Chương 1. Những vấn đề lý luận và kinh nghiệm về phát triển hệ thống kết cấu hạ tầng kinh tế xã hội theo yêu cầu xây dựng nông thôn mới. Thực trạng phát triển hệ thống kết cấu hạ tầng kinh tế xã hội nông thôn của huyện Lạng Giang theo yêu cầu xây dựng mô hình nông thôn mới. Quan điểm và giải pháp xây dựng hệ thống kết cấu hạ tầng kinh tế xã hội theo yêu cầu xây dựng nông thôn mới ở huyện Lạng Giang, tỉnh Bắc Giang giai đoạn 2010 - 2020.
13 CHƢƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ KINH NGHIỆM VỀ PHÁT TRIỂN HỆ THỐNG KẾT CẤU HẠ TẦNG KINH TẾ XÃ HỘI ĐÁP ỨNG YÊU CẦU XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI 1. Mô hình nông thôn mới 1. Khái niệm và bản chất của mô hình nông thôn mới 1. Khái niệm nông thôn Theo từ điển bách khoa Việt Nam: “Nông thôn là vùng lãnh thổ của một nước hay một số đơn vị hành chính nằm ngoài lãnh thổ đô thị, có môi trường tự nhiên, hoàn cảnh kinh tế xã hội, điều kiện sống khác biệt với thành thị và dân chủ yếu làm nông nghiệp” [23, tr.
Khái niệm nông thôn được xây dựng dựa trên cơ sở khái niệm thành thị. Nếu thành thị là một khu vực có mật độ gia tăng các công trình kiến trúc do con người xây dựng so với các khu vực quanh nó. Các đô thị có thể là thành phố, thị xã, trung tâm dân cư đông đúc…, hoặc thành thị là từ chỉ chung các điểm dân cư kiểu thành phố như các thị xã, thị trấn, thị tứ, khu dân cư công nghiệp thì nông thôn là khu vực có những yếu tố như lãnh thổ, môi trường tự nhiên, hoàn cảnh kinh tế… khác với thành thị. Theo từ điển bách khoa Việt Nam thì nông thôn là khu vực có dân cư chủ yếu làm nông nghiệp.
Tuy nhiên trên thực tế, một số vùng nông thôn nước ta hiện nay người dân không sống chủ yếu bằng nghề nông. Ví dụ như làng Chuông (Thanh Oai, Hà Nội) có tới 85% số hộ làm nón, 25% số hộ còn lại làm nông nghiệp và các nghề phi nông nghiệp khác. Như vậy, dân cư ở làng Chuông chủ yếu làm nghề làm nón – một nghề phi nông nghiệp nhưng làng Chuông vẫn được coi là vùng nông thôn chứ không phải thành thị. Như 14 vậy, yếu tố “dân cư chủ yếu làm nông nghiệp” trong định nghĩa không tuyệt đối đúng.
Theo Thông tư số 54/2009/TT-BNNPTNT ngày 21-8-2009 của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn: “Nông thôn là phần lãnh thổ không thuộc nội thành, nội thị các thành phố, thị xã, thị trấn được quản lý bởi cấp hành chính cơ sở là Ủy ban nhân dân xã” [2, tr. Theo Thông tư này, khái niệm nông thôn cũng được dựa trên khái niệm thành thị. Tuy nhiên trong khái niệm này thì yếu tố dân cư lại không được đưa ra. Từ những khái niệm về nông thôn trên, có thể định nghĩa: Nông thôn là vùng lãnh thổ không thuộc nội thành, nội thị các thành phố, thị xã, có tập hợp dân cư sinh sống.
Tập hợp dân cư này tham gia vào các hoạt động kinh tế, văn hóa, xã hội và môi trường trong một thể chế chính trị nhất định và chịu ảnh hưởng của các tổ chức khác. Bản chất của mô hình nông thôn mới Theo tinh thần Nghị quyết 26-NQ/T.Ư của Trung ương, nông thôn mới là khu vực nông thôn có kết cấu hạ tầng kinh tế xã hội từng bước hiện đại; cơ cấu kinh tế và các hình thức tổ chức sản xuất hợp lý, gắn nông nghiệp với phát triển nhanh công nghiệp, dịch vụ; gắn phát triển nông thôn với đô thị theo quy hoạch; xã hội nông thôn dân chủ, ổn định, giàu bản sắc văn hóa dân tộc; môi trường sinh thái được bảo vệ; an ninh trật tự được giữ vững; đời sống vật chất và tinh thần của người dân ngày càng được nâng cao; theo định hướng xã hội chủ nghĩa. Với tinh thần đó, nông thôn mới được thể hiện: Thứ nhất là nông thôn có làng xã văn minh, sạch đẹp, hạ tầng hiện đại. Hai là sản xuất bền vững, theo hướng hàng hóa.
Ba là đời sống vật chất và tinh thần của người dân ngày càng được nâng cao. Bốn là bản sắc văn hóa dân tộc được giữ gìn và phát triển. 15 Năm là xã hội nông thôn được quản lý tốt và dân chủ. Những nội dung trên có mối quan hệ chặt chẽ với nhau, trong quá trình thực hiện cần phải giải quyết đồng bộ và toàn diện nhằm khơi dậy và phát huy tốt vai trò người nông dân trong công cuộc xây dựng nông thôn mới ở nước ta ngày càng văn minh, hiện đại.
Các tiêu chí chủ yếu của mô hình nông thôn mới Ngày 16/4/2009, Thủ tướng Chính phủ đã ký Quyết định số 491/QĐ- TTg ban hành “Bộ tiêu chí quốc gia về nông thôn mới” bao gồm 19 tiêu chí, được chia thành 5 nhóm. Dưới đây xin đề cập một số tiêu chí cơ bản nhất: 1. Quy hoạch và thực hiện quy hoạch phát triển Quy hoạch là bố trí, sắp xếp địa điểm, diện tích sử dụng các khu chức năng trên địa bàn xã: khu phát triển dân cư; hạ tầng KT-XH, các khu sản xuất nông nghiệp, tiểu thủ công nghiệp, dịch vụ… theo chuẩn NTM theo Thông tư hướng dẫn thực hiện Bộ tiêu chí quốc gia về NTM. Để có mô hình nông thôn mới mang tính kế thừa và bổ sung, phát triển mới theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa, vấn đề quy hoạch được đặt lên hàng đầu, trở thành tiêu chí đầu tiên.
Nếu quy hoạch không đi trước một bước và không có chất lượng thì xây dựng nông thôn mới sẽ gặp khó khăn và không đi đến đích, từ đó vấn đề quy hoạch nông thôn mới là khâu quan trọng, có ý nghĩa quyết định trong vấn đề xây dựng nông thôn mới. Tiêu chí quy hoạch thể hiện tính hợp lý trong sắp xếp, bố trí các khu vực nông thôn, đảm bảo KCHT nông thôn được bền vững. Tiêu chí này gồm ba nội dung: - Quy hoạch sử dụng đất và hạ tầng thiết yếu cho phát triển sản xuất nông nghiệp hàng hóa, công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp, dịch vụ: xác định nhu cầu sử dụng đất cho bố trí vùng sản xuất và hạ tầng kỹ thuật thiết yếu 16 phục vụ sản xuất hàng hóa nông nghiệp, công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp và dịch vụ… - Quy hoạch phát triển hạ tầng kinh tế, xã hội, môi trường theo chuẩn mới: có khu thể thao xã, nhà văn hóa và khu thể thao thôn, bãi xử lý rác, hệ thống cấp nước sạch, hệ thống thoát nước thải, công viên cây xanh, hồ nước sinh thái… - Quy hoạch phát triển các khu dân cư mới và chỉnh trang các khu dân cư hiện có theo hướng văn minh, bảo tồn được bản sắc văn hóa dân tộc. Phát triển hạ tầng KT-XH Hạ tầng KT-XH là các công trình được xây dựng để phục vụ cộng đồng có ý nghĩa kinh tế và xã hội nhằm nâng cao đời sống cộng đồng nơi đó.
Phát triển hạ tầng KT-XH nông thôn có vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế, văn hóa – xã hội ở nông thôn. Bởi khi một khu vực nông thôn có phát triển về hạ tầng kinh tế như có nhiều khu sản xuất tập trung, đường giao thông thuận tiện cho thông thương… thì sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho phát triển kinh tế. Hay tại vùng đó có các cơ sở hạ tầng văn hóa như y tế, văn hóa, giáo dục… thì sẽ góp phần nâng cao đời sống của người dân. Các chỉ tiêu chính về cơ sở hạ tầng KT-XH của NTM là: - 100% đường trục xã đến ngõ được bê tông hóa hoặc cứng hóa - 85% chiều dài kênh mương được kiên cố hóa - 99% số hộ được sử dụng điện thường xuyên, an toàn.
- 100% số trường học các cấp (từ Mầm non đến THCS) có cơ sở vật chất đạt chuẩn quốc gia. - 100% số thôn có nhà văn hóa và khu thể thao. 17 - 90% số hộ có nhà ở kiên cố. - Có điểm phục vụ bưu chính viễn thông và có mạng Internet.
Phát triển kinh tế và tổ chức sản xuất Phát triển kinh tế và tổ chức sản xuất là mục tiêu cơ bản của đề án NTM. Phát triển kinh tế nhằm giúp người nông dân có đời sống ấm no, sung túc hơn. Các chỉ tiêu chính về phát triển kinh tế và tổ chức sản xuất của NTM là: - Thu nhập bình quân đầu người/năm cao hơn 1,4 lần so với mức bình quân chung của tỉnh. - Tỷ lệ hộ nghèo dưới 6%.
- Tỷ lệ lao động trong độ tuổi làm việc trong lĩnh vực nông, lâm, ngư nghiệp nhỏ hơn 30%. - Tỷ lệ lao động qua đào tạo lớn hơn 35%. - Có tổ hợp tác xã hoặc hợp tác xã hoạt động có hiệu quả. Phát triển văn hóa – xã hội và bảo vệ môi trường - Đạt phổ cập giáo dục trung học - 85% học sinh tốt nghiệp THCS được tiếp tục học trung học (phổ thông, bổ túc, học nghề) - 30% số người dân tham gia các hình thức bảo hiểm y tế - Y tế xã đạt chuẩn quốc gia - Trên 70% số thôn, bản đạt tiêu chuẩn làng văn hóa - 85% số hộ được sử dụng nước sạch hợp vệ sinh theo quy chuẩn quốc gia - Các cơ sở sản xuất kinh doanh đạt tiêu chuẩn về môi trường 18 1.
Hệ thống tổ chức chính trị xã hội vững mạnh - Đảng bộ, chính quyền xã đạt tiêu chuẩn “trong sạch, vững mạnh” và các tổ chức đoàn thể chính trị của xã đều đạt danh hiệu tiên tiến trở lên. - An ninh, trật tự xã hội được giữ vững. Sự cần thiết phải xây dựng nông thôn mới Thứ nhất, xây dựng nông thôn mới để phát triển nông nghiệp nông thôn theo hướng hiện đại Nông nghiệp nước ta hiện nay còn chưa phát triển theo chiều sâu mà chủ yếu phát triển theo bề rộng dựa trên những ưu đãi có sẵn của tự nhiên. Những người làm nông nghiệp chủ yếu là người dân có trình độ thấp, quanh năm “bán mặt cho đất, bán lưng cho trời”, mức đầu tư vào công nghệ thấp, hàm lượng kỹ thuật chế biến trong sản phẩm còn thấp trong đó chi phí sản xuất cao, do đó giảm sức cạnh tranh trên thị trường thế giới.
Hàng nông sản luôn gặp khó khăn khi vượt qua các rào cản kỹ thuật hết sức khắt khe của các nước công nghiệp. Hơn nữa, khi gia nhập WTO, theo các hiệp định song phương, đa phương chúng ta sẽ được hưởng các ưu ái thuế quan nhưng chúng ta lại gặp các hàng rào phi thuế quan hết sức chặt chẽ.