Luận văn: Phát triển Hệ thống Đổi mới Quốc gia ở Châu Á - Kinh nghiệm cho Việt Nam

Luận văn về phát triển hệ thống đổi mới quốc gia ở châu Á. Kinh nghiệm quốc tế và bài học cho Việt Nam. Nghiên cứu chuyên sâu về chính trị.

• Tác giả: Hoàng Thị Thinh
• Người hướng dẫn: PGS.TS Phí Mạnh Hồng
• Trường học: Đại học quốc gia Hà Nội - Trường đại học kinh tế
• Chuyên ngành: Kinh tế chính trị
• Đề tài: Phát triển hệ thống đổi mới quốc gia ở một số nước châu Á và bài học kinh nghiệm cho Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Mô hình hệ thống đổi mới quốc gia Chìa khóa cho châu Á

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và sự trỗi dậy của kinh tế tri thức, việc phát triển hệ thống đổi mới quốc gia (National Innovation System - NIS) đã trở thành một chiến lược trọng tâm. Đây không chỉ là một khái niệm học thuật mà còn là một công cụ thực tiễn giúp các quốc gia châu Á nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Hệ thống này được định nghĩa là một mạng lưới phức hợp bao gồm các tổ chức, thể chế trong cả khu vực công và tư nhân. Các thành phần này tương tác với nhau trong một khuôn khổ chung nhằm thúc đẩy việc tạo ra, phổ biến và ứng dụng tri thức mới. Theo Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD), NIS là "một hệ thống các cơ quan thuộc các lĩnh vực công và tư nhân, mà hoạt động của nó nhằm khám phá, du nhập, biến đổi và phổ biến các công nghệ mới". Mục tiêu cuối cùng là biến tri thức thành giá trị kinh tế, thúc đẩy tác động đến tăng trưởng kinh tế một cách bền vững. Thay vì tập trung riêng lẻ vào hoạt động nghiên cứu và phát triển (R&D), cách tiếp cận NIS nhấn mạnh sự liên kết và tương tác giữa các chủ thể. Điều này tạo ra một hệ sinh thái đổi mới sáng tạo năng động, nơi các ý tưởng được thương mại hóa hiệu quả, từ đó tạo ra các sản phẩm và dịch vụ có giá trị gia tăng cao. Các quốc gia châu Á như Nhật Bản, Hàn Quốc và Trung Quốc đã chứng minh hiệu quả của việc xây dựng NIS hoàn chỉnh, biến họ từ các nền kinh tế đang phát triển thành những cường quốc về công nghệ cao và đổi mới.

1.1. Định nghĩa hệ thống đổi mới và vai trò trong kinh tế

Hệ thống đổi mới quốc gia (NIS) là tập hợp các thể chế và cơ chế, cả công và tư, tương tác với nhau để kích thích và hỗ trợ đổi mới. Theo C. Freeman, đây là "một mạng lưới các tổ chức, thiết chế trong các khu vực tư nhân và công cộng cùng phối hợp hoạt động lẫn nhau trong quá trình nghiên cứu, nhập khẩu, cải tiến và phổ biến các công nghệ mới". Vai trò của NIS trong nền kinh tế hiện đại là vô cùng quan trọng. Nó tạo ra một môi trường thuận lợi để gắn kết hoạt động nghiên cứu và phát triển (R&D) với nhu cầu thực tiễn của thị trường. Thay vì xem R&D là một hoạt động độc lập, NIS coi đó là một phần của chuỗi giá trị, từ ý tưởng ban đầu đến sản phẩm thương mại. Hệ thống này giúp nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia bằng cách tối ưu hóa việc sử dụng các nguồn lực tri thức, thúc đẩy sự ra đời của các ngành công nghiệp mới và hiện đại hóa các ngành công nghiệp truyền thống. Một NIS hiệu quả sẽ là động lực chính cho quá trình chuyển đổi sang một nền kinh tế tri thức.

1.2. Phân tích các thành phần cốt lõi của hệ sinh thái đổi mới

Một hệ sinh thái đổi mới sáng tạo hoàn chỉnh bao gồm bốn thành phần cốt lõi tương tác chặt chẽ. Thứ nhất là các doanh nghiệp, đặc biệt là các khởi nghiệp công nghệ (tech startups), đóng vai trò trung tâm, là nơi diễn ra các hoạt động đổi mới và thương mại hóa. Thứ hai là các trường đại học và viện nghiên cứu, nơi sản sinh ra tri thức và cung cấp vốn nhân lực chất lượng cao. Thứ ba là chính phủ và các cơ quan nhà nước, có nhiệm vụ xây dựng chính sách khoa học và công nghệ, tạo lập môi trường pháp lý và cung cấp tài chính ban đầu. Cuối cùng là các tổ chức trung gian và hệ thống tài chính, bao gồm các vườn ươm công nghệ, quỹ đầu tư mạo hiểm và các tổ chức tư vấn chuyển giao công nghệ. Sự liên kết giữa các thành phần này, thường được mô tả qua mô hình bộ ba xoắn (Triple Helix) (Chính phủ - Doanh nghiệp - Viện/Trường), tạo ra sức mạnh tổng hợp, thúc đẩy dòng chảy tri thức và nguồn lực một cách hiệu quả.

II. Thách thức khi xây dựng hệ thống đổi mới quốc gia ở châu Á

Mặc dù việc phát triển hệ thống đổi mới quốc gia mang lại nhiều lợi ích, các nước châu Á phải đối mặt với không ít thách thức. Một trong những rào cản lớn nhất là sự thiếu liên kết giữa các thành phần trong hệ thống. Các viện nghiên cứu và trường đại học thường hoạt động tách biệt với nhu cầu của doanh nghiệp, dẫn đến các kết quả R&D không có tính ứng dụng cao. Thêm vào đó, chính sách khoa học và công nghệ ở nhiều quốc gia còn mang tính hành chính, thiếu linh hoạt và chưa thực sự tạo động lực cho đổi mới. Khung pháp lý về sở hữu trí tuệ và chuyển giao công nghệ còn yếu kém, chưa bảo vệ được quyền lợi của nhà sáng tạo và gây khó khăn cho quá trình thương mại hóa. Một thách thức nghiêm trọng khác là chất lượng nguồn nhân lực. Dù có dân số đông, nhiều quốc gia vẫn thiếu hụt vốn nhân lực chất lượng cao, đặc biệt là các kỹ sư, nhà khoa học và nhà quản lý có khả năng dẫn dắt các dự án công nghệ cao và đổi mới. Nguồn vốn cho các hoạt động đổi mới, đặc biệt là vốn mạo hiểm cho khởi nghiệp công nghệ (tech startups), còn hạn chế. Các doanh nghiệp, nhất là doanh nghiệp vừa và nhỏ, thường gặp khó khăn trong việc tiếp cận tài chính để đầu tư vào R&D. Vượt qua những thách thức này đòi hỏi một chiến lược tổng thể và sự quyết tâm chính trị mạnh mẽ từ chính phủ.

2.1. Rào cản về chính sách khoa học và công nghệ hiện hành

Nhiều quốc gia châu Á vẫn duy trì một cơ chế quản lý khoa học và công nghệ theo mô hình tuyến tính, tập trung vào việc cấp phát ngân sách cho các viện nghiên cứu công. Các chính sách khoa học và công nghệ này thường thiếu cơ chế đánh giá hiệu quả dựa trên kết quả đầu ra và tác động kinh tế. Sự thiếu đồng bộ giữa các chính sách công nghiệp, thương mại và đổi mới cũng tạo ra rào cản. Ví dụ, chính sách thuế có thể không khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào nghiên cứu và phát triển (R&D), hoặc các quy định về đầu tư nước ngoài có thể hạn chế dòng chảy chuyển giao công nghệ tiên tiến. Việc thay đổi tư duy từ quản lý sang kiến tạo, tạo ra một môi trường chính sách linh hoạt và lấy doanh nghiệp làm trung tâm là yêu cầu cấp thiết.

2.2. Khó khăn trong việc chuyển giao công nghệ và sở hữu trí tuệ

Quá trình chuyển giao công nghệ từ các viện nghiên cứu ra doanh nghiệp thường bị đình trệ do thiếu các tổ chức trung gian hiệu quả và cơ chế định giá tài sản trí tuệ rõ ràng. Các nhà khoa học thiếu kỹ năng thương mại hóa, trong khi doanh nghiệp lại e ngại rủi ro khi đầu tư vào công nghệ mới. Hệ thống luật pháp về sở hữu trí tuệ dù đã được xây dựng nhưng việc thực thi còn yếu. Tình trạng vi phạm bản quyền và đánh cắp bí mật thương mại vẫn còn phổ biến, làm giảm động lực sáng tạo và sự tin tưởng của các đối tác quốc tế. Để giải quyết vấn đề này, cần tăng cường vai trò của các văn phòng chuyển giao công nghệ (TTOs) tại các trường đại học và xây dựng một cơ chế thực thi quyền sở hữu trí tuệ mạnh mẽ.

III. Phương pháp xây dựng hệ thống đổi mới với vai trò của chính phủ

Để phát triển hệ thống đổi mới quốc gia thành công, vai trò của chính phủ là không thể thiếu, đặc biệt trong giai đoạn đầu. Chính phủ không chỉ là nhà tài trợ mà còn là nhà kiến tạo, điều phối và định hướng chiến lược. Nhiệm vụ hàng đầu là xây dựng một khung chính sách khoa học và công nghệ nhất quán, dài hạn, và có khả năng thích ứng với sự thay đổi nhanh chóng của công nghệ. Chính sách này cần tạo ra một sân chơi bình đẳng, khuyến khích cạnh tranh lành mạnh và tưởng thưởng xứng đáng cho các hoạt động đổi mới. Chính phủ cũng đóng vai trò then chốt trong việc đầu tư vào cơ sở hạ tầng nền tảng cho đổi mới, bao gồm các phòng thí nghiệm quốc gia, mạng lưới internet tốc độ cao, và các trung tâm dữ liệu lớn. Một phương pháp hiệu quả là thúc đẩy hợp tác quốc tế trong đổi mới, học hỏi kinh nghiệm từ các quốc gia đi trước và thu hút các tập đoàn đa quốc gia đặt trung tâm R&D. Hơn nữa, chính phủ cần tiên phong trong việc cải cách giáo dục, đảm bảo hệ thống đào tạo cung cấp đủ vốn nhân lực chất lượng cao đáp ứng nhu cầu của một nền kinh tế tri thức. Bằng cách tạo ra một môi trường pháp lý thuận lợi cho khởi nghiệp công nghệ (tech startups) và các quỹ đầu tư mạo hiểm, chính phủ sẽ kích hoạt được nguồn năng lượng sáng tạo từ khu vực tư nhân.

3.1. Xây dựng chính sách khoa học và công nghệ hiệu quả

Vai trò của chính phủ được thể hiện rõ nhất qua việc hoạch định và thực thi chính sách khoa học và công nghệ. Một chính sách hiệu quả cần tập trung vào việc tạo ra các cơ chế khuyến khích tài chính (như ưu đãi thuế cho R&D, các quỹ tài trợ đối ứng) và phi tài chính (như đơn giản hóa thủ tục hành chính, vinh danh các nhà khoa học và doanh nhân đổi mới). Chính sách cũng cần xác định các lĩnh vực công nghệ ưu tiên, phù hợp với lợi thế cạnh tranh của quốc gia, để tập trung nguồn lực đầu tư. Việc đánh giá chính sách cần được thực hiện định kỳ dựa trên các chỉ số rõ ràng, chẳng hạn như số lượng bằng sáng chế, giá trị xuất khẩu sản phẩm công nghệ cao và đổi mới, và thứ hạng trên Chỉ số đổi mới sáng tạo toàn cầu (GII).

3.2. Thúc đẩy hợp tác quốc tế trong hoạt động đổi mới

Trong thế giới phẳng, không một quốc gia nào có thể đổi mới một mình. Hợp tác quốc tế trong đổi mới là một chiến lược thông minh để tiếp cận tri thức, công nghệ và nguồn vốn toàn cầu. Chính phủ có thể thúc đẩy hợp tác thông qua việc ký kết các hiệp định khoa học công nghệ song phương và đa phương, tài trợ cho các dự án nghiên cứu chung, và tạo điều kiện cho các nhà khoa học trong nước tham gia vào các mạng lưới nghiên cứu quốc tế. Thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) vào các lĩnh vực công nghệ cao cũng là một kênh quan trọng để thúc đẩy chuyển giao công nghệ và học hỏi kinh nghiệm quản lý tiên tiến. Các chương trình trao đổi sinh viên, học giả cũng góp phần quan trọng vào việc xây dựng mạng lưới và nâng cao chất lượng vốn nhân lực chất lượng cao.

IV. Bí quyết xây dựng một hệ sinh thái đổi mới sáng tạo bền vững

Bên cạnh vai trò của chính phủ, việc xây dựng một hệ sinh thái đổi mới sáng tạo bền vững đòi hỏi sự tham gia tích cực của tất cả các bên. Bí quyết nằm ở việc tạo ra một vòng tuần hoàn tích cực, nơi tri thức được tạo ra, lan tỏa và ứng dụng một cách liên tục. Nền tảng của hệ sinh thái này là hoạt động nghiên cứu và phát triển (R&D). Việc đầu tư mạnh mẽ và dài hạn cho cả nghiên cứu cơ bản và nghiên cứu ứng dụng là điều kiện tiên quyết. Các doanh nghiệp cần được khuyến khích để trở thành trung tâm của hoạt động đổi mới, tự thành lập các bộ phận R&D và tích cực hợp tác với các viện, trường. Mô hình bộ ba xoắn (Triple Helix), nhấn mạnh sự hợp tác chặt chẽ giữa Chính phủ - Viện/Trường - Doanh nghiệp, là một mô hình đã được chứng minh hiệu quả. Để hệ sinh thái trở nên năng động, cần có một nền văn hóa chấp nhận rủi ro và tôn vinh sự sáng tạo. Các vườn ươm công nghệ và các chương trình tăng tốc khởi nghiệp đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ các ý tưởng mới trong giai đoạn đầu. Việc này không chỉ giúp các khởi nghiệp công nghệ (tech startups) tồn tại mà còn tạo ra một môi trường cạnh tranh sôi động, thúc đẩy toàn bộ hệ thống cùng phát triển.

4.1. Đầu tư vào nghiên cứu và phát triển R D dài hạn

Đầu tư cho nghiên cứu và phát triển (R&D) là khoản đầu tư cho tương lai. Các quốc gia thành công như Hàn Quốc đã dành một tỷ lệ GDP rất cao (trên 4%) cho R&D trong nhiều thập kỷ. Khoản đầu tư này cần được phân bổ hợp lý giữa nghiên cứu cơ bản (để tạo ra tri thức nền tảng) và nghiên cứu ứng dụng, triển khai (để giải quyết các vấn đề thực tiễn). Cần có cơ chế để khu vực tư nhân tham gia đầu tư mạnh mẽ hơn vào R&D, thay vì chỉ phụ thuộc vào ngân sách nhà nước. Các dự án R&D quy mô lớn, mang tính quốc gia, tập trung vào các công nghệ lõi có thể tạo ra những đột phá và nâng cao vị thế công nghệ của đất nước trên trường quốc tế.

4.2. Ứng dụng mô hình bộ ba xoắn Triple Helix hiệu quả

Mô hình bộ ba xoắn (Triple Helix) mô tả mối quan hệ tương tác, cộng sinh giữa ba chủ thể chính: chính phủ, giới học thuật (viện/trường), và ngành công nghiệp (doanh nghiệp). Để ứng dụng hiệu quả, cần phá bỏ các rào cản ngăn cách ba khu vực này. Các cơ chế như dự án nghiên cứu chung, các phòng thí nghiệm đặt tại doanh nghiệp, hay các giáo sư kiêm nhiệm vai trò cố vấn công nghệ sẽ giúp tăng cường sự liên kết. Chính phủ đóng vai trò điều phối, tạo ra các nền tảng và không gian để ba bên gặp gỡ, trao đổi và hợp tác. Khi mô hình bộ ba xoắn vận hành trơn tru, tri thức sẽ được chuyển hóa thành giá trị thương mại một cách nhanh chóng, tạo động lực mạnh mẽ cho tăng trưởng kinh tế.

V. Kinh nghiệm phát triển hệ thống đổi mới từ Nhật Bản Hàn Quốc

Nghiên cứu các bài học từ những quốc gia đi trước là cách tiếp cận khôn ngoan để phát triển hệ thống đổi mới quốc gia. Nhật Bản và Hàn Quốc là hai ví dụ điển hình tại châu Á. Kinh nghiệm từ Hàn Quốc cho thấy sự thành công của một mô hình do chính phủ dẫn dắt mạnh mẽ trong giai đoạn đầu. Chính phủ đã tập trung nguồn lực vào các tập đoàn lớn (Chaebol) để nhanh chóng xây dựng năng lực công nghệ trong các ngành chiến lược như điện tử, đóng tàu. Đồng thời, họ đầu tư rất lớn vào giáo dục và R&D. Trong khi đó, mô hình đổi mới của Nhật Bản lại nhấn mạnh vào sự hợp tác chặt chẽ giữa chính phủ và ngành công nghiệp, đặc biệt thông qua các côngxoocxiom R&D để phát triển các công nghệ then chốt. Nhật Bản cũng rất chú trọng đến việc cải tiến liên tục (Kaizen) và chất lượng sản phẩm. Một ví dụ khác là mô hình đổi mới của Singapore, một quốc gia nhỏ nhưng đã xây dựng được một hệ sinh thái đổi mới sáng tạo hàng đầu thế giới bằng cách thu hút nhân tài, vốn đầu tư và các tập đoàn công nghệ toàn cầu. Các quốc gia đi sau có thể học hỏi từ những kinh nghiệm này để xây dựng một mô hình NIS phù hợp với điều kiện và bối cảnh riêng của mình, tránh được những sai lầm và rút ngắn con đường phát triển.

5.1. Bài học từ mô hình đổi mới công nghệ của Nhật Bản

Nhật Bản đã xây dựng một NIS hoàn thiện từ rất sớm, đặc trưng bởi sự phối hợp nhịp nhàng giữa Bộ Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp (METI) và các doanh nghiệp. Bài học chính từ Nhật Bản là tầm quan trọng của tầm nhìn dài hạn và sự đầu tư kiên trì vào các công nghệ nền tảng. Chính phủ Nhật Bản không can thiệp trực tiếp vào hoạt động của doanh nghiệp mà đóng vai trò định hướng, tạo điều kiện thông qua các dự án R&D hợp tác và chính sách hỗ trợ các doanh nghiệp vừa và nhỏ. Hệ thống giáo dục và đào tạo nghề của Nhật Bản cũng góp phần tạo ra một lực lượng lao động có kỹ năng cao, là nền tảng cho năng lực sản xuất và đổi mới của quốc gia.

5.2. Phân tích kinh nghiệm thành công từ Hàn Quốc và Singapore

Kinh nghiệm từ Hàn Quốc nổi bật với chiến lược "bắt kịp và vượt qua" (catch-up and leapfrogging). Giai đoạn đầu, Hàn Quốc tập trung nhập khẩu, học hỏi và cải tiến công nghệ từ nước ngoài. Sau khi đã làm chủ công nghệ, họ đầu tư mạnh mẽ vào R&D để tạo ra những sản phẩm sáng tạo của riêng mình. Ngược lại, mô hình đổi mới của Singapore tập trung vào việc trở thành một trung tâm (hub) toàn cầu về đổi mới. Họ tạo ra một môi trường kinh doanh và pháp lý cực kỳ thuận lợi, chính sách thuế hấp dẫn và cơ sở hạ tầng hiện đại để thu hút các công ty đa quốc gia và các khởi nghiệp công nghệ (tech startups) hàng đầu thế giới. Bài học chung là sự quyết tâm chính trị và chiến lược nhất quán, dài hạn là yếu tố quyết định thành công.

VI. Tương lai hệ thống đổi mới quốc gia Xu hướng và giải pháp

Tương lai của việc phát triển hệ thống đổi mới quốc gia ở châu Á sẽ được định hình bởi các xu hướng công nghệ toàn cầu như Trí tuệ nhân tạo (AI), Internet vạn vật (IoT), và Công nghệ sinh học. Các quốc gia cần có tầm nhìn chiến lược để đón đầu những xu hướng này, biến thách thức thành cơ hội để nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Giải pháp trọng tâm là tiếp tục đầu tư vào vốn nhân lực chất lượng cao, không chỉ về kiến thức chuyên môn mà còn về các kỹ năng mềm như tư duy phản biện, sáng tạo và hợp tác. Hệ thống đổi mới cần trở nên linh hoạt và mở hơn, tăng cường hợp tác quốc tế trong đổi mới và kết nối với các mạng lưới tri thức toàn cầu. Mục tiêu cuối cùng không chỉ là tăng trưởng kinh tế mà còn là xây dựng một nền kinh tế tri thức bền vững, giải quyết được các thách thức lớn của xã hội như biến đổi khí hậu, y tế và an ninh năng lượng. Việc cải thiện vị trí trên bảng xếp hạng Chỉ số đổi mới sáng tạo toàn cầu (GII) sẽ là một thước đo quan trọng, phản ánh hiệu quả của các nỗ lực xây dựng và hoàn thiện hệ thống đổi mới quốc gia, đảm bảo sự thịnh vượng lâu dài cho các quốc gia châu Á trong thế kỷ 21.

6.1. Nâng cao Chỉ số đổi mới sáng tạo toàn cầu GII cho quốc gia

Chỉ số đổi mới sáng tạo toàn cầu (GII) là một công cụ hữu ích để đánh giá và so sánh hiệu quả của hệ thống đổi mới giữa các quốc gia. Chỉ số này đo lường cả yếu tố đầu vào (thể chế, nguồn nhân lực, cơ sở hạ tầng) và đầu ra của đổi mới (sản phẩm tri thức, công nghệ, sáng tạo). Để nâng cao thứ hạng GII, các quốc gia cần có một chiến lược tổng thể, cải thiện đồng bộ trên tất cả các trụ cột. Việc này đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các bộ, ngành và sự tham gia của khu vực tư nhân. Cải thiện GII không chỉ là mục tiêu về mặt xếp hạng mà còn phản ánh sự tiến bộ thực chất trong việc xây dựng một hệ sinh thái đổi mới sáng tạo hiệu quả.

6.2. Tầm nhìn chiến lược cho một nền kinh tế tri thức bền vững

Việc phát triển hệ thống đổi mới quốc gia không phải là mục tiêu cuối cùng, mà là phương tiện để đạt được một mục tiêu lớn hơn: xây dựng một nền kinh tế tri thức bền vững. Tầm nhìn này đòi hỏi sự cân bằng giữa tăng trưởng kinh tế, công bằng xã hội và bảo vệ môi trường. Đổi mới sáng tạo cần được định hướng để giải quyết các thách thức xã hội, tạo ra các công nghệ xanh, và nâng cao chất lượng cuộc sống cho người dân. Một nền kinh tế tri thức thực sự là nơi mọi công dân đều có cơ hội tiếp cận giáo dục chất lượng, tham gia vào quá trình sáng tạo và hưởng lợi từ những thành quả của đổi mới. Đây là tầm nhìn chiến lược dài hạn cho sự phát triển thịnh vượng của các quốc gia châu Á.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh nền kinh tế toàn cầu chuyển dịch mạnh mẽ sang mô hình dựa trên tri thức, năng lực đổi mới sáng tạo không còn là một lợi thế bổ trợ mà đã trở thành yếu tố quyết định sự thịnh vượng quốc gia. Theo các báo cáo kinh tế quốc tế, giá trị do tri thức tạo ra tại các quốc gia phát triển thuộc Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) đã chiếm trên 50% tổng GDP. Nhiều nền kinh tế tại châu Á sau giai đoạn dài tăng trưởng dựa vào khai thác tài nguyên và nhập khẩu công nghệ giá rẻ từ phương Tây đang đối mặt với nguy cơ rơi vào bẫy thu nhập trung bình nếu không kịp thời nâng cấp năng lực công nghệ nội sinh.

Vấn đề cốt lõi đặt ra là làm thế nào để chuyển đổi mô hình tăng trưởng từ diện rộng sang chiều sâu thông qua việc xây dựng một hệ thống đổi mới sáng tạo hiệu quả. Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Kinh tế chính trị của tác giả Hoàng Thị Thinh tại Trường Đại học Kinh tế – Đại học Quốc gia Hà Nội tập trung giải quyết bài toán này. Nghiên cứu xác định mục tiêu làm sáng tỏ cơ sở lý luận về Hệ thống đổi mới quốc gia (NIS), phân tích kinh nghiệm thực tiễn từ 3 nền kinh tế tiêu biểu tại châu Á gồm Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc trong giai đoạn 2002–2010, từ đó đề xuất các giải pháp chiến lược cho Việt Nam đến năm 2025.

Ý nghĩa của nghiên cứu thể hiện qua việc cung cấp các luận cứ khoa học nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Việc thiết lập một NIS hoàn thiện hướng tới mục tiêu tăng tỷ trọng đầu tư nghiên cứu và phát triển (R&D) của khu vực doanh nghiệp lên trên 60-70% tổng mức chi tiêu toàn xã hội, tạo tiền đề để Việt Nam thu hẹp khoảng cách phát triển công nghệ trong khu vực.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên sự tích hợp của các học thuyết kinh tế học tiến hóa và lý thuyết hệ thống về đổi mới sáng tạo, tiêu biểu là các công trình kinh điển của Chris Freeman (1987, 1995), Bengt-Åke Lundvall (1985, 1992), Richard Nelson (1993) và quan điểm về lợi thế cạnh tranh quốc gia của Michael Porter (1990). Hệ thống lý luận này khẳng định đổi mới không diễn ra đơn lẻ theo chuỗi tuyến tính mà là kết quả của sự tương tác mạng lưới phức tạp giữa các thể chế công và tư.

Khung lý thuyết của luận văn vận hành xoay quanh 4 khái niệm trung tâm:

• Công nghệ và cấu trúc 4 thành phần (T-H-I-O): Công nghệ được hiểu là hệ thống kiến thức toàn diện gồm phần Kỹ thuật (Technology - thiết bị, máy móc), phần Con người (Human - kỹ năng, tư duy sáng tạo), phần Thông tin (Information - dữ liệu, quy trình, thiết kế) và phần Tổ chức (Organization - cơ chế quản trị, liên kết vận hành). Bốn yếu tố này có quan hệ hữu cơ, quyết định năng lực hấp thụ và làm chủ công nghệ.
• Đổi mới công nghệ (Technology Innovation): Là quá trình chủ động thay thế hoặc cải tiến căn bản các yếu tố cấu thành công nghệ nhằm tạo ra sản phẩm, dịch vụ mới hoặc tối ưu hóa quy trình sản xuất thương mại.
• Hệ thống đổi mới quốc gia (NIS): Tập hợp các tổ chức, thiết chế công và tư (Chính phủ, doanh nghiệp, viện nghiên cứu, trường đại học, tổ chức tài chính) tương tác mật thiết với nhau trong việc sáng tạo, nhập khẩu, thích nghi và phổ biến tri thức mới.
• Kinh tế tri thức (Knowledge-based Economy): Nền kinh tế mà quá trình sản sinh, lan tỏa và sử dụng tri thức đóng vai trò là động lực then chốt cho tăng trưởng kinh tế và tạo lập việc làm.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn vận dụng phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, kết hợp phương pháp trừu tượng hóa khoa học, phân tích - tổng hợp và so sánh kinh tế quốc tế.

Nguồn dữ liệu thứ cấp được thu thập có hệ thống từ các báo cáo chính thức của OECD, Tổ chức Sở hữu Trí tuệ Thế giới (WIPO), Cơ quan Sáng chế và Nhãn hiệu Hoa Kỳ (USPTO), Bộ Khoa học và Công nghệ Việt Nam, cùng số liệu chi tiêu R&D của Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc và Việt Nam giai đoạn 2002–2010.

Cỡ mẫu nghiên cứu tập trung vào 4 quốc gia đại diện tiêu biểu (3 quốc gia châu Á có mô hình phát triển thành công và Việt Nam). Phương pháp chọn mẫu có chủ đích (purposive sampling) được lựa chọn vì 3 quốc gia nghiên cứu đại diện cho các cấp độ phát triển khác nhau của NIS: Nhật Bản đại diện cho mô hình NIS hoàn thiện và tự chủ công nghệ cao; Hàn Quốc đại diện cho mô hình phát triển bứt phá từ nhập khẩu sang thế hệ NIS thứ 3; Trung Quốc đại diện cho mô hình NIS chuyển đổi trong nền kinh tế thị trường mang đặc trưng riêng. Việc kết hợp phân tích thể chế định tính với so sánh chỉ số định lượng giúp bóc tách chính xác các nút thắt cơ chế và định lượng được hiệu quả đầu tư công nghệ theo thời gian.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, mô hình NIS Nhật Bản chứng minh vai trò hạt nhân của doanh nghiệp tư nhân kết hợp định hướng chiến lược từ Nhà nước. Nhật Bản ban hành Luật Khoa học và Công nghệ cơ bản từ năm 1995, triển khai tầm nhìn dài hạn "NIS 25" đến năm 2025. Điểm nổi bật là cơ cấu tài chính cho đổi mới mang tính xã hội hóa rất cao: khoảng 86% chi tiêu R&D công nghiệp xuất phát từ khu vực tư nhân và các tổ chức tài chính trung gian, ngân sách chính phủ chỉ tài trợ trực tiếp khoảng 14%.

Thứ hai, Hàn Quốc và Trung Quốc tạo bước nhảy vọt nhờ tập trung nguồn lực và tái định hình thể chế. Hàn Quốc đẩy mạnh chi tiêu R&D vượt ngưỡng 3,5% GDP, chuyển dịch sang mô hình NIS thế hệ thứ 3 với sự dẫn dắt của các tập đoàn công nghệ lớn liên kết chặt chẽ cùng mạng lưới viện nghiên cứu độc lập. Trong khi đó, Trung Quốc duy trì tốc độ tăng trưởng chi tiêu R&D bình quân trên 15-20% mỗi năm trong giai đoạn 2002–2010, đưa đổi mới sáng tạo thành trụ cột hiện đại hóa quốc gia.

Thứ ba, thực trạng NIS tại Việt Nam bộc lộ sự rời rạc và hiệu quả thấp. Tỷ lệ đầu tư cho KH&CN từ ngân sách nhà nước chỉ dao động quanh mức 1,5 - 2% tổng chi ngân sách, tương đương chưa đầy 0,5 - 0,6% GDP. Đáng chú ý, hơn 60% tổng chi tiêu R&D toàn xã hội vẫn phụ thuộc vào nguồn vốn nhà nước, trong khi mức độ tham gia của doanh nghiệp rất hạn chế. Số lượng bằng sáng chế của Việt Nam được đăng ký tại Mỹ (USPTO) giai đoạn 2006–2010 chỉ đạt con số khiêm tốn vài chục văn bằng, thấp hơn hàng chục lần so với các nước láng giềng như Singapore, Malaysia và Thái Lan.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân căn bản của sự yếu kém trong NIS Việt Nam bắt nguồn từ cơ chế vận hành mang nặng tính hành chính bao cấp. Mối liên kết giữa 3 nhà (Nhà nước - Viện trường - Doanh nghiệp) còn rất lỏng lẻo. Các viện nghiên cứu công lập hoạt động khép kín, đề tài nghiên cứu chủ yếu phục vụ nghiệm thu học thuật thay vì xuất phát từ nhu cầu thị trường.

Khi so sánh với kinh nghiệm châu Á, dữ liệu có thể được minh họa trực quan thông qua biểu đồ so sánh tương quan giữa tỷ lệ chi tiêu R&D/GDP và số lượng đơn đăng ký sáng chế quốc tế. Biểu đồ cột thể hiện chi tiêu R&D cho thấy khoảng cách chênh lệch rõ rệt: trong khi Nhật Bản và Hàn Quốc duy trì mức đầu tư trên 3% GDP, Việt Nam vẫn ở mức dưới 1% GDP. Đồng thời, một sơ đồ mạng lưới luân chuyển tri thức sẽ làm rõ việc thiếu vắng các tổ chức trung gian, vườn ươm công nghệ và quỹ đầu tư mạo hiểm tại Việt Nam – những mắt xích giữ vai trò điều tiết và cung ứng vốn dài hạn như tại Nhật Bản hay Hàn Quốc.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm phát triển Hệ thống đổi mới quốc gia bền vững, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược:

• Tái định dạng mô hình NIS lấy doanh nghiệp làm trung tâm: Bộ Khoa học và Công nghệ phối hợp với Bộ Kế hoạch và Đầu tư hoàn thiện khung pháp lý trong giai đoạn 2015–2020. Mục tiêu cụ thể là nâng tỷ trọng đóng góp của khu vực doanh nghiệp vào tổng đầu tư R&D quốc gia đạt tối thiểu 50-60% vào năm 2025, chuyển dịch vai trò của viện nghiên cứu sang cung cấp dịch vụ công nghệ theo đơn đặt hàng thương mại.
• Đổi mới toàn diện cơ chế tài chính và phát triển thị trường vốn mạo hiểm: Bộ Tài chính chủ trì sửa đổi quy chế phân bổ ngân sách KH&CN, áp dụng cơ chế khoán kinh phí đến sản phẩm cuối cùng giai đoạn 2016–2022. Thiết lập chính sách khấu trừ thuế thu nhập doanh nghiệp từ 10% đến 30% cho các khoản đầu tư R&D, đồng thời hình thành ít nhất 3-5 quỹ đầu tư mạo hiểm công - tư để hỗ trợ doanh nghiệp khởi nghiệp đổi mới sáng tạo.
• Thúc đẩy liên kết Viện - Trường - Doanh nghiệp thông qua tổ chức trung gian: Bộ Giáo dục và Đào tạo phối hợp cùng các hiệp hội doanh nghiệp thiết lập mạng lưới trung tâm chuyển giao công nghệ tại 100% các trường đại học kỹ thuật trọng điểm đến năm 2023. Đặt chỉ tiêu tăng tỷ lệ thương mại hóa các đề tài nghiên cứu khoa học sử dụng ngân sách nhà nước lên mức 25-30%.
• Chủ động hội nhập quốc tế và thu hút chuyển giao công nghệ nguồn: Bộ Công Thương và Bộ Ngoại giao xây dựng cơ chế sàng lọc các dự án FDI công nghệ cao giai đoạn 2015–2025, bắt buộc tỷ lệ chuyển giao công nghệ và hợp tác R&D với đối tác trong nước, hướng tới tốc độ tăng trưởng đăng ký sáng chế quốc tế của người Việt Nam đạt từ 15-20% mỗi năm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Cán bộ hoạch định chính sách tại các cơ quan quản lý nhà nước: Lãnh đạo và chuyên viên tại Bộ Khoa học và Công nghệ, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Tài chính có thể khai thác các bài học thể chế của Nhật Bản và Hàn Quốc để xây dựng Chiến lược phát triển KH&CN 10 năm và các nghị định hướng dẫn về tự chủ đại học, quỹ đầu tư mạo hiểm.
• Lãnh đạo doanh nghiệp, tập đoàn kinh tế và hiệp hội ngành nghề: Giám đốc công nghệ (CTO), nhà quản lý doanh nghiệp có thể ứng dụng mô hình 4 thành phần công nghệ (T-H-I-O) để đánh giá đúng năng lực công nghệ nội tại, tối ưu hóa quy trình R&D và xây dựng chiến lược liên kết với các trường đại học.
• Ban giám hiệu các trường đại học và viện nghiên cứu: Các nhà quản lý học thuật tìm thấy phương pháp chuyển đổi cơ chế hoạt động của viện nghiên cứu theo hướng tự chủ tài chính, nâng tỷ trọng nguồn thu từ hợp đồng thương mại hóa sáng chế lên 30-40% ngân sách hoạt động.
• Học viên cao học, nghiên cứu sinh và giảng viên khối ngành kinh tế: Tài liệu cung cấp khung tham chiếu chuẩn mực về phương pháp luận phân tích NIS, kinh tế chính trị của đổi mới công nghệ và hệ thống dữ liệu so sánh quốc tế đa chiều phục vụ công tác giảng dạy, nghiên cứu chuyên sâu.

Câu hỏi thường gặp

• Hệ thống đổi mới quốc gia (NIS) khác gì so với hệ thống KH&CN truyền thống? Hệ thống KH&CN truyền thống thường hoạt động theo tư duy tuyến tính khép kín, tập trung vào năng lực nghiên cứu của các viện hàn lâm. Ngược lại, NIS là mô hình mạng lưới mở, lấy doanh nghiệp làm trung tâm, gắn kết nghiên cứu với sản xuất thương mại và chú trọng các luồng luân chuyển tri thức giữa 4 thành phần công và tư.

• Tại sao doanh nghiệp phải là trung tâm của NIS thay vì các viện nghiên cứu? Doanh nghiệp là chủ thể trực tiếp cạnh tranh trên thị trường, hiểu rõ nhu cầu của khách hàng và chịu sức ép sống còn về nâng cao năng suất. Khi doanh nghiệp là trung tâm, các hoạt động R&D mới bám sát thực tiễn sản xuất, giúp rút ngắn thời gian đưa sản phẩm mới ra thị trường từ nhiều năm xuống chỉ còn vài tháng.

• Nhật Bản đã giải quyết bài toán tài chính cho đổi mới công nghệ ở các doanh nghiệp vừa và nhỏ (SME) như thế nào? Nhật Bản thiết lập mạng lưới các tổ chức tài chính chuyên biệt như Tập đoàn Tài chính vì Doanh nghiệp nhỏ và Ngân hàng Shoko Chukin, cung cấp các khoản vay dài hạn với lãi suất ưu đãi thấp, đồng thời bảo lãnh tín dụng dựa trên năng lực công nghệ thay vì chỉ dựa vào tài sản thế chấp bất động sản.

• Rào cản lớn nhất của Việt Nam khi xây dựng và vận hành NIS là gì? Rào cản lớn nhất nằm ở sự thiếu đồng bộ về thể chế và cơ chế tài chính hành chính hóa. Hơn 60% nguồn lực KH&CN vẫn phân bổ theo cơ chế bình quân bao cấp, thiếu thị trường khoa học công nghệ minh bạch và thiếu vắng các quỹ đầu tư mạo hiểm hỗ trợ rủi ro cho quá trình thương mại hóa.

• Mô hình 4 thành phần công nghệ T-H-I-O có ý nghĩa gì đối với nhà quản trị? Mô hình T-H-I-O khẳng định công nghệ không chỉ là máy móc thiết bị (T) mà còn là con người (H), thông tin tài liệu (I) và cách thức tổ chức (O). Nếu doanh nghiệp chỉ đầu tư mua sắm máy móc hiện đại mà không đào tạo con người và cải tiến mô hình quản trị tương thích thì sẽ gây lãng phí tới 40-50% hiệu suất thiết bị.

Kết luận

• Luận văn hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về Hệ thống đổi mới quốc gia, chỉ rõ bản chất liên kết mạng lưới lấy doanh nghiệp làm hạt nhân trung tâm của nền kinh tế tri thức.
• Phân tích sâu sắc bài học thực tiễn từ Nhật Bản, Hàn Quốc và Trung Quốc, làm sáng tỏ vai trò kiến tạo thể chế của Nhà nước và cơ chế phân bổ tài chính đa dạng cho hoạt động R&D.
• Chỉ rõ những điểm nghẽn của hệ thống đổi mới tại Việt Nam giai đoạn 2002–2010, đặc biệt là sự lệ thuộc vào ngân sách công và sự đứt gãy giữa nghiên cứu học thuật với nhu cầu thương mại.
• Đề xuất lộ trình 4 nhóm giải pháp đồng bộ về hoàn thiện thể chế, đổi mới tài chính, phát triển tổ chức trung gian và hợp tác quốc tế hướng đến mốc chiến lược năm 2025.
• Kêu gọi các nhà hoạch định chính sách và cộng đồng doanh nghiệp chủ động phối hợp hành động, coi đầu tư cho NIS là giải pháp sống còn để nâng cao sức cạnh tranh và đưa kinh tế Việt Nam bứt phá bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan chung về Hệ thống đổi mới quốc gia Chương 2: Kinh nghiệm phát triển Hệ thống đổi mới quốc gia ở một số nước châu Á Chương 3: Một số gợi ý chính sách nhằm phát triển Hệ thống đổi mới quốc gia ở Việt Nam 7 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN CHUNG VỀ HỆ THỐNG ĐỔI MỚI QUỐC GIA 1. Một số khái niệm có liên quan 1. Khái niệm công nghệ Có thể nói công nghệ xuất hiện đồng thời với sự hình thành xã hội loài ngƣời. Từ “công nghệ” xuất phát từ chữ Hy Lạp (Teknve – Tenkhne) có nghĩa là một công nghệ hay một kỹ năng, và (λoyoσ –logos) có nghĩa là một khoa học, hay sự nghiên cứu.

Nhƣ vậy, thuật ngữ Technology (Tiếng anh) hay Technologie (Tiếng Pháp) có ý nghĩa là khoa học về kỹ thuật hay sự nghiên cứu có hệ thống về kỹ thuật – thƣờng đƣợc gọi là Công nghệ học. Có nhiều quan niệm và định nghĩa khác nhau về công nghệ, trong cuốn giáo trình “Quản trị công nghệ” đã giới thiệu một định nghĩa tƣơng đối đầy đủ về công nghệ: “Công nghệ là việc sử dụng sáng tạo các loại công cụ, máy móc, tri thức và kỹ năng để biến đổi các yếu tố đầu vào thành sản phẩm hay dịch vụ” [6] Ở Việt Nam, cho đến nay công nghệ thƣờng đƣợc hiểu là quá trình tiến hành một công đoạn sản xuất, là thiết bị để thực hiện một công việc (do đó công nghệ thƣờng là tính từ của cụm thuật ngữ nhƣ: qui trình công nghệ, thiết bị công nghệ, dây chuyền công nghệ…). Theo những quan niệm này, công nghệ chỉ liên quan đến sản xuất vật chất. Từ những năm 60 của thế kỷ XX, khởi đầu từ Mỹ rồi Tây Âu đã sử dụng thuật ngữ “công nghệ” để chỉ các hoạt động ở mọi lĩnh vực, các hoạt động này áp dụng những kiến thức là kết quả của nghiên cứu khoa học ứng dụng – một sự phát triển của khoa học trong thực tiễn – nhằm mang lại hiệu quả cao hơn trong hoạt động của con ngƣời.

Khái niệm công nghệ này dần dần đƣợc chấp nhận rộng rãi trên thế giới, ví dụ thể hiện ở việc thay đổi tên gọi của các tạp chí lớn trên thế giới, 8 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] nhƣ “Tạp chí khoa học và kỹ thuật – Science et technique” đổi thành “Khoa học và công nghệ - Science et technogie” Ở Việt Nam, Nghị quyết 26 của Bộ chính trị, Ban chấp hành Trung ƣơng Đảng Cộng sản Việt Nam khoá VI (1991) mang tên “Nghị quyết về khoa học – công nghệ”. Nhƣ vậy, thuật ngữ công nghệ đã đƣợc sử dụng chính thức ở nƣớc ta. Năm 1992, Ủy ban khoa học – kỹ thuật Nhà nƣớc đổi thành Bộ khoa học – công nghệ và Môi trƣờng (nay là Bộ khoa học - công nghệ). Mặc dầu đã đƣợc sử dụng khá rộng rãi trên thế giới, song việc đƣa ra một định nghĩa công nghệ lại chƣa có đƣợc sự thống nhất.

Đó là do số lƣợng các công nghệ hiện có nhiều đến mức không thể thống kê đƣợc, công nghệ lại hết sức đa dạng, khiến những ngƣời sử dụng một công nghệ cụ thể trong những điều kiện và hoàn cảnh không giống nhau sẽ dẫn đến sự khái quát của họ về công nghệ sẽ khác nhau. Bên cạnh đó sự phát triển nhƣ vũ bão của khoa học công nghệ làm thay đổi nhiều quan niệm cũ tƣởng nhƣ vĩnh cửu, cũng là nguyên nhân dẫn đến sự không thống nhất trên. Việc đƣa ra một định nghĩa khái quát đƣợc bản chất của công nghệ là việc cần thiết, bởi vì không thể quản lý công nghệ, một khi chƣa xác định rõ nó là cái gì. Các tổ chức quốc tế về Khoa học – công nghệ đã có nhiều cố gắng trong việc đƣa ra một định nghĩa công nghệ có thể dung hoà các quan điểm, đồng thời tạo thuận lợi cho việc phát triển và hoà nhập các quốc gia trong từng khu vực và trên phạm vi toàn cầu.

Có bốn khía cạnh cần bao quát trong định nghĩa công nghệ, đó là: Khía cạnh “công nghệ là máy biến đổi” Khía cạnh “công nghệ là một công cụ” Khía cạnh “công nghệ là kiến thức” Khía cạnh “công nghệ hàm chứa trong các dạng hiện thân của nó”. 9 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Khía cạnh thứ nhất đề cập đến khả năng làm ra đồ vật, đồng thời công nghệ phải đáp ứng mục tiêu khi sử dụng và thoả mãn yêu cầu về mặt kinh tế nếu nó muốn đƣợc áp dụng trên thực tế. Đây là điểm khác biệt giữa khoa học và công nghệ. Môi trƣờng công nghệ Nguồn lực Hàng hoá Hoạt động sản xuất Dịch vụ Công nghệ Hình 1.

Công nghệ là công cụ biến đổi Khía cạnh thứ hai nhấn mạnh công nghệ là một sản phẩm của con ngƣời, do đó con ngƣời có thể làm chủ đƣợc nó vì nó hoàn toàn không phải là “cái hộp đen” huyền bí. Vì là một công cụ nên công nghệ có mối quan hệ chặt chẽ đối với con ngƣời và cơ cấu tổ chức. Khía cạnh thứ ba đề cập đến cốt lõi của mọi hoạt động công nghệ là kiến thức. Nó bác bỏ quan niệm công nghệ phải là các vật thể, phải nhìn thấy đƣợc.

Đặc trƣng kiến thức khẳng định vai trò dẫn đƣờng của khoa học đối với công nghệ, đồng thời nhấn mạnh rằng không phải ở các quốc gia có các công nghệ giống nhau sẽ đạt đƣợc kết quả nhƣ nhau. Việc sử dụng một công nghệ đòi hỏi con ngƣời cần phải đƣợc đào tạo về kĩ năng, trang bị kiến thức và phải luôn cập nhật những kiến thức đó. 10 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Khía cạnh thứ tƣ đề cập đến vấn đề: công nghệ dù là kiến thức song vẫn có thể đƣợc mua, đƣợc bán. Đó là do công nghệ hàm chứa trong các vật thể tạo nên nó.

Trung tâm chuyển giao công nghệ khu vực Châu Á và Thái Bình Dƣơng (The Asian and Pacific Center For Transfer of Technology – APCTT) coi công nghệ hàm chứa trong bốn thành phần: kỹ thuật, kỹ năng con ngƣời, thông tin và tổ chức. Xuất phát từ các khía cạnh trên, chúng ta có thể thừa nhận định nghĩa công nghệ do Uỷ ban Kinh tế và Xã hội khu vực Châu Á –Thái Bình Dƣơng (Economic and Social Commission for Asia and the Pacific – ESCAP) đƣa ra: Công nghệ là kiến thức có hệ thống về quy trình và kỹ thuật dùng để chế biến vật liệu và thông tin. Nó bao gồm kiến thức, thiết bị, phương pháp và các hệ thống dùng trong việc tạo ra hàng hoá và cung cấp dịch vụ. [13] Định nghĩa công nghệ của Uỷ ban Kinh tế và Xã hội khu vực Châu Á – Thái Bình Dƣơng đƣợc coi là bƣớc ngoặt trong quan niệm về công nghệ.

Theo định nghĩa này, không chỉ sản xuất vật chất mới dùng công nghệ, mà khái niệm công nghệ đƣợc mở rộng ra tất cả các lĩnh vực hoạt động xã hội. Những lĩnh vực công nghệ mới mẻ dần trở thành quen thuộc: công nghệ thông tin, công nghệ ngân hàng, công nghệ du lịch, công nghệ văn phòng… 1. Các thành phần cơ bản của công nghệ Công nghệ bao gồm nhiều thành phần khác nhau, nhưng cốt lõi bao giờ cũng bao gồm bốn thành phần cơ bản sau: Thứ nhất: Phần kỹ thuật (Technology - T), bao gồm các phƣơng tiện vật chất cần thiết cho sản xuất, ví dụ nhƣ máy móc, dụng cụ, các thiết bị trong dây chuyền. phần này đƣợc coi là phần vật chất cốt lõi của bất kỳ sự chuyển đổi đối tƣợng lao động nào.

Thứ hai: Phần con ngƣời (Human - H) là kỹ năng và kinh nghiệm của con ngƣời làm chủ công nghệ, nó bao gồm năng lực sáng tạo, sử dụng phần 11 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] kỹ thuật một cách khéo léo về thao tác và tƣ duy tổ chức vận hành, hệ thống thông tin. Đây là phần chủ chốt của bất kỳ thao tác vận hành công nghệ. Con ngƣời là nguồn gốc của mọi sáng tạo, nền kinh tế tri thức trong tƣơng lai, chất xám, trí tuệ của con ngƣời tác động nhanh, có sức mạnh quyết định các quá trình chuyển đổi phát triển. Thứ ba: Phần thông tin (Information - I), bao gồm các tài liệu mà bản thân phần vật chất của kỹ thuật của công nghệ mang lại thông tin; ví dụ nhƣ sơ đồ quy trình công nghệ, bản thiết kế, các bảng tính, công thức, phƣơng trình biểu đồ lý thuyết, các thao tác chuyển đổi, các mẫu mã, phần mềm hỗ trợ.

Phần này do con ngƣời tạo ra và sử dụng có ý nghĩa trong việc đào tạo, nghiên cứu phát triển. Đây cũng là phần đƣợc bảo mật. Thứ tư: Phần tổ chức (Organization - O), là sự bố trí và mối liên hệ con ngƣời với con ngƣời về thông tin, máy móc, thiết bị trong sản xuất. Nó bao gồm sơ đồ cơ cấu tổ chức cho các hoạt động, loại hình công ty, ví dụ nhƣ phân công nhân sự, thiết lập các quy tắc vận hành, phƣơng pháp quản lý công nghệ, quản lý chất lƣợng, nội quy làm việc.

Bất cứ một sự đổi mới công nghệ nào cũng cần sự phối hợp hoạt bốn thành phần cơ bản của công nghệ: T, thành phần vật chất cốt lõi của công nghệ, khi nó thay đổi thì các thành phần H, I, O cũng phải tƣơng thích mới có ý nghĩa. Các thành phần của công nghệ có quan hệ mật thiết, bổ sung cho nhau, không thể thiếu bất cứ thành phần nào. Nếu không hiểu chức năng và mối tƣơng hỗ giữa các thành phần của công nghệ, có thể dẫn đến lãng phí trong đầu tƣ trang thiết bị do các thành phần khác không tƣơng xứng (hay không đồng bộ) khiến trang thiết bị, máy móc không phát huy hết tính năng của chúng. 12 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.2 : Mối quan hệ giữa các thành phần công nghệ 1.

Đổi mới công nghệ Lịch sử phát triển xã hội loài ngƣời đã trải qua nhiều giai đoạn, mỗi giai đoạn gắn liền với sự xuất hiện và phát triển của một loại hình kỹ thuật đặc trƣng quyết định sự phát triển của xã hội loài ngƣời ở giai đoạn đó. Thời kỳ đồ đá phát triển cao hơn thời kỳ trƣớc đó là nhờ sự xuất hiện và phát triển của các công cụ lao động bằng đá.