MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Phát triển khả năng sáng tạo là một trong nội dung rất quan trọng không thể thiếu để hình thành con người trong thời đại mới.Vì vậy, giáo dục phải đào tạo ra những con người năng động, tự chủ, sáng tạo, có khả năng thích nghi cao, biết kết hợp giữa thích nghi và sáng tạo (Trần Hiệp, Đỗ Long, 1990). Ở các quốc gia tiên tiến, việc bồi dưỡng nhân cách sáng tạo cho người học là vô cùng cần thiết, cho thấy “hoạt động sáng tạo có ảnh hưởng to lớn không chỉ đến sự tiến bộ khoa học, mà còn ảnh hưởng đến sự phát triển chung của xã hội. Vì vậy, nền giáo dục của quốc gia nào biết định hướng phát triển những nhân cách sáng tạo cho người học và biết tạo ra những điều kiện thuận lợi để phát triển khả năng sáng tạo cho người học, thì quốc gia đó sẽ có được những ưu thế lớn lao” (Trần Trọng Thủy, 2000).
Lứa tuổi mầm non là lứa tuổi tràn ngập xúc cảm tưởng tượng phong phú, tâm hồn trẻ là "mảnh đất" mầu mỡ nhất để gieo hành vi sáng tạo. Mọi tác động của người lớn đều có những ảnh hưởng nhất định đến sự phát triển nhân cách sáng tạo cho trẻ. Nên việc phát triển khả năng sáng tạo cho trẻ là vô cùng cần thiết và được quan tâm rất nhiều của các nhà tâm lý, giáo dục. Hoạt động sáng tạo thúc đẩy trẻ em phát triển theo những năng lực riêng của mình, chính như Vugotsky đã từng nói “Sáng tạo không phải là lĩnh vực riêng dành cho các thiên tài mà là của tất cả mọi người tạo ra cái mới dù cho nó có nhỏ bé đến đâu đi chăng nữa” (Vugotsky, 2002).
Việc phát triển khả năng sáng tạo (KNST) cho trẻ mầm non là nội dung quan trọng và cần có nội dung, kế hoạch cụ thể trong chương trình giáo dục trẻ ở trường mầm non. Trong những năm gần đây, chương trình GDMN Việt Nam đã chú trọng theo hướng tiếp cận hiện đại lấy trẻ làm trung tâm có chú ý đến nhu cầu, khả năng và hứng thú của trẻ. Theo đó, phương pháp chủ đạo là trải nghiệm sáng tạo nhằm phát huy tối đa tính tích cực, chủ động lĩnh hội kiến thức, tự kiến tạo tri thức cho chính mình, từ đó tiềm năng sáng tạo được bộc lộ, giúp cho trẻ càng thích thú hơn với việc học, coi việc học là niềm vui, là động lực tiếp thu để hình thành nhân cách sáng tạo cho cá nhân (Bộ Giáo dục và Đào tạo, 2017). 2 Các hoạt động giáo dục trẻ ở trường mầm non đều giúp trẻ phát triển đầy đủ các lĩnh vực: thể chất, nhận thức, ngôn ngữ, tình cảm xã hội và thẩm mỹ.
Các hoạt động này cung cấp cho trẻ những cơ hội thể hiện những thế mạnh riêng biệt của bản thân như độc lập, sáng tạo trong suy nghĩ, hành động. Một trong những hoạt động quen thuộc, gần gũi và được trẻ rất yêu thích đó là hoạt động kể chuyện (HĐKC) – một hoạt động mang đậm sự sáng tạo. Mỗi truyện kể dành cho trẻ mầm non đã chứa đựng trong nó sự sáng tạo của chính tác giả. Việc trẻ cảm thụ, tiếp nhận câu chuyện theo cách riêng của mình – đó là một quá trình diễn ra hết sức tinh tế, phức tạp.
Do đó, để quá trình này diễn ra một cách tự nhiên và có hiệu quả khi phát triển KNST cho trẻ mẫu giáo 5 – 6 tuổi, giáo viên (GV) cần có những biện pháp cụ thể, hấp dẫn và tích cực. Tuy nhiên ở một số trường mầm non, việc phát triển khả năng sáng tạo trong hoạt động kể chuyện của trẻ mẫu giáo 5 - 6 tuổi còn nhiều hạn chế. GV thường cho trẻ tiếp xúc với hoạt động kể chuyện theo đúng “kịch bản”, chưa chú ý tạo cơ hội cho trẻ phát huy khả năng sáng tạo những ý tưởng mới thể hiện tác phẩm mang dấu ấn cá nhân riêng biệt. Việc chuẩn bị giáo cụ hỗ trợ cho hình thức kể chuyện còn nghèo nàn, chưa kích thích được hứng thú ở trẻ.
Bên cạnh đó, thời gian dành cho trẻ kể lại truyện còn eo hẹp; Giáo viên chưa thực sự tạo điều kiện để trẻ thể hiện sự sáng tạo trong việc lựa chọn hình thức và phương tiện kể lại chuyện theo năng lực tiếp cận của trẻ. Với những lý do trên, đề tài “Biện pháp phát triển khả năng sáng tạo trong hoạt động kể chuyện cho trẻ mẫu giáo 5 – 6 tuổi” được lựa chọn để nghiên cứu. Mục đích nghiên cứu Nghiên cứu thực trạng phát triển khả năng sáng tạo trong hoạt động kể chuyện cho trẻ MG 5 – 6 tuổi ở một số trường mầm non Tp. Trên cơ sở đó đề xuất một số biện pháp phát triển khả năng sáng tạo trong hoạt động kể chuyện cho trẻ MG 5 – 6 tuổi.
Giới hạn đề tài 3. Về đối tượng nghiên cứu Đề tài tập trung nghiên cứu một số biện pháp phát triển khả năng sáng tạo 3 trong hoạt động kể chuyện cho trẻ MG 5 – 6 tuổi trên giờ học. Giới hạn mẫu nghiên cứu - Thực hiện khảo sát thực trạng trên các đối tượng gồm 40 GVMN và 40 trẻ MG 5 – 6 tuổi tại 4 trường mầm non, Tp. - Quá trình thử nghiệm được tiến hành trên 32 trẻ ở trường mầm non Mai Hương trên địa bàn Quận Gò Vấp, Tp.
HCM với kế hoạch 4 tuần tập trung vào các hoạt động kể chuyện sáng tạo theo tác phẩm văn học. Khách thể và đối tượng nghiên cứu 4. Khách thể nghiên cứu Quá trình phát triển khả năng sáng tạo của trẻ MG 5 - 6 tuổi trong HĐKC. Đối tượng nghiên cứu Các biện pháp phát triển khả năng sáng tạo trong HĐKC cho trẻ MG 5 – 6 tuổi ở trường mầm non.
Giả thuyết nghiên cứu Nếu xác định được một số biện pháp phát triển khả năng sáng tạo trong HĐKC cho trẻ MG 5 – 6 tuổi một cách hợp lý thì sẽ nâng cao khả năng sáng tạo này của trẻ. Nhiệm vụ nghiên cứu - Hệ thống hóa những vấn đề lý luận về biện pháp phát triển khả năng sáng tạo cho trẻ 5 - 6 tuổi trong HĐKC. - Khảo sát thực trạng phát triển khả năng sáng tạo của trẻ 5 - 6 tuổi trong - Đề xuất và thử nghiệm một số biện pháp cho GVMN nhằm phát triển khả năng sáng tạo cho trẻ MG 5 - 6 tuổi trong HĐKC ở trường mầm non. Phương pháp nghiên cứu Đề tài được thực hiện với sự phối hợp các phương pháp nghiên cứu sau: 7.
Phương pháp nghiên cứu lý luận Phương pháp phân tích, tổng hợp, hệ thống hóa các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước có liên quan nhằm làm sáng tỏ vấn đề nghiên cứu: Đặc điểm khả năng sáng tạo của MG 5 – 6 tuổi, hoạt động kể chuyện cho trẻ MG 5 – 6 tuổi, phát 4 triển khả năng sáng tạo cho trẻ MG 5 – 6 tuổi, từ đó hệ thống và khái quát hóa các khái niệm công cụ làm cơ sở lý luận cho đề tài. + Mục tiêu: Làm sáng tỏ vấn đề nghiên cứu + Nội dung: Hệ thống hoá cơ sở lý luận từ các tài liệu, công trình nghiên cứu có liên quan đến vấn đề nghiên cứu và khái niệm công cụ. + Đối tượng: Luận văn, Sách, báo và công trình nghiên cứu có liên quan đến đề tài nghiên cứu + Cách thức: Phân tích và tổng hợp vấn đề nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu thực tiễn 7.
Phương pháp quan sát Nhằm xác định hiệu quả của việc sử dụng các biện pháp phát triển khả năng sáng tạo cho trẻ MG 5 - 6 tuổi trong HĐKC trong thực tiễn và sau khi thử nghiệm. + Mục tiêu: Xác định những các bước chuẩn bị, tổ chức và biện pháp tác động của giáo viên nhằm phát triển khả năng sáng tạo cho trẻ trong HĐKC, xác định mức độ biểu hiện sáng tạo của trẻ MG 5 - 6 tuổi trong hoạt động kể chuyện. + Cách thức: Chụp hình, ghi chép, bảng quan sát ghi chép. Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi Sử dụng phương pháp này bằng cách xây dựng phiếu thăm dò ý kiến để đánh giá thực trạng phát triển khả năng sáng tạo trong HĐKC cho trẻ MG 5 - 6 tuổi tại địa bàn nghiên cứu, cụ thể như sau: + Mục tiêu: Xác định mức độ nhận thức của giáo viên về khả năng sáng tạo của trẻ; Xác định các biện pháp mà giáo viên đã thực hiện nhằm phát triển khả năng sáng tạo cho trẻ MG 5 - 6 tuổi trong HĐKC; Giải thích những khó khăn của GV khi tổ chức HĐKC cho trẻ MG 5 - 6 tuổi ở trường mầm non.
+ Nội dung: Tìm hiểu nhận thức, quan niệm của GV về phát triển khả năng sáng tạo cho trẻ trong hoạt động kể chuyện và đặc biệt là các biện pháp phát triển khả năng sáng tạo cho trẻ MG 5 - 6 tuổi được GV sử dụng trong việc tổ chức HĐKC cho trẻ MG 5 - 6 tuổi ở trường mầm non có đạt mục đích giáo dục hay không?. + Đối tượng: 40 Giáo viên mầm non phụ trách lớp MG 5 – 6 tuổi. + Cách thức: Gửi bảng hỏi trực tiếp cho từng người. Phương pháp phỏng vấn Thực hiện phỏng vấn trực tiếp các đối tượng nghiên cứu nhằm làm rõ vấn đề nghiên cứu trong địa bàn TpHCM như sau: + Mục tiêu: Thu thập thông tin về biểu hiện sáng tạo của trẻ MG 5 - 6 tuổi trong HĐKC, làm rõ thêm những ý kiến của giáo viên về thực trạng khả năng sáng tạo của trẻ 5 - 6 tuổi trong HĐKC, làm cơ sở đề xuất một số biện pháp phát triển khả năng sáng tạo trong HĐKC cho trẻ MG 5 - 6tuổi.
+ Nội dung: Những biểu hiện về khả năng sáng tạo của trẻ MG 5 – 6 tuổi + Đối tượng: Giáo viên mầm non, chuyên gia nghiên cứu về HĐKC. + Cách thức: Phỏng vấn trực tiếp, ghi chép, thu âm. Phương pháp thử nghiệm + Mục tiêu: Khảo sát đánh giá tính khả thi có hiệu quả sư phạm của các biện pháp đề xuất nhằm phát triển khả năng sáng tạo trong HĐKC cho trẻ MG 5 – 6 tuổi. + Nội dung: thử nghiệm một số biện pháp phát triển khả năng sáng tạo cho trẻ MG 5 - 6 tuổi trong HĐKC ở trường mầm non.
+ Đối tượng: Quá trình tổ chức HĐKC phát triển sáng tạo cho MG 5 - 6 tuổi ở trường mầm non. + Cách thức: Xây dựng chương trình thử nghiệm và áp dụng thực hiện các biện pháp đề xuất trên mẫu thử nghiệm. Từ đó, so sánh và đối chiếu mức độ biểu hiện sáng tạo của trẻ MG 5 - 6 tuổi trong HĐKC giữa nhóm đối chứng và nhóm thử nghiệm trước và sau khi thử nghiệm.