CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN KINH TẾ VÙNG VEN BIỂN 1. Cơ sở lý luận về phát triển kinh tế 1. Khái niệm phát triển kinh tế Khái niệm “phát triển kinh tế” là khái niệm xuất hiện thường xuyên trong đời sống kinh tế, xã hội của một quốc gia, và cũng đã có nhiều sách, giao trình và công trinh khoa hoc đề cập đến khái niệm này. Trong phạm vi của luận văn, tác giả xin trích dẫn một số khái niệm tiêu biểu như sau: Theo giáo trình “Kinh tế phát triển” của Nhà xuất bản Thống kê, xuất bản năm 1999, trong tập 1, thì “Phát triển kinh tế có thể hiểu là một quá trình lớn lên (hay tăng tiến) về mọi mặt của nền kinh tế trong một thời kỳ nhất định.
Trong đó bao gồm cả sự tăng lên về quy mô sản lượng (tăng trưởng) và sự tiến bộ về cơ cấu kinh tế - xã hội”. [Giáo trình “Kinh tế phát triển”, tập 1, trang 15] Theo tác giả Ricardo Contreras trong tài liệu “Competing Theories of Economic Development” của giáo trình “International Finance and Development”, phạm trù này được phát biểu như sau: “Phát triển kinh tế là quá trình lớn lên, tăng tiến mọi mặt của nền kinh tế. Nó bao gồm sự tăng trưởng kinh tế và đồng thời có sự hoàn chỉnh về mặt cơ cấu, thể chế kinh tế, chất lượng cuộc sống”. Ngô Thắng Lợi và TS.
Phan Thị Nhiệm trong giáo trình “Kinh tế phát triển”, giáo trình phục vụ chương trình giảng cho các lớp cao học kinh tế, khái niệm “Phát triển kinh tế” được nhắc đến như sau: “Phát triển kinh tế là quá trình tăng tiến toàn diện về mọi mặt trong nền kinh tế của một quốc gia hoặc một địa phương”.TS Ngô Thắng Lợi và TS. Phan Thị Nhiệm, giáo trình “Kinh tế phát triển”] Cũng theo GS. Ngô Thắng Lợi và TS. Phan Thị Nhiệm, nếu phân theo nội dung thì ta có các công thức của phát triển kinh tế như sau: PT nền KT = PT lĩnh vực KT + PT lĩnh vực XH.
Trong đó: PT lĩnh vực KT = Tăng trưởng KT + Chuyển dịch cơ cấu KT. PT lĩnh vực XH = Sự tiến bộ xã hội cho con người.TS Ngô Thắng Lợi và TS. Phan Thị Nhiệm, nếu phân theo quan điểm triết học, thì công thức của phát triển kinh tế là: PT nền KT = Thay đổi về lượng + Biến đổi về chất. Như vậy, có thể thấy, trong tất cả các khái niệm được trích dẫn về phát triển kinh tế, hầu như các nhà khoa học đều nhắc đến khái niệm “tăng trưởng kinh tế”, và 5 đây cũng là khái niệm dễ nhầm lẫn khi nghiên cứu về khái niệm “tăng trưởng kinh tế”.
Vì vậy, để hiểu sâu hơn về khái niệm “phát triển kinh tế”, rất cần thiết để chúng ta hiểu về khái niệm “tăng trưởng kinh tế”. Theo giáo trình “Kinh tế học” của các tác giả Samuelson Paul A, Nordhalls William D, xuất bản bởi nhà xuất bản Tài chính vào năm 2007, khái niệm “tăng trưởng kinh tế” được nhắc đến như sau:“Tăng trưởng kinh tế là sự gia tăng của tổng sản phẩm quốc nội (GDP) hoặc tổng sản lượng quốc gia (GNP) hoặc quy mô sản lượng quốc gia tính bình quân trên đầu người (PCI) trong một thời gian nhất định”. Bùi Đại Dũng và ThS. Phạm Thu Phương trong báo cáo “Tăng trưởng kinh tế và công bằng xã hội” đăng trên Tạp chí Khoa học Đại học Quốc gia Hà Nội, Kinh tế và Kinh doanh số 25 năm 2009, thi “Tăng trưởng kinh tế được hiểu khá thống nhất là sự tăng sản lượng thực tế của một nền kinh tế trong một khoảng thời gian.
Thước đo phổ biến là mức tăng tổng sản phẩm quốc nội (GDP) trong một năm hoặc mức tăng GDP bình quân đầu người trong một năm”. [Tạp chí Khoa học Đại học Quốc gia Hà Nội, Kinh tế và Kinh doanh số 25 năm 2009, trang 82-91] Theo tác giả Nguyễn Hữu Sở trong luận án tiến sĩ kinh tế chính trị “Phát triển kinh tế bền vững ở Việt Nam” năm 2009, bảo vệ tại trường Đại học Kinh tế thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội, “phát triển kinh tế” được hiểu như sau: “Phát triển kinh tế là khái niệm chỉ quá trình chuyển nền kinh tế từ chậm phát triển sang nền kinh tế phát triển, chứ không phải là phát triển kinh tế với nội dung tăng trưởng kinh tế hiện đại. Một khái niệm diễn tả quá trình thay đổi về chất trong tiến trình kinh tế, đằng kia diễn tả sự tăng lên về lượng của một nền kinh tế. Không nên đồng nhất phát triển kinh tế và tăng trưởng kinh tế, dù rằng tăng trưởng kinh tế là nội dung vật chất của phát triển kinh tế”.
[Nguyễn Hữu Sở, Luận án tiến sĩ kinh tế chính trị “Phát triển kinh tế bền vững ở Việt Nam”, 2009] Như vậy, có thể hiểu, tăng trưởng kinh tế là khái niệm chỉ về nội dung vật chất của khái niệm phát triển kinh tế. Phát triển kinh tế bao hàm các nội dung tăng trưởng kinh tế, nhưng để đánh giá phát triển kinh tế thì tăng trưởng kinh tế thôi chưa đủ. Phát triển kinh tế là một quá trình lớn lên (hay tăng tiến) về mọi mặt của nền kinh tế trong một thời kỳ nhất định, trong đó bao gồm cả sự tăng lên về quy mô sản lượng (hay còn gọi là tăng trưởng kinh tế) và sự tiến bộ về cơ cấu kinh tế - xã hội. Trong luận văn này tác giả thống nhất sử dụng thuật ngữ “Phát triển kinh tế” trong giáo trình “Kinh tế phát triển của Trường Đại học Kinh tế quốc dân”.
Nội dung chủ yếu của phát triển kinh tế Nội dung chủ yếu của phát triển kinh tế được tác giả tổng hợp trong hình 1.1 dưới đây: Nội dung chủ yếu của phát triển kinh tế Đạt được sự cải thiện sâu rộng chất lượng cuộc sống của mọi Phát triển kinh Cơ cấu kinh tế Chủ yếu phải thành viên trong tế phải trong xã hội như là thay đổi theo xuất phát từ dài hạn hàng đầu và là hướng tiến bộ động lực nội tại kết quả của sự phát triển Hình 1. Nội dung chủ yếu của phát triển kinh tế Nguồn: Tác giả tổng hợp 7 Theo đó (Hình 1.1), các nội dung chủ yếu của phát triển kinh tế bao gồm các nội dung chính sau đây: (1) Phát triển kinh tế phải trong dài hạn Nội dung thứ nhất của phát triển kinh tế là: Phát triển kinh tế phải trong dài hạn. Đây là điều kiện tiên quyết để tạo ra những tiến bộ về kinh tế nói riêng và tiến bộ về kinh tế - xã hội nói chung, đặc biệt là tại các nước đang phát triển. (2) Cơ cấu kinh tế thay đổi theo hướng tiến độ Nội dung thứ hai của phát triển kinh tế là: Cơ cấu kinh tế phải thay đổi theo hướng tiến bộ.
Để tạo ra những thay đổi về cơ cấu kinh tế theo hướng tiến bộ, hoạt động của nền kinh tế cần phải ngày càng gia tăng về hiệu quả và năng lực cạnh tranh. Quá trình thay đổi về cơ cấu kinh tế theo hướng tiến bộ không đơn thuần là sự gia tăng về quy mô, mà còn bao hàm việc mở rộng chủng loại và nâng cao chất lượng sản phẩm hàng hoá, dịch vụ được sản xuất ra. Xu hướng tiến bộ của quá trình thay đổi này ở những nước đang phát triển, đang hoặc chưa trải qua quá trình công nghiệp hoá thể hiện ở quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng công nghiệp hoá và đô thị hoá. (3) Những tiến bộ kinh tế chủ yếu xuất phát từ động lực nội tại Nội dung thứ ba của phát triển kinh tế là: những tiến bộ kinh tế chủ yếu phải xuất phát từ động lực nội tại.
Theo nhiều tài liệu khoa học cũng như chứng minh trong thực tiễn, những tiến bộ kinh tế đạt được lại làm gia tăng không ngừng năng lực nội sinh của nền kinh tế. Điều này được thể hiện ở những tiến bộ về công nghệ, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và nguồn vốn trong nước… (4) Đạt được sự cải thiện sâu rộng chất lượng cuộc sống của mọi thành viên trong xã hội Nội dung thứ tư của phát triển kinh tế là: Đạt được sự cải thiện sâu rộng chất lượng cuộc sống của mọi thành viên trong xã hội như là hàng đầu và là kết quả của sự phát triển. Nội dung này được thể hiện rõ qua kết quả của công thức phát triển kinh tế như hình 1.2 dưới đây: 8 Hình 1. Công thức phát triển kinh tế Nguồn: [GS.TS Ngô Thắng Lợi và TS.
Phan Thị Nhiệm, giáo trình “Kinh tế phát triển”] Như vậy, nội dung thứ tư của phát triển kinh tế được thể hiện ở khía cạnh phát triển kinh tế hiệu quả sẽ dẫn đế sự gia tăng thu nhập bình quân đầu người, một số bình quân có thể che lấp đằng sau nó sự phân phối bất bình đẳng, nạn đói nghèo, thất nghiệp và những thụ hưởng khác về giáo dục, y tế, văn hoá… Như vậy, phát triển kinh tế đồng nghĩa với việc đạt được sự cải thiện sâu rộng về chất lượng cuộc sống của mọi thành viên trong xã hội. Các tiêu chí đánh giá phát triển kinh tế của một quốc gia Các tiêu chí đánh giá phát triển kinh tế của một quốc gia bao gồm ba tiêu chí chính: (1) Sự gia tăng của thu nhập bình quân đầu người và thu nhập của nền kinh tế, (2) Sự biến đổi theo đúng xu hướng của cơ cấu kinh tế, (3) Sự biến đổi ngày càng tốt hơn của các vấn đề xã hội. Các tiêu chí đánh giá phát triển kinh tế của một quốc gia được tác giả tổng hợp trong hình 1.3 dưới đây: 9 Các tiêu chí đánh giá phát triển kinh tế của một quốc gia. Sự gia tăng của thu Sự biến đổi theo Sự biến đổi ngày nhập bình quân đầu đúng xu hướng của càng tốt hơn của người và thu nhập cơ cấu kinh tế.
của nền kinh tế. Các tiêu chí đánh giá phát triển kinh tế của một quốc gia Nguồn: Tác giả tổng hợp Cụ thể: (1) Sự gia tăng của thu nhập bình quân đầu người và thu nhập của nền kinh tế Đây là tiêu chí xác định về mặt nội dung vật chất của kinh tế, là nền tảng để nâng cao thu nhập của người dân và thực hiện các mục tiêu khác của nền kinh tế. Thu nhập của nền kinh tế được biểu hiện thông qua chỉ tiêu về tổng sản phẩm quốc nội hay còn gọi là GDP. Tổng sản phẩm nội địa, tức tổng sản phẩm quốc nội hay GDP (viết tắt của Gross Domestic Product) là giá trị thị trường của tất cả hàng hóa và dịch vụ cuối cùng được sản xuất ra trong phạm vi một lãnh thổ nhất định (thường là quốc gia) trong một thời kỳ nhất định (thường là một năm).