CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HỆ THỐNG PHÂN PHỐI HÀNG NÔNG SẢN 1.1 KHÁI NIỆM HỆ THỐNG PHÂN PHỐI 1.1 Khái niệm hệ thống phân phối Trong nền kinh tế thị trường, hàng hóa từ người sản xuất đến người tiêu dùng hoặc người sử dụng cuối cùng phải qua một chuỗi các hoạt động mua và bán. Hệ thống phân phối hàng hóa là thuật ngữ mô tả toàn bộ quá trình lưu thông, tiêu thụ hàng hóa trên thị trường. Đó là những dòng chuyển quyền sở hữu hàng hóa qua các doanh nghiệp và tổ chức khác nhau tới người mua cuối cùng. Đối với người tiêu thụ, hệ thống phân phối hàng hóa được xem là một khâu trung gian giữa họ và người sản xuất.
Đối với chính bản thân người phân phối hàng hóa, hoạt động chuyển quyền sở hữu hàng hóa lại được họ coi là bản chất và là cốt lõi của một hệ thống phân phối. Người sản xuất lại nhấn mạnh vào việc lựa chọn các trung gian khác nhau để đưa sản phẩm đến tay người tiêu dùng và do vậy coi hệ thống phân phối hàng hóa là hình thức đại diện chuyển sản phẩm qua các trung gian khác nhau. Ở một góc độ khác, hệ thống phân phối hàng hóa là một tập hợp xác định các doanh nghiệp và cá nhân độc lập và phụ thuộc lẫn nhau mà qua đó doanh nghiệp sản xuất thực hiện bán sản phẩm cho người sử dụng hoặc tiêu dùng cuối cùng. Nói cách khác, hệ thống phân phối là hệ thống quan hệ của một nhóm các tổ chức và cá nhân tham gia vào quá trình đưa hàng hóa từ người sản xuất đến người tiêu dùng cuối cùng.
Hệ thống phân phối hàng hóa cũng là tổng hợp các mối quan hệ tồn tại giữa các tổ chức có liên quan trong quá trình mua và bán hàng hóa. Đây là đối tượng phải chịu sự tổ chức và quản lý của Nhà nước. Xét trên bình diện vĩ mô, hệ thống phân phối hàng hóa của vô số doanh nghiệp tạo nên hệ thống thương mại, hệ thống phân phối hàng hóa chung rất phức tạp của toàn bộ nền kinh tế. Đây là các hệ thống lưu thông, tiêu thụ hàng hóa của các doanh nghiệp trên thị trường, theo nhiều chiều, nhiều hướng khác nhau nhằm đáp ứng nhu cầu của thị trường.
Hệ thống phân phối hàng hóa vĩ mô của một quốc gia có chức năng làm phù hợp cung cầu hàng hóa trên phạm 4 vi toàn bộ nền kinh tế. Hệ thống phân phối hàng hóa này bao gồm tất cả các dòng chảy hàng hóa của nền kinh tế từ người sản xuất tới người tiêu dùng cuối cùng (cả tiêu dùng cá nhân và tiêu dùng cho sản xuất) nhằm đảm bảo cung cầu phù hợp và đạt các mục tiêu của xã hội. Toàn bộ hệ thống phân phối hàng hóa vĩ mô là đối tượng nghiên cứu để hoạch định các chính sách tổ chức và quản lý lưu thông phân phối của nhà nước. Theo hiệp định nông nghiệp, các hiệp định và nguyên tắc WTO, nông sản bao gồm một phạm vi khá rộng các loại hàng hóa có nguồn gốc từ hoạt động nông nghiệp như: +) Các sản phẩm nông nghiệp cơ bản như: lúa gạo, lúa mỳ, bột mỳ, sữa, động vật sống, cà phê, hồ tiêu, hạt điều, chè, rau quả tươi; +) Các sản phẩm phái sinh: như bánh mỳ, bơ, dầu ăn, thịt; +) Các sản phẩm được chế biến từ sản phẩm nông nghiệp như: bánh kẹo, sản phẩm từ sữa, xúc xích, nước ngọt, rượu, bia, thuốc lá, da động vật thô.
Tất cả các sản phẩm còn lại trong hệ thống thuế mã HS được xem là sản phẩm phi nông nghiệp (còn được gọi là sản phẩm công nghiệp). Theo Quan điểm của Việt Nam: Với cách hiểu đơn giản, nông sản là sản phẩm của ngành nông nghiệp trong đó ngành nông nghiệp sẽ bao gồm trồng trọt, chăn nuôi và dịch vụ nông nghiệp. Tuy nhiên, theo nghĩa rộng nông nghiệp sẽ còn cả lâm nghiệp và thủy sản, theo quan điểm mới, trong kết quả ngành nông nghiệp không tính giá trị hoạt động lâm nghiệp và thủy sản. Hiện nay, cách hiểu về nông sản có phần thu hẹp hơn, tập trung chủ yếu vào sản phẩm thu được từ đất, khi đó,nông sản được hiểu là sản phẩm hàng hóa được làm ra từ tư liệu sản xuất đất đai.
Hệ thống phân phối hàng nông sản là một tập hợp có chủ đích các nhà phân phối hàng nông sản (bao gồm các doanh nghiệp, hợp tác xã và các hộ kinh doanh) tham gia vào quá trình đưa hàng nông sản từ người sản xuất đến người tiêu dùng cuối cùng nhằm mục tiêu lợi nhuận. Các nhà phân phối này có các mối quan hệ và ràng buộc lẫn nhau theo các quy định chung của quốc gia/địa phương và quy định riêng của mỗi hệ thống phân phối mà họ là thành viên tham gia quá trình mua và bán hàng nông sản.2 Vai trò hệ thống phân phối 1.1 Đối với phát triển kinh tế Hệ thống phân phối hàng hóa giúp giải quyết sự khác biệt và không trùng khớp về không gian và thời gian giữa sản xuất và tiêu dùng. Trong nền kinh tế có sự khác biệt về không gian giữa sản xuất và tiêu dùng do nhiều người sản xuất tại nhiều địa điểm khác nhau, nhiều người tiêu dùng ở nhiều nơi khác nhau. Hệ thống phân phối giúp xử lý vấn đề này.
Về mặt thời gian, vì sản xuất thường không xảy ra cùng thời gian với nhu cầu tiêu dùng sản phẩm nên phải dự trữ hàng hóa, hơn nữa nhiều hàng hóa sản xuất mang tính thời vụ còn tiêu dùng xảy ra quanh năm hoặc ngược lại. Hệ thống phân phối hàng hóa với hoạt động dự trữ giúp tạo nên sự ăn khớp về thời gian giữa sản xuất và tiêu dùng thông qua hoạt động dự trữ. Hệ thống phân phối hàng hóa sẽ liên kết các thị trường khu vực trong cả nước tạo nên sự hoạt động thống nhất của thị trường chung. Điều này đặc biệt thể hiện được ý nghĩa quan trọng trong bối cảnh của thập kỷ 90 của thế kỷ trước, khi thị trường trong nước đang chuyển mình từ tình trạng “phân mảnh” rõ rệt sang một thị trường toàn diện, thống nhất giữa các vùng miền từ miền núi tới miền xuôi, từ miền Bắc tới miền Trung và miền Nam, tạo điều kiện phát huy tối đa sức sản xuất trong nước.
Đồng thời hệ thống này cũng là công cụ quan trọng để thực hiện những chính sách phát triển thị trường, chính sách mặt hàng và địa bàn, chính sách lưu thông hàng hóa, đặc biệt là chính sách phát triển thị trường miền núi, nông thôn, qua đó phát huy tác dụng làm ổn định thị trường, phát triển kinh tế miền núi và nông thôn, giảm bớt sự cách biệt giữa thành thị và nông thôn. Hệ thống phân phối hàng hóa tạo điều kiện liên kết giữa thị trường trong nước với thị trường thế giới. Hệ thống phân phối hàng hóa với các trung gian có trình độ chuyên môn hóa cao, thực hiện các chức năng marketing khác nhau ở các mức độ khác nhau, vừa thúc đẩy xuất khẩu hàng hóa cũng như tìm được thị trường nguồn, tạo điều kiện cho nhập khẩu có hiệu quả, qua đó liên kết và mở rộng thị trường ra nước ngoài. Hệ thống phân phối hàng hóa giữ một vai trò hết sức quan trọng trong việc giải quyết các mâu thuẫn cơ bản vốn có của nền kinh tế thị trường và nhờ vậy mà góp phần đảm bảo cho nền kinh tế của mỗi quốc gia phát triển một cách bền vững.
Như là mâu thuẫn giữa sản xuất khối lượng lớn, chuyên môn hóa với nhu cầu tiêu dùng theo khối lượng nhỏ nhưng đặc biệt và đa dạng. Hệ thống phân 6 phối hàng hóa giúp giải quyết tốt vấn đề này bằng cách mua hàng hóa của nhiều nhà sản xuất khác nhau, bán lại cho nhiều người tiêu dùng tại một địa điểm.2 Đối với hoạt động của các doanh nghiệp Hệ thống phân phối giúp giải quyết đầu ra cho doanh nghiệp. Nếu bộ phận phụ trách phân phối của doanh nghiệp hoạt động kém hiệu quả và không áp dụng đầy đủ các nguyên tắc của vận trù học sẽ dẫn đến hai tác hại, thứ nhất là gây tốn kém chi phí cho doanh nghiệp, hai là gây tắc nghẽn đầu ra của hàng hóa được sản xuất ra. Giá trị gia tăng mà hệ thống phân phối hàng hóa bổ sung vào sản phẩm ngày càng có giá trị lớn, thậm chí còn lớn hơn giá trị sản phẩm.
Điều này có thể được minh chứng trong hình thức phân phối đa cấp, giá bán sản phẩm ở các cấp phân phối có thể gấp hàng chục lần giá của nhà sản xuất. Tuy nhiên, hình thức bán hàng đa cấp là hoạt động phân phối cần được kiểm soát chặt chẽ để đề phòng những hành vi phi pháp (mà các nhà làm luật gọi là các hành vi bán hàng đa cấp bất chính). Hệ thống phân phối hàng hóa hiện nay không chỉ đơn thuần thực hiện chức năng lưu thông hàng hóa mà còn thể hiện sự kết hợp nhiều ngành dịch vụ khác nhau như dịch vụ quảng cáo, dịch vụ logistics, dịch vụ vận tải, dịch vụ truyền thông góp phần tạo điều kiện thuận lợi nhất để hàng hóa có thể đến tay người tiêu dùng cuối cùng. Càng ngày, các nhà sản xuất và nhà nhập khẩu thường có xu hướng tận dụng tối đa các khâu trung gian trong hệ thống phân phối do lợi thế chuyên môn hóa của họ giúp tối thiểu hóa số lần tiếp xúc, giao dịch để thỏa mãn thị trường mục tiêu.
Nhờ những kinh nghiệm, mối quan hệ từ chuyên môn hóa và quy mô hoạt động, các trung gian sẽ đem lại lợi ích cho các nhà sản xuất và xuất khẩu trong việc phân phối hàng hóa, dịch vụ nhiều hơn và hiệu quả hơn so với việc họ tự làm lấy. Các trung gian trong hệ thống kênh phân phối làm cho cung và cầu trên thị trường. Hệ thống phân phối hàng hóa còn đóng vai trò chức năng tài chính cung cấp tiền mặt và tín dụng cần thiết cho hoạt động sản xuất hàng hóa. Hiệu quả của việc thực hiện chức năng này tùy thuộc vào tiềm lực tài chính của các thành viên trong hệ thống phân phối hàng hóa và quan hệ của họ với các nhà sản xuất.
Hệ thống phân phối hàng hóa còn giữ vai trò như là người chia sẻ rủi ro với các nhà sản xuất. Nếu trước kia, các nhà sản xuất tự phân phối hàng hóa do mình sản xuất ra thì hiện nay một số thành viên của hệ thống phân phối hàng hóa hiện đại (như siêu thị) đã bắt đầu tự kinh doanh rủi ro.