phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục. Riêng phần nội dung của luận văn có 3 chƣơng: Chƣơng 1: Cơ sở khoa học của việc phát triển năng lực đọc hiểu văn bản thông tin cho học sinh lớp 6 trong dạy học môn Ngữ văn Chƣơng 2: Tổ chức dạy học phát triển năng lực đọc hiểu văn bản thông tin cho học sinh trong môn Ngữ văn lớp 6 Chƣơng 3: Thực nghiệm sƣ phạm 8 NỘI DUNG C ƣơn 1 CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA DẠY HỌC PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC ĐỌC HIỂU VĂN BẢN THÔNG TIN CHO HỌC SINH LỚP 6 TRONG MÔN NGỮ VĂN 1. Đọc iểu văn bản và năn lực đọc iểu văn bản 1. Năng lực Thuật ngữ năng lực đƣợc sử dụng nhƣ một từ khóa trong đổi mới dạy học chƣơng trình, sách giáo khoa giáo dục phổ thông năm 2018.
Vậy năng lực là gì? năng lực có những đặc điểm chính nào? Chương trình giáo dục phổ thông tổng thể năm 2018 xác định: “Năng lực là thuộc tính cá nhân đƣợc hình thành, phát triển nhờ tố chất sẵn có và quá trình học tập, rèn luyện, cho phép con ngƣời huy động tổng hợp các kiến thức, kĩ năng và các thuộc tính cá nhân khác nhƣ hứng thú, niềm tin, ý chí… thực hiện thành công một loại hoạt động nhất định, đạt kết quả mong muốn trong những điều kiện cụ thể” [4, tr. Hiện nay, phạm trù năng lực hiện có nhiều cách quan niệm khác nhau. Trong khuôn khổ của luận văn này, chúng tôi sử dụng khái niệm năng lực trong Chương trình Giáo dục phổ thông tổng thể của Việt Nam năm 2018 để nghiên cứu đề tài. Đọc hiểu văn bản Chƣơng trình đánh giá học sinh quốc tế (Programme for International Student Assessment - PISA) quan tâm đến ba lĩnh vực là toán, khoa học, đọc hiểu.
Có thể thấy rằng "đọc - hiểu" (Reading Literacy) là một trong ba lĩnh vực quan trọng mà PISA quan tâm trong kiểm tra đánh giá. Chƣơng trình PISA xác định “Đọc hiểu là sự hiểu biết, sử dụng và phản hồi lại trƣớc một VB viết nhằm đạt đƣợc mục đích phát triển tri thức và tiềm năng” [38]. 9 Tổ chức OECD lí giải, “đọc - hiểu không chỉ là một yêu cầu của suốt thời kì tuổi thơ trong nhà trƣờng phổ thông, mà nó còn trở thành một nhân tố quan trọng trong việc xây dựng, mở rộng những kiến thức, kỹ năng và chiến lƣợc của mỗi cá nhân trong suốt cuộc đời khi họ tham gia vào các hoạt động ở những tình huống khác nhau, trong mối quan hệ với ngƣời xung quanh, cũng nhƣ trong cả cộng đồng rộng lớn” [38]. Theo UNESCO, “đọc hiểu là khả năng nhận biết, thấu hiểu, giải thích, sáng tạo, trao đổi, tính toán và sử dụng tài liệu viết hoặc in kết hợp với những bối cảnh khác nhau; nó đòi hỏi sự học hỏi liên tục, cho phép một cá nhân đạt đƣợc mục đích của mình, phát triển kiến thức, tiềm năng và tham gia đầy đủ trong xã hội rộng lớn” [38].
Ở Việt Nam, thuật ngữ “đọc hiểu văn bản” xuất hiện lần đầu tiên trong chƣơng trình, sách giáo khoa giáo dục phổ thông môn Ngữ văn lớp 6 xuất bản năm 2002 “Đó là một quá trình bao gồm việc tiếp xúc với văn bản, thông hiểu cả nghĩa đen, nghĩa bóng, nghĩa hàm ẩn cũng nhƣ thấy đƣợc vai trò, tác dụng của các hình thức, biện pháp nghệ thuật ngôn từ, các thông điệp tƣ tƣởng, tình cảm, thái độ của ngƣời viết và cả các giá trị tự thân của hình tƣợng nghệ thuật. Trong quá trình học đọc, HS sẽ biết cách đọc để tích lũy kiến thức, đọc để lý giải, đọc để đánh giá và đọc sáng tạo, phát hiện” [3]. Đến chƣơng trình GDPT môn Ngữ văn năm 2018 lấy 4 kỹ năng đọc, viết, nói và nghe làm trục chính xuyên suốt cả ba cấp học. Theo sự phân chia thời lƣợng dành cho các nội dung giáo dục trong chƣơng trình GDPT môn Ngữ văn, phần đọc chiếm tỉ lệ 60 - 63%.
Ở cấp THCS tỉ lệ đọc chiếm đến 63%. Nhƣ vậy có thể thấy rằng hoạt động đọc chiếm vị trí và vai trò rất lớn trong dạy học. Việc dạy đọc hiểu các tác phẩm trong chƣơng trình sẽ giúp phát triển các kỹ năng khác là viết, nói, nghe. Mặt khác, trong giờ viết, nói, nghe chúng ta cũng hoàn toàn có thể thực hiện hoạt động đọc hiểu văn bản với tƣ cách là ngữ liệu của bài học.
Thông qua việc dạy học đọc hiểu các văn 10 bản trong chƣơng trình môn Ngữ văn, HS ngoài việc biết đọc và tự đọc đƣợc văn bản thì năng lực đọc hiểu còn góp phần giúp HS học tốt các môn học khác, hình thành và phát triển phẩm chất, nhân cách, năng lực ngƣời học. Nhà lí luận Trần Đình Sử chỉ ra rằng “Nội dung khái niệm đọc rất rộng, nhƣng cấp độ sơ đẳng nhất ngƣời đọc phải nắm bắt đúng thông tin trong văn bản thì mới có thể nói tới các khâu tiếp theo nhƣ cảm thụ thẩm mỹ, tiếp nhận giáo dục, năng lực tƣ duy sáng tạo” [28]. Dạy văn là dạy học sinh cách đọc, dạy kĩ năng đọc để HS có thể đọc hiểu đƣợc bất cứ loại VB nào cùng thể loại giúp HS trực tiếp tiếp nhận giá trị của văn bản/tác phẩm và thể nghiệm các tƣ tƣởng, tình cảm, cảm xúc trong VB. Mặc dù quan điểm, định hƣớng về lí luận dạy học đọc hiểu đƣợc trình bày rõ ràng nhƣ vậy nhƣng trong thực tế nhà trƣờng phổ thông thói quen giảng văn coi GV đóng vai trò trung tâm trong hoạt động dạy học môn Ngữ văn vẫn chƣa đƣợc khắc phục.
Điều này cho thấy cần thiết phải đổi mới phƣơng pháp dạy văn theo hƣớng phát triển năng lực đọc hiểu cho HS trong nhà trƣờng hiện nay. “Đọc hiểu chỉ ra mức độ cao nhất của hoạt động đọc. Hiểu là phải trả lời đƣợc các câu hỏi Cái gì? Nhƣ thế nào? Vì sao? Làm nhƣ thế nào? Đó là biết và làm đƣợc trong đọc hiểu. Hiểu là quá trình nhận thức văn bản toàn vẹn” [12, tr.
Tóm lại, đọc hiểu là một thuật ngữ đa năng mà đối tƣợng chỉ định của nó rất rộng, tùy vào từng văn cảnh khác nhau mà nó có những cách hiểu khác nhau. Trong luận văn này, đọc hiểu là một trong bốn nội dung dạy học của môn Ngữ văn, một phần quan trọng không thể thiếu trong mỗi bài học Ngữ văn trong nhà trƣờng phổ thông. Năng lực đọc hiểu văn bản Chƣơng trình GDPT 2018 yêu cầu phải hình thành và phát triển cho học sinh 2 nhóm năng lực là năng lực chung (năng lực cốt lõi) và năng lực chuyên biệt (năng lực đặc thù). NL chung là những năng lực có thể hình thành ở tất cả 11 các môn học và cấp học bao gồm: NL tự chủ và tự học, NL giao tiếp và hợp tác, NL giải quyết vấn đề và sáng tạo.
Bên cạnh đó là nhóm NL chuyên biệt/đặc thù đƣợc hình thành và phát triển ở môn học Ngữ văn gồm năng lực ngôn ngữ và năng lực văn học mà hệ quả đó là năng lực đọc hiểu văn bản và năng lực tạo lập văn bản giúp HS đọc, viết, nói, nghe các loại văn bản phổ biến; biết tiếp nhận, đánh giá các văn bản văn học và các sản phẩm của giao tiếp cũng nhƣ các giá trị nói chung trong cuộc sống. Tác giả Nguyễn Thanh Hùng trong công trình nghiên cứu “Kỹ năng đọc hiểu Văn” chỉ ra rằng, tiếp nhận văn bản và tạo lập văn bản, hai năng lực đó có ý nghĩa thực hành tổng hợp và phức tạp. Tác giả khẳng định: “Năng lực đọc hiểu văn bản/tác phẩm văn chƣơng là hệ quả của quá trình học tập lâu dài khi mà những kĩ năng đọc hiểu đƣợc xác định để có thể thu nhận vào nó những dạng đọc, kiểu đọc, lối đọc, hình thức đọc, cách đọc mà ta gọi chung là hành động đọc” [17]. Dạy học đọc hiểu theo yêu cầu thể loại, kiểu VB là hƣớng tới phát triển năng lực đọc hiểu văn bản (năng lực ngôn ngữ) và năng lực thƣởng thức, cảm thụ văn học (năng lực văn học).
Thông qua nội dung của các văn bản/tác phẩm đƣợc dạy mà giáo dục tƣ tƣởng, nhân cách học sinh, đấy chính là góp phần phát triển phẩm chất. Nhƣ vậy, theo chúng tôi có thể hiểu năng lực đọc hiểu văn bản là khả năng ngƣời đọc thông hiểu cả nghĩa đen, nghĩa bóng, nghĩa hàm ẩn cũng nhƣ thấy đƣợc vai trò, tác dụng của các hình thức thể loại văn bản và các biện pháp nghệ thuật ngôn từ, các thông điệp tƣ tƣởng, tình cảm, thái độ của ngƣời viết. Đọc hiểu văn bản là một năng lực rất cần thiết ở mỗi học sinh để góp phần xây dựng và phát triển phẩm chất, năng lực cá nhân. Nhờ có năng lực đọc hiểu văn bản, học sinh có thể tiếp thu lƣợng kiến thức lớn từ sách vở, tài liệu, đời sống thực tiễn, có thể giao tiếp với xã hội, nâng cao sự học suốt đời.
Quan điểm dạ ọc p át triển năn lực đọc iểu văn bản c o ọc sinh trong c ƣơn trìn iáo dục p ổ t ôn môn N ữ văn năm 2018 Dạy học Ngữ văn theo hƣớng phát triển năng lực là quan điểm đổi mới của chƣơng trình, sách giáo khoa giáo dục phổ thông sau 2015 theo Nghị quyết 88/2014/QH13: “Tiếp tục đổi mới phƣơng pháp giáo dục theo hƣớng phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất ngƣời học, phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo, bồi dƣỡng phƣơng pháp tự học, hứng thú học tập, kỹ năng hợp tác và khả năng tƣ duy độc lập”; “ Đổi mới căn bản phƣơng pháp đánh giá chất lƣợng giáo dục theo hƣớng phát triển phẩm chất và năng lực học sinh” [40]. Về phương pháp dạy đọc Mục tiêu dạy học môn Ngữ văn trong chƣơng trình giáo dục phổ thông là dạy cho HS biết đọc và có khả năng tự đọc các kiểu/loại văn bản theo đặc trƣng thể loại, thông qua đó mà bồi dƣỡng, giáo dục phẩm chất, nhân cách ngƣời học giúp các em trở thành những ngƣời công dân tốt của xã hội. Đối với mỗi kiểu/loại văn bản văn học, văn bản nghị luận, văn bản thông tin sẽ có những cách (phƣơng pháp đọc hiểu riêng, đặc thù).