1. Phương pháp luận nghiên cứu của thực tiễn
• 2.2. Mục đích nghiên cứu
• 2.3. Đối tượng nghiên cứu
• 2.4. Nội dung nghiên cứu
• 2.5. Phương pháp nghiên cứu
• 2.6. Kết quả khảo sát
• 2.7. Thực trạng dạy học GQVĐ và phát triển năng lực GQVĐ cho học sinh
• 2.8. Thực trạng dạy học chủ đề Góc trong không gian
• 2.9. Đánh giá chung
• 2.10. Về phía giáo viên
• 2.11. Về phía học sinh
• 2.12. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ CHO HỌC SINH THÔNG QUA DẠY HỌC CHỦ ĐỀ GÓC TRONG KHÔNG GIAN
• 3.1. Nội dung kiến thức của chủ đề Góc trong không gian
• 3.2. Cấu trúc, nội dung kiến thức của chủ đề Góc trong không gian
• 3.3. Bảng mô tả các mức độ yêu cầu cần đạt của chủ đề Góc trong không gian
• 3.4. Xây dựng tình huống có vấn đề và bài tập hình học nhằm phát triển năng lực GQVĐ cho học sinh trong dạy học chủ đề Góc trong không gian
• 3.5. Các tình huống có vấn đề trong dạy học phát triển năng lực GQVĐ cho học sinh trong dạy học chủ đề Góc trong không gian
• 3.6. Xây dựng bài tập hình học nhằm phát triển năng lực GQVĐ cho học sinh trong dạy học chủ đề Góc trong không gian
• 3.7. Sử dụng tình huống có vấn đề và bài tập hình học nhằm phát triển năng lực GQVĐ cho học sinh trong dạy học chủ đề Góc trong không gian
• 3.8. Chủ đề góc giữa hai đường thẳng trong không gian
• 3.9. Chủ đề góc giữa đường thẳng và mặt phẳng
• 3.10. Chủ đề góc giữa hai mặt phẳng
• 3.11. Kết luận chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 4.1. Mục đích và nhiệm vụ thực nghiệm sư phạm
• 4.2. Mục đích thực nghiệm
• 4.3. Nhiệm vụ thực nghiệm
• 4.4. Đối tượng, nội dung và kế hoạch thực nghiệm
• 4.5. Đối tượng thực nghiệm
• 4.6. Nội dung và kế hoạch thực nghiệm
• 4.7. Giáo án thực nghiệm
• 4.8. Đề kiểm tra, đánh giá học sinh
• 4.9. Đánh giá thực nghiệm sư phạm
• 4.10. Kết quả bài kiểm tra, đánh giá học sinh
• 4.11. Phân tích số liệu và kết luận sư phạm
• 4.12. Kết luận chương 4
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Phát Triển Năng Lực Giải Quyết Vấn Đề

Trong bối cảnh khoa học và tri thức phát triển không ngừng, việc trang bị năng lực giải quyết vấn đề trở nên vô cùng quan trọng. Các quốc gia phát triển trên thế giới đều chú trọng đến điều này. Tiến sĩ Raja Roy Singh nhấn mạnh sự cần thiết phát triển năng lực tư duy và giải quyết vấn đề sáng tạo. Ở Việt Nam, Đảng và Nhà nước cũng đặt trọng tâm vào phát triển năng lực cho học sinh, sinh viên. Chương trình giáo dục định hướng phát triển năng lực (dạy học định hướng kết quả đầu ra) đang trở thành xu hướng giáo dục quốc tế. Tuy nhiên, việc dạy học toán theo định hướng này vẫn còn là vấn đề mới mẻ, đòi hỏi nhiều nghiên cứu sâu sắc hơn. Hình học không gian, đặc biệt là chủ đề góc trong không gian, có thể giúp hình thành và phát triển năng lực sáng tạo và giải quyết vấn đề cho học sinh.

1.1. Định Hướng Phát Triển Năng Lực Trong Giáo Dục

Giáo dục hiện đại không chỉ tập trung vào việc truyền đạt kiến thức mà còn chú trọng phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh. Điều này đòi hỏi sự thay đổi trong phương pháp giảng dạy, từ việc truyền thụ kiến thức một chiều sang việc tạo điều kiện cho học sinh chủ động khám phá, tìm tòi và giải quyết các vấn đề thực tiễn. Chương trình giáo dục cần được thiết kế theo hướng mở, linh hoạt, tạo cơ hội cho học sinh phát triển tối đa tiềm năng của bản thân.

1.2. Tầm Quan Trọng Của Năng Lực Giải Quyết Vấn Đề

Năng lực giải quyết vấn đề là một trong những năng lực quan trọng nhất mà học sinh cần được trang bị để thành công trong cuộc sống và sự nghiệp. Năng lực này giúp học sinh đối phó với những thách thức và khó khăn một cách hiệu quả, đồng thời phát triển tư duy sáng tạo và khả năng thích ứng với những thay đổi của môi trường. Việc rèn luyện năng lực giải quyết vấn đề cần được thực hiện một cách có hệ thống và liên tục trong suốt quá trình học tập.

II. Thách Thức Dạy và Học Chủ Đề Góc Trong Không Gian

Mặc dù chủ đề góc trong không gian có nhiều tiềm năng trong việc phát triển năng lực giải quyết vấn đề, nhưng nhiều học sinh lại gặp khó khăn và cảm thấy kém hứng thú khi học tập. Một trong những nguyên nhân là do năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề của các em còn yếu. Nhiều giáo viên chưa chú trọng vào việc dạy học phát triển những năng lực này, mà mới quan tâm đến việc truyền thụ đầy đủ kiến thức cho học sinh. Điều này đòi hỏi sự thay đổi trong phương pháp giảng dạy, cần tập trung vào việc tạo ra các tình huống có vấn đề, khuyến khích học sinh tham gia tích cực vào quá trình giải quyết vấn đề.

2.1. Khó Khăn Của Học Sinh Khi Học Hình Học Không Gian

Hình học không gian, đặc biệt là chủ đề góc trong không gian, thường được xem là một trong những phần khó nhất của chương trình toán học phổ thông. Học sinh thường gặp khó khăn trong việc hình dung các đối tượng và quan hệ không gian, cũng như trong việc áp dụng các kiến thức và kỹ năng đã học để giải quyết các bài toán cụ thể. Điều này đòi hỏi giáo viên cần có phương pháp giảng dạy phù hợp, giúp học sinh vượt qua những khó khăn này.

2.2. Thiếu Hụt Trong Phương Pháp Dạy Học Hiện Tại

Một trong những nguyên nhân khiến học sinh gặp khó khăn khi học hình học không gian là do phương pháp dạy học hiện tại chưa thực sự hiệu quả. Nhiều giáo viên vẫn tập trung vào việc truyền thụ kiến thức một chiều, ít chú trọng đến việc tạo ra các tình huống có vấn đề, khuyến khích học sinh tham gia tích cực vào quá trình giải quyết vấn đề. Điều này cần được khắc phục bằng cách áp dụng các phương pháp dạy học tích cực, lấy học sinh làm trung tâm.

2.3. Đánh Giá Năng Lực Giải Quyết Vấn Đề Còn Hạn Chế

Việc đánh giá năng lực giải quyết vấn đề trong môn toán nói chung và hình học không gian nói riêng còn nhiều hạn chế. Các bài kiểm tra, đánh giá thường chỉ tập trung vào việc kiểm tra kiến thức và kỹ năng, ít chú trọng đến việc đánh giá khả năng vận dụng kiến thức để giải quyết các vấn đề thực tiễn. Điều này cần được cải thiện bằng cách xây dựng các bài kiểm tra, đánh giá có tính ứng dụng cao, khuyến khích học sinh tư duy sáng tạo và giải quyết vấn đề một cách linh hoạt.

III. Phương Pháp Dạy Học Chủ Đề Góc Phát Triển Tư Duy

Để phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh khi dạy chủ đề góc trong không gian, cần tăng cường sử dụng các ví dụ, bài toán cụ thể, trực quan để dẫn dắt học sinh tới vấn đề cần giải quyết. Giáo viên cần hướng dẫn học sinh liên tưởng, huy động tri thức để tiếp cận, khai thác các tình huống, từ đó nhận biết, phát hiện vấn đề và tìm cách giải quyết. Sử dụng hợp lý các phương tiện, đồ dùng dạy học để tạo thuận lợi cho học sinh trong việc phát hiện và giải quyết vấn đề. Hướng dẫn học sinh thông qua các hoạt động trí tuệ như so sánh, dự đoán, tương tự, đặc biệt hóa, khái quát hóa để tổ chức tri thức, xác định bản chất của vấn đề, tìm cách giải quyết.

3.1. Tạo Tình Huống Có Vấn Đề Trong Dạy Học

Việc tạo ra các tình huống có vấn đề là một trong những yếu tố quan trọng nhất để phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh. Các tình huống này cần phải gần gũi với thực tế, có tính thách thức và khuyến khích học sinh tư duy sáng tạo. Giáo viên có thể sử dụng các bài toán thực tế, các mô hình trực quan hoặc các trò chơi để tạo ra các tình huống có vấn đề.

3.2. Khuyến Khích Tư Duy Phản Biện và Sáng Tạo

Trong quá trình giải quyết vấn đề, giáo viên cần khuyến khích học sinh tư duy phản biện và sáng tạo. Điều này có nghĩa là học sinh cần được khuyến khích đặt câu hỏi, phân tích các thông tin, đánh giá các giải pháp và đưa ra những ý tưởng mới. Giáo viên có thể sử dụng các kỹ thuật như động não, sơ đồ tư duy hoặc tranh luận để khuyến khích tư duy phản biện và sáng tạo.

3.3. Sử Dụng Phương Tiện Dạy Học Trực Quan

Việc sử dụng các phương tiện dạy học trực quan, như mô hình, hình vẽ hoặc phần mềm mô phỏng, có thể giúp học sinh hình dung rõ hơn các đối tượng và quan hệ không gian, từ đó dễ dàng hơn trong việc giải quyết các bài toán hình học không gian. Giáo viên cần lựa chọn các phương tiện dạy học phù hợp với nội dung bài học và trình độ của học sinh.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn và Kết Quả Nghiên Cứu Chủ Đề Góc

Nghiên cứu về dạy học chủ đề góc trong không gian theo định hướng phát triển năng lực giải quyết vấn đề đã được thực hiện tại trường THPT Giao Thủy C, Nam Định. Kết quả cho thấy việc áp dụng các phương pháp dạy học tích cực, tạo tình huống có vấn đề và khuyến khích tư duy phản biện, sáng tạo đã giúp học sinh nâng cao năng lực giải quyết vấn đề và hứng thú hơn với môn học. Các em cũng tự tin hơn trong việc vận dụng kiến thức đã học để giải quyết các bài toán thực tế.

4.1. Thực Nghiệm Sư Phạm Tại Trường THPT

Để đánh giá hiệu quả của các phương pháp dạy học đã được đề xuất, một thực nghiệm sư phạm đã được thực hiện tại trường THPT Giao Thủy C, Nam Định. Trong thực nghiệm này, một nhóm học sinh được dạy theo phương pháp truyền thống, trong khi nhóm còn lại được dạy theo phương pháp mới, tập trung vào phát triển năng lực giải quyết vấn đề. Kết quả cho thấy nhóm học sinh được dạy theo phương pháp mới có kết quả học tập tốt hơn và hứng thú hơn với môn học.

4.2. Đánh Giá Hiệu Quả Của Phương Pháp Mới

Việc đánh giá hiệu quả của phương pháp dạy học mới được thực hiện thông qua các bài kiểm tra, đánh giá và phỏng vấn học sinh. Kết quả cho thấy phương pháp mới đã giúp học sinh nâng cao năng lực giải quyết vấn đề, tư duy phản biện và sáng tạo. Các em cũng tự tin hơn trong việc vận dụng kiến thức đã học để giải quyết các bài toán thực tế.

4.3. Bài Học Kinh Nghiệm Từ Thực Tiễn

Thực nghiệm sư phạm đã mang lại nhiều bài học kinh nghiệm quý báu về việc dạy học hình học không gian theo định hướng phát triển năng lực giải quyết vấn đề. Các bài học này bao gồm việc tạo ra các tình huống có vấn đề, khuyến khích tư duy phản biện và sáng tạo, sử dụng phương tiện dạy học trực quan và đánh giá năng lực một cách toàn diện.

V. Kết Luận và Hướng Phát Triển Chủ Đề Góc Không Gian

Việc dạy học chủ đề góc trong không gian theo định hướng phát triển năng lực giải quyết vấn đề là một hướng đi đúng đắn, phù hợp với yêu cầu đổi mới giáo dục hiện nay. Để thực hiện thành công hướng đi này, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa giáo viên, học sinh và nhà trường. Giáo viên cần không ngừng nâng cao trình độ chuyên môn, nghiệp vụ, đổi mới phương pháp giảng dạy. Học sinh cần chủ động, tích cực tham gia vào quá trình học tập. Nhà trường cần tạo điều kiện thuận lợi cho giáo viên và học sinh trong việc dạy và học.

5.1. Tổng Kết Các Kết Quả Nghiên Cứu

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc dạy học chủ đề góc trong không gian theo định hướng phát triển năng lực giải quyết vấn đề mang lại nhiều lợi ích cho học sinh, giúp các em nâng cao kết quả học tập, phát triển tư duy phản biện và sáng tạo, cũng như tự tin hơn trong việc vận dụng kiến thức đã học để giải quyết các bài toán thực tế.

5.2. Đề Xuất Các Giải Pháp Cải Thiện

Để nâng cao hiệu quả của việc dạy học chủ đề góc trong không gian theo định hướng phát triển năng lực giải quyết vấn đề, cần có các giải pháp đồng bộ, bao gồm việc đổi mới chương trình, sách giáo khoa, phương pháp giảng dạy, kiểm tra đánh giá và bồi dưỡng giáo viên.

5.3. Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo

Trong tương lai, cần có thêm nhiều nghiên cứu về việc dạy học chủ đề góc trong không gian theo định hướng phát triển năng lực giải quyết vấn đề, đặc biệt là các nghiên cứu về việc ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học, xây dựng các bài tập có tính ứng dụng cao và đánh giá năng lực một cách toàn diện.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh giáo dục hiện đại, việc phát triển năng lực giải quyết vấn đề (GQVĐ) cho học sinh trung học phổ thông (THPT) trở thành một yêu cầu cấp thiết nhằm đáp ứng nhu cầu đổi mới giáo dục và nâng cao chất lượng đào tạo. Theo báo cáo khảo sát tại trường THPT Giao Thủy C, tỉnh Nam Định, chỉ có khoảng 27,3% giáo viên thường xuyên áp dụng phương pháp dạy học GQVĐ, trong khi 55% giáo viên chỉ thi thoảng sử dụng. Đồng thời, 54,2% học sinh vẫn giữ thái độ tiếp nhận kiến thức thụ động, mong muốn nghe giảng và ghi chép thay vì chủ động tìm tòi, thảo luận. Chủ đề "Góc trong không gian" là một phần quan trọng trong chương trình Toán lớp 11 và 12, có vai trò thiết yếu trong việc phát triển năng lực GQVĐ nhưng lại là nội dung mà nhiều học sinh cảm thấy khó khăn và thiếu hứng thú.

Mục tiêu nghiên cứu nhằm xây dựng và tổ chức dạy học chủ đề "Góc trong không gian" theo định hướng phát triển năng lực GQVĐ cho học sinh THPT, qua đó nâng cao hiệu quả và chất lượng dạy học. Nghiên cứu tập trung vào học sinh lớp 11 và 12 tại trường THPT Giao Thủy C trong năm học 2015-2016, với phạm vi nghiên cứu bao gồm các nội dung kiến thức về góc giữa hai đường thẳng, góc giữa đường thẳng và mặt phẳng, cũng như góc giữa hai mặt phẳng trong không gian.

Ý nghĩa của nghiên cứu được thể hiện rõ qua việc cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn cho việc đổi mới phương pháp dạy học Toán theo hướng phát triển năng lực, đặc biệt là năng lực GQVĐ, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục phổ thông và đáp ứng yêu cầu đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết và mô hình giáo dục hiện đại, trong đó nổi bật là:

• Lý thuyết giáo dục định hướng kết quả đầu ra (Outcome-Based Education - OBE): Nhấn mạnh việc quản lý chất lượng giáo dục dựa trên kết quả học tập của học sinh, tập trung phát triển năng lực vận dụng tri thức trong các tình huống thực tiễn.

• Mô hình năng lực (Competency Model): Năng lực được hiểu là sự kết hợp của kiến thức, kỹ năng, thái độ và các phẩm chất cá nhân nhằm thực hiện hiệu quả các nhiệm vụ trong bối cảnh cụ thể. Cấu trúc năng lực bao gồm năng lực chuyên môn, năng lực phương pháp, năng lực xã hội và năng lực cá thể.

• Lý thuyết dạy học giải quyết vấn đề (Problem-Based Learning - PBL): Dạy học GQVĐ là quá trình học sinh được đặt vào tình huống có vấn đề, chủ động phát hiện, lập kế hoạch, giải quyết và đánh giá kết quả, qua đó phát triển năng lực tư duy sáng tạo và kỹ năng giải quyết vấn đề.

Các khái niệm chính được sử dụng gồm: năng lực giải quyết vấn đề, góc trong không gian, dạy học theo định hướng phát triển năng lực, mô hình dạy học GQVĐ với các bước phát hiện vấn đề, lập chiến lược, giải quyết và đánh giá.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng kết hợp các phương pháp sau:

• Phương pháp nghiên cứu lý luận: Tổng hợp, phân tích các tài liệu chuyên ngành về dạy học tích cực, đổi mới phương pháp dạy học, chương trình Toán lớp 11 và 12, cũng như các tài liệu về năng lực và dạy học GQVĐ.

• Phương pháp điều tra khảo sát: Thu thập dữ liệu từ 20 giáo viên Toán và 120 học sinh lớp 12 tại trường THPT Giao Thủy C thông qua phiếu hỏi nhằm đánh giá thực trạng dạy học và phát triển năng lực GQVĐ.

• Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Thiết kế và tổ chức dạy học chủ đề "Góc trong không gian" theo định hướng phát triển năng lực GQVĐ, sau đó đánh giá hiệu quả qua kết quả kiểm tra, quan sát và phân tích thống kê.

• Phân tích thống kê: Sử dụng thống kê mô tả để xử lý số liệu khảo sát, đánh giá mức độ sử dụng phương pháp dạy học, khó khăn gặp phải và thái độ của học sinh.

Thời gian nghiên cứu kéo dài trong năm học 2015-2016, với đối tượng nghiên cứu là học sinh lớp 11, 12 và giáo viên Toán tại trường THPT Giao Thủy C, tỉnh Nam Định.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Mức độ sử dụng phương pháp dạy học GQVĐ còn hạn chế: Chỉ 27,3% giáo viên thường xuyên áp dụng phương pháp dạy học GQVĐ, trong khi 55% chỉ thi thoảng sử dụng. Phương pháp thuyết trình và đàm thoại vẫn chiếm ưu thế với 80% giáo viên thường xuyên hoặc rất thường xuyên sử dụng.

2. Khó khăn trong dạy học GQVĐ: 80% giáo viên cho biết mất nhiều thời gian chuẩn bị và tổ chức trên lớp, 70% gặp khó khăn trong việc tạo tình huống có vấn đề, 60% khó khăn trong hướng dẫn học sinh giải quyết vấn đề, và 55% thiếu kinh nghiệm dạy học GQVĐ.

3. Thái độ và hoạt động học tập của học sinh: 54,2% học sinh vẫn mong muốn nghe giảng và ghi chép, 65 học sinh ngại tìm tòi câu trả lời, 31 học sinh ngại thảo luận với giáo viên. Tuy nhiên, đa số học sinh mong muốn được thảo luận và tự tìm tòi, tạo điều kiện thuận lợi cho đổi mới phương pháp dạy học.

4. Thực trạng dạy học chủ đề "Góc trong không gian": 75% giáo viên thường xuyên cho học sinh làm bài tập chứa vấn đề cần giải quyết, nhưng chỉ 25% thường xuyên hướng dẫn học sinh sử dụng phép tương tự, 20% hướng dẫn phát hiện sai lầm, và rất ít giáo viên sử dụng biện pháp lật ngược vấn đề hay xây dựng tình huống mới.

5. Khó khăn của học sinh khi học chủ đề: 75% giáo viên cho rằng học sinh không hứng thú, 85% học sinh gặp khó khăn trong việc vẽ hình không gian, 80% không phân tích được mối quan hệ giữa giả thiết và kết luận, và 80% không phát hiện được các vấn đề tương tự.

Thảo luận kết quả

Kết quả khảo sát cho thấy việc áp dụng dạy học theo định hướng phát triển năng lực GQVĐ tại trường THPT Giao Thủy C còn nhiều hạn chế, chủ yếu do khó khăn về thời gian, kinh nghiệm và phương pháp của giáo viên. Mức độ thụ động của học sinh trong tiếp nhận kiến thức cũng là một rào cản lớn. So với các nghiên cứu trong nước và quốc tế, tình trạng này phản ánh thực trạng chung của nhiều trường THPT khi chuyển đổi phương pháp dạy học truyền thống sang dạy học tích cực.

Việc học sinh thiếu hứng thú và khó khăn trong chủ đề "Góc trong không gian" xuất phát từ đặc thù kiến thức phức tạp, đòi hỏi kỹ năng vẽ hình và tư duy không gian cao. Điều này phù hợp với nhận định của các chuyên gia giáo dục rằng hình học không gian là một trong những nội dung khó tiếp cận đối với học sinh phổ thông.

Việc giáo viên chưa thường xuyên sử dụng các biện pháp như lật ngược vấn đề, xây dựng tình huống mới hay hướng dẫn phát hiện sai lầm làm hạn chế khả năng phát triển năng lực phân tích, đánh giá và sáng tạo của học sinh. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ cột thể hiện tỷ lệ sử dụng các phương pháp dạy học và biểu đồ tròn về các khó khăn gặp phải, giúp minh họa rõ nét hơn thực trạng hiện tại.

Những phát hiện này khẳng định sự cần thiết của việc đổi mới phương pháp dạy học theo hướng phát triển năng lực GQVĐ, đồng thời nhấn mạnh vai trò của giáo viên trong việc thiết kế các tình huống học tập phù hợp, tạo điều kiện cho học sinh phát huy tính chủ động, sáng tạo.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường đào tạo, bồi dưỡng giáo viên về phương pháp dạy học GQVĐ: Tổ chức các khóa tập huấn chuyên sâu về thiết kế bài giảng, xây dựng tình huống có vấn đề và kỹ năng hướng dẫn học sinh giải quyết vấn đề. Mục tiêu nâng cao tỷ lệ giáo viên thường xuyên áp dụng phương pháp GQVĐ lên ít nhất 60% trong vòng 1 năm. Chủ thể thực hiện: Sở Giáo dục và Đào tạo, các trường đại học sư phạm.

2. Xây dựng và áp dụng bộ tài liệu, bài tập phát triển năng lực GQVĐ cho chủ đề "Góc trong không gian": Thiết kế các bài tập đa dạng, có tính thực tiễn, khuyến khích học sinh vận dụng nhiều phương pháp giải khác nhau. Thời gian triển khai trong học kỳ tiếp theo. Chủ thể thực hiện: Giáo viên bộ môn Toán, tổ chuyên môn.

3. Khuyến khích học sinh tham gia hoạt động nhóm, thảo luận và tự học: Tổ chức các hoạt động ngoại khóa, câu lạc bộ Toán học nhằm phát triển kỹ năng giao tiếp, hợp tác và tư duy phản biện. Mục tiêu tăng tỷ lệ học sinh tích cực tham gia thảo luận lên 70% trong năm học. Chủ thể thực hiện: Ban giám hiệu, giáo viên chủ nhiệm, giáo viên bộ môn.

4. Sử dụng hiệu quả các phương tiện trực quan, mô hình và công nghệ thông tin: Áp dụng phần mềm vẽ hình không gian, mô hình 3D để hỗ trợ học sinh hình dung và phân tích bài toán. Thời gian áp dụng ngay từ đầu năm học. Chủ thể thực hiện: Giáo viên bộ môn, nhà trường.

5. Xây dựng hệ thống đánh giá năng lực GQVĐ: Thiết kế các đề kiểm tra, đánh giá theo hướng phát triển năng lực, không chỉ tập trung vào kết quả mà còn đánh giá quá trình giải quyết vấn đề. Chủ thể thực hiện: Tổ chuyên môn, giáo viên bộ môn trong vòng 6 tháng tới.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Giáo viên Toán trung học phổ thông: Nghiên cứu cung cấp các phương pháp, biện pháp cụ thể để phát triển năng lực GQVĐ cho học sinh, giúp đổi mới phương pháp giảng dạy và nâng cao hiệu quả bài học.

2. Nhà quản lý giáo dục và cán bộ chuyên môn: Tài liệu tham khảo hữu ích trong việc xây dựng kế hoạch đào tạo, bồi dưỡng giáo viên và phát triển chương trình giáo dục theo định hướng năng lực.

3. Sinh viên, nghiên cứu sinh ngành Sư phạm Toán: Cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn về dạy học GQVĐ, giúp nâng cao kiến thức và kỹ năng nghiên cứu, giảng dạy.

4. Các nhà nghiên cứu giáo dục: Tài liệu tham khảo để phát triển các nghiên cứu tiếp theo về đổi mới phương pháp dạy học, phát triển năng lực học sinh trong lĩnh vực Toán học và giáo dục phổ thông.

Câu hỏi thường gặp

1. Năng lực giải quyết vấn đề là gì và tại sao quan trọng trong dạy học Toán?
   Năng lực giải quyết vấn đề là khả năng huy động kiến thức, kỹ năng và phẩm chất cá nhân để giải quyết các tình huống không có lời giải rõ ràng ngay lập tức. Đây là năng lực cốt lõi giúp học sinh vận dụng Toán học vào thực tiễn và phát triển tư duy sáng tạo.

2. Phương pháp dạy học giải quyết vấn đề khác gì so với phương pháp truyền thống?
   Phương pháp GQVĐ đặt học sinh vào tình huống có vấn đề, khuyến khích sự chủ động, sáng tạo và tự lực trong học tập, thay vì chỉ nghe giảng và ghi chép thụ động như phương pháp truyền thống.

3. Làm thế nào để tạo tình huống có vấn đề hiệu quả trong dạy học chủ đề "Góc trong không gian"?
   Có thể sử dụng các biện pháp như dự đoán kết quả, lật ngược vấn đề, tương tự hóa, đặc biệt hóa, hoặc đưa ra bài tập chưa biết thuật giải để kích thích tư duy và phát hiện vấn đề của học sinh.

4. Khó khăn lớn nhất khi áp dụng dạy học GQVĐ là gì?
   Khó khăn chủ yếu là thời gian chuẩn bị bài giảng, thiếu kinh nghiệm của giáo viên, và thái độ thụ động của học sinh trong quá trình học tập.

5. Làm sao để đánh giá hiệu quả của dạy học theo định hướng phát triển năng lực GQVĐ?
   Có thể đánh giá qua kết quả kiểm tra, quan sát quá trình học tập, mức độ tham gia thảo luận, khả năng phát hiện và giải quyết vấn đề của học sinh, cũng như sự thay đổi thái độ học tập tích cực.

Kết luận

• Luận văn đã làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn về dạy học chủ đề "Góc trong không gian" theo định hướng phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh THPT.
• Thực trạng dạy học tại trường THPT Giao Thủy C cho thấy phương pháp dạy học GQVĐ chưa được áp dụng rộng rãi và hiệu quả còn hạn chế.
• Các khó khăn chính bao gồm thời gian, kinh nghiệm giáo viên và thái độ học sinh, đặc biệt trong việc phát triển năng lực vẽ hình và tư duy không gian.
• Đề xuất các giải pháp cụ thể nhằm nâng cao năng lực GQVĐ cho học sinh thông qua đổi mới phương pháp dạy học, đào tạo giáo viên và sử dụng công nghệ hỗ trợ.
• Tiếp tục triển khai thực nghiệm, đánh giá và hoàn thiện các phương án dạy học trong các năm học tiếp theo để nâng cao chất lượng giáo dục Toán phổ thông.

Các nhà quản lý giáo dục và giáo viên cần phối hợp triển khai các giải pháp đề xuất, đồng thời tiếp tục nghiên cứu mở rộng để phát triển năng lực GQVĐ cho học sinh trên phạm vi rộng hơn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN 1. Năng lực và quan điểm dạy học theo định hướng phát triển năng lực 1. Quan điểm dạy học theo định hướng phát triển năng lực Theo Bernd Meier, Nguyễn Văn Cường [3,tr 39-40] chương trình giáo dục định hướng phát triển năng lực nay còn gọi là chương trình dạy học định hướng kết quả đầu ra (outcomes based curriculum - OBC) hay nói rộng hơn là giáo dục định hướng kết quả đầu ra (Outcome-based Education –OBE), còn gọi là giáo dục điều khiển đầu ra được bàn đến nhiều từ những năm 90 của thế kỷ 20 và ngày nay đang nhận được sự quan tâm của nhiều quốc gia. Chương trình dạy học định hướng kết quả đầu ra nhằm đảm bảo chất lượng đầu ra của việc dạy học, thực hiện mục tiêu phát triển toàn diện các phẩm chất nhân cách, chú trọng năng lực vận dụng tri thức trong những tình huống thực tiễn nhằm chuẩn bị cho con người năng lực giải quyết các tình huống của cuộc sống và nghề nghiệp.

Chương trình này nhấn mạnh vai trò của người học với tư cách chủ thể của quá trình nhận thức. Khác với chương trình định hướng nội dung, chương trình dạy học định hướng kết quả đầu ra tập trung vào việc mô tả chất lượng đầu ra, có thể coi là ”sản phẩm cuối cùng” của quá trình dạy hoc. Việc quản lý chất lượng dạy học chuyển từ việcđiều khiển ”đầu vào” sang điều khiển ”đầu ra”, tức là kết quả học tập của HS. Chương trình dạy học định hướng kết quả đầu ra không quy định những nội dung dạy học chi tiết mà quy định những kết quả đầu ra mong muốn của quá trình đào tạo, trên cở sở đó đưa ra những hướng dẫn chung về việc lựa chọn nội dung, phương pháp, tổ chức và đánh giá kết quả dạy học nhằm đảm bảo thực hiện được mục tiêu dạy học tức là đạt được kết quả đầu ra mong muốn Ưu điểm của chương trình dạy học định hướng đầu ra là tạo điều kiện quản lý chất lượng theo kết quả đầu ra đã quy định, nhấn mạnh năng lực vận dụng của HS.

Tuy nhiên nếu vận dụng một cách thiện lệch, không chú ý đầy 5 z đủ đến nội dung dạy học thì có thể dẫn đến các lỗ hổng tri thức cơ bản và tính hệ thống của tri thức. Ngoài ra chất lượng giáo dục không chỉ thể hiện ở kết quả đầu ra mà còn phụ thuộc quá trình thực hiện. Khái niệm và cấu trúc của năng lực 1. Khái niệm năng lực Khái niệm năng lực (competency) có nguồn gốc tiếng Latinh “competentia”.

Ngày nay, khái niệm năng lực được hiểu nhiều nghĩa khác nhau. Năng lực được hiểu như sự thành thạo, khả năng thực hiện của cá nhân đối với một công việc. Năng lực cũng được hiểu là khả năng, công suất của một doanh nghiệp, thẩm quyền pháp lý của một cơ quan. Khái niệm năng lực được dùng ở đây là đối tượng của tâm lý, giáo dục học.

Có nhiều định nghĩa khác nhau về năng lực. Theo từ điển tâm lý học (Vũ Dũng, 2000) “Năng lực là tập hợp các tính chất hay phẩm chất của tâm lý cá nhân, đóng vai trò là điều kiện bên trong, tạo thuận lợi cho việc thực hiện tốt một dạng hoạt động nhất định”. Còn Weinert (2001) định nghĩa “Năng lực là những khả năng và kỹ xảo học được hoặc sẵn có của cá thể nhằm giải quyết các tình huống xác định, cũng như sự sẵn sàng về động cơ, xã hội và khả năng vận dụng các cách giải quyết vấn đề một cách có trách nhiệm và hiệu quả trong những tình huống linh hoạt”. Theo John Erpenbeck "năng lực được tri thức làm cơ sở, được sử dụng như khả năng, được quy định bởi giá trị, được tăng cường qua kinh nghiệm và được hiện thực hoá qua chủ định” Theo Bernd Meier, Nguyễn Văn Cường [3,tr.43-44] thì “Năng lực là khả năng thực hiện có trách nhiệm và hiệu quả các hành động, giải quyết các nhiệm vụ, vấn đề trong những tình huống khác nhau thuộc các lĩnh vực nghề nghiệp, xã hội hay cá nhân trên cơ sở hiểu biết, kỹ năng, kỹ xảo và kinh nghiệm cũng như sự sẵn sàng hành động”[3, tr 42-44] 6 z Trong dự thảo chương trình giáo dục phổ thông tổng thể thì “năng lực là khả năng thực hiện thành công hoạt động trong một bối cảnh nhất định nhờ sự huy động tổng hợp các kiến thức, kĩ năng và các thuộc tính cá nhân khác như hứng thú, niềm tin, ý chí,.

NL của cá nhân được đánh giá qua phương thức và kết quả hoạt động của cá nhân đó khi giải quyết các vấn đề của cuộc sống”. Như vậy, qua phân tích các khái niệm trên chúng tôi thấy rằng NL vẫn được tiếp cận theo những phương diện khác nhau, do đó còn có nhiều cách hiểu và diễn đạt khác nhau. Tuy nhiên, ta vẫn thấy giữa chúng vẫn có những điểm chung nhất định. Chẳng hạn, NL vẫn được hiểu như sự thành thạo, khả năng làm việc của cá nhân đối với một công việc, một nhiệm vụ.

NL vẫn là một đối tượng của tâm lý học, vẫn là một thuộc tính tâm lý phức hợp, là tổ hợp của nhiều yếu tố như kiến thức, kĩ năng, thái độ.Vì vậy, chúng tôi nhất trí rằng năng lực là khả năng vận dụng các kiến thức, kỹ năng, thái độ, niềm tin, giá trị … vào việc thực hiện các nhiệm vụ trong những hoàn cảnh cụ thể của thực tiễn nhằm đảm bảo nhiệm vụ ấy được hoàn thiện một cách có hiệu quả nhất. Cấu trúc của năng lực Trong chương trình GDPT hiện nay của các nước thuộc khối OECD người ta sử dụng mô hình gồm hai nhóm chính là: Nhóm NL chung, cốt lõi bao gồm NL cá nhân, hành động tự chủ; NL xã hội, tham gia trong xã hội không đồng nhất; NL công cụ, sử dụng công cụ giao tiếp. Nhóm NL chuyên môn (chuyên biệt), liên quan đến từng môn học. Còn theo [22, tr19] thì cấu trúc chung của NL là sự kết hợp của 4 NL thành phần: NL chuyên môn, NL phương pháp, NL xã hội và NL cá thể.

7 z NL chuyên môn: khả năng thực hiện các nhiệm vụ chuyên môn cũng như đánh giá kết quả một cách độc lập, có phương pháp và chính xác về mặt chuyên môn. NL phương pháp: Là khả năng hành động có kế hoạch, định hướng mục đích trong việc giải quyết các nhiêm vụ và vấn đề. Trung tâm của năng lực phương pháp là những phương thức nhận thức, xử lí, đánh giá, truyền thụ và giới thiệu. NL xã hội: Là khả năng đạt được mục đích trong những tình huống xã hội cũng như trong những nhiệm vụ khác nhau với sự phối hợp chặt chẽ với những thành viên khác.

NL cá thể: Khả năng xác định, suy nghĩ và đánh giá được những cơ hội phát triển cũng như những giới hạn của mình, phát triển được năng khiếu cá nhân cũng như xây dựng kế hoạch cho cuộc sống riêng và hiện thực hoá kế hoạch đó; Những quan điểm, chuẩn giá trị đạo đức và động cơ chi phối các hành vi ứng xử. Mô hình cấu trúc năng lực trên đây phù hợp với bốn trụ cột giáo dục theo tiêu chí của UNESCO là học để biết, học để làm, học để chung sống và học để tự khẳng định. Từ cấu trúc trên ta cũng có thể thấy rằng phát triển năng lực người học không chỉ là phát triển năng lực chuyên môn mà còn phải 8 z phát triển cả NL phương pháp, NL xã hội, NL cá thể. Các năng lực này có mối quan hệ chặt chẽ với nhau, không tách rời nhau.

Các năng lực chung, cốt lõi và chuyên biệt của môn Toán Ở trường PT, học toán về cơ bản là hoạt động giải toán, giải toán liên quan đến việc lựa chọn và áp dụng chính xác các KT, KN cơ bản, khám phá về các con số, mô hình, giải thích các số liệu. Do đó, giải toán đòi hỏi người học phải có tính sáng tạo, hệ thống. Học toán và giải toán giúp cho người học có được sự tự tin, tính kiên nhẫn, bền bỉ, biết làm việc có phương pháp, biết tư duy, suy luận lôgic. Vì vậy, ta có thể nói rằng môn Toán có rất nhiều cơ hội giúp HS hình thành và phát triển các NL chung như : NL tính toán; NL tư duy; NL GQVĐ; NL tự học; NL giao tiếp; NL hợp tác; NL sử dụng CNTT.

Bên cạnh việc giúp HS phát triển được các NL chung, môn Toán còn giúp HS phát triển NL chuyên biệt, đặc thù như: NL tính toán,bao gồm các thành tố cấu trúc như NL sử dụng các phép tính (HS biết tính toán, ước lượng); NL sử dụng ngôn ngữ toán (sử dụng thuật ngữ, kí hiệu, tính chất, sử dụng thống kê toán, sử dụng trí tưởng tượng không gian); NL mô hình hóa; NL sử dụng công cụ đo, vẽ, tính. Trong bài viết “Bàn về những năng lực Toán học của học sinh phổ thông” của TS Chu Cẩm Thơ - Giảng viên khoa Toán-Tin, trường Đai học Sư phạm Hà Nội tác giả nêu rõ “Trên cơ sở tán đồng thuyết đa trí tuệ (do Gardner (1993) đề xướng) và Lí thuyết tương tác văn hóa - xã hội (Social- cultural Theory) của Vưgôtsky, các nghiên cứu của Kơrutecxki chúng tôi nhận thấy có thể có thể coi những năng lực sau đây là những năng lực mà giáo dục Toán học phổ thông cần hướng tới: (1) Năng lực thu nhận thông tin Toán học: Năng lực tri giác hình thức hoá tài liệu toán học, năng lực nắm cấu trúc hình thức của bài toán. (2) Chế biến thông tin toán học: - Năng lực tư duy logic trong lĩnh vực các quan hệ số lượng và không gian, hệ thống kí hiệu số và dấu. Năng lực tư duy bằng các kí hiệu toán học.

9 z - Năng lực khái quát hoá nhanh và rộng các đối tượng, quan hệ toán học và các phép toán. - Năng lực rút gọn qua trình suy luận toán học và hệ thống các phép toán tương ứng. Năng lực tư duy bằng các cấu trúc rút gọn. - Tính linh hoạt của các quá trình tư duy trong hoạt động toán học.

- Khuynh hướng vươn tới tính rõ ràng, đơn giản, tiết kiệm, hợp lí của lời giải. - Năng lực nhanh chóng và dễ dàng sửa lại phương hướng của quá trình tư duy, năng lực chuyển từ tiến trình tư duy thuận sang tiến trình tư duy đảo. (4) Năng lực vận dụng Toán học vào giải quyết vấn đề: - Năng lực vận dụng các tri thức Toán (chủ yếu là tri thức chuẩn) như công cụ trong học tập. - Năng lực giải một số bài toán có tính thực tiễn điển hình.

- Năng lực vận dụng tri thức Toán, phương pháp tư duy Toán vào thực tiễn.