phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, phụ lục, nội dung luận án đƣợc cấu trúc thành 4 chƣơng: Ch ơng 1: Cơ sở khoa học về phát triển du lịch Ch ơng 2: Các nhân tố ảnh hƣởng đến phát triển du lịch vùng Bắc Trung Bộ Ch ơng 3: Thực trạng phát triển du lịch vùng BTBgiai đoạn 2000 - 2015 Ch ơng 4: Định hƣớng và giải pháp phát triển du lịch vùng BTBđến năm 2030 10 CHƢƠNG 1: CƠ SỞ KHOA HỌC VỀ PHÁT TRIỂN DU LỊCH 1. Tổng quan về vấn đề nghiên cứu 1. Trên t ế Nghiên cứu DL nhằm hƣớng tới việc phát triển các hoạt động nghỉ ngơi, giải trí của con ngƣời tại điểm đến với mục đích nâng cao hiệu quả kinh tế cũng nhƣ đảm bảo các tác động bền vững về xã hội và môi trƣờng đƣợc quan tâm ở nhiều lĩnh vực khoa học khác nhau trên thế giới. Khoa học địa lý cũng là lĩnh vực quan tâm đến DL từ khá sớm và đã hình thành chuyên ngành Địa lý DL từ những thập niên 30 của thế kỷ XX.
Địa lý DL hƣớng tới các đối tƣợng ngày càng mở rộng theo nhu cầu thực tế của xã hội từ những nghiên cứu về địa lý luồng khách tới các đánh giá TNDL, nhu cầu DL đến phân vùng, quy hoạch và PTDL [86]. - H ớng nghiên cứu đánh giá tài nguyên và các nh n tố nh h ởng tới DL: Là hƣớng nghiên cứu khá sớm của địa lý DL với mục đích đánh giá đặc điểm địa lý của những nơi du khách tham quan để từ đó kiến nghị những giải pháp phát triển và bảo vệ cảnh quan. Trƣớc tiên, là những nghiên cứu các giá trị DL của cảnh quan, X.Letsitski cho rằng Địa lý DL có nhiệm vụ “xác định một cách khoa học giá trị DL của c nh quan, nghiên cứu tiền đề để tiến hành khai thác kinh doanh và tổ chức các hoạt động DL mà vẫn b o vệ đ ợc giá trị quý báu của c nh quan” [dẫn theo 86]. Vấn đề đƣợc quan tâm hơn cả là phƣơng pháp xác định sức chứa, độ bền vững của cảnh quan đối với hoạt động DL.
Nhà địa lý Liên Xô Mukhina (1973), nhóm các nhà địa lý cảnh quan của trƣờng Đại học Tổng hợp Matxcơva (E. Svitrenco) đã có những công trình nghiên cứu đánh giá các thể tự nhiên hay đánh giá tài nguyên phục vụ mục đích DL. Các nhà địa lý Mỹ (W.Davis, Bohart), Canada (Wolfe, Heleiner), Ba Lan (Kostrouixki, Warszyncka…) có những nghiên cứu về khả năng chịu tải của cảnh quan tự nhiên; một số nhà khoa học Tiệp khắc nghiên cứu về đánh giá và thành lập bản đồ tiềm năng DL tự nhiên, lịch sử - văn hóa. Gần dây, các nhà Địa lý phƣơng Tây lại hƣớng sự quan tâm đến sự tác động hai chiều giữa các giá trị tài nguyên và PTDL; nghiên cứu các vấn đề cụ thể mang tính ứng dụng cao.
Các tác giả Jinyang Deng (Đại học Alberta, Canada), Brian King (Đại học Victoria, Australia), Thomas Bauer (Đại học Bách khoa Hồng Kông) (2002) đã đánh giá các khu tự nhiên (nhƣ VQG) cho PTDL bằng việc phân cấp các mức độ bảo vệ đối với các khu vực khác nhau [165]. Nghiên cứu PTDL hƣớng các nhà Địa lý quan tâm hơn nữa đến các nhân tố ảnh hƣởng đến hoạt động này. Nhiều công trình đã chỉ ra sự PTDL ở bất kì địa điểm nào cũng phụ thuộc vào sự tồn tại của hàng loạt các điều kiện tiên quyết cho sự tăng trƣởng, và hệ quả sự hành thành không gian cũng nhƣ những đặc điểm địa lí của 11 chúng sẽ phản ánh sự tác động lẫn nhau giữa một vài nhân tố hình thành nên chiều hƣớng PTDL (đƣợc đƣa ra bởi các nhà địa lý Anh Britton, 1989; Miossec, 1977; Pearce, 1987, 1989) [dẫn theo 162]. Đây đƣợc xem là hƣớng nghiên cứu địa lý DL xã hội [86].
Các nhà địa lý Mỹ và Canada nhƣ Knetsch, Clowson, Wolfe…cũng đi vào nghiên cứu các nhu cầu DL cũng nhƣ sự phụ thuộc vào khoảng cách của điểm cƣ trú và sử dụng các mô hình lực hút [dẫn theo 86]. Chris Cooper, John Fletcher, David Gilbert và Stephen Wanhill trong Tourism – Principles and Practice [155] đã giới thiệu công trình mang tính tổng hợp của các nhà khoa học địa lý và kinh tế nghiên cứu trong lĩnh vực du lịch. Trong đó, phần 1 và phần 2 của công trình tập trung đề cập đến lý luận về các vấn đề cung – cầu trong du lịch; đặc biệt nhấn mạnh “điểm đến” du lịch – tâm điểm phát sinh cầu đồng thời cũng là nơi chịu nhiều tác động về kinh tế, xã hội và môi trƣờng từ hoạt động du lịch. - H ớng nghiên cứu PTDL trên cơ sở hình thành các tổ hợp lãnh thổ và tối u hóa cấu trúc lãnh thổ kinh tế của DL.
Nhiệm vụ tìm tòi để khai thác những lãnh thổ DL mới đã nảy sinh hƣớng nghiên cứu ứng dụng này. Công tác phân vùng đóng vai trò quan trọng trong việc xác định tính chuyên môn hóa và tạo ra hiệu quả phát triển cho lãnh thổ DL và đƣợc đề cập đến bởi một số nhà Địa lý Mỹ từ những năm 1940, nhƣng công trình đầu tiên có ý nghĩa đƣợc xuất bản vào 1972 của tác giả C. Gunn: Designing Tourist Regions giới thiệu một mô hình của hệ thống DL và một quy trình cụ thể xuất phát từ trƣờng hợp quy hoạch vui chơi, giải trí cho bán đảo Michigan [dẫn theo 152]. Gunn đồng thời là chủ biên của cuốn “Tourism planning – Basics, Concepts, Cases” (2002) với nhiều lần tái bản[152].
Công trình đã đánh giá toàn diện mục đích của việc quy hoạch lãnh thổ DL, xem xét DL trong một hệ thống của nhiều yếu tố về sức hấp dẫn, dịch vụ, giao thông, thông tin, xúc tiến…thảo luận về các vấn đề tăng trƣởng, phát triển bền vững, DL sinh thái và chính sách trong mối quan hệ với lãnh thổ DL. Quan niệm quy hoạch vùng, quy hoạch điểm, khu DL cùng một số nghiên cứu trƣờng hợp cụ thể đƣợc hai tác giả đề cập có hệ thống và rõ ràng. Đóng góp cho hƣớng nghiên cứu này, tác giả C.Hall xem xét vấn đề quy hoạch lãnh thổ trong mối quan hệ với chính sách PTDL của quốc gia và các vùng ở cấp phân vị thấp hơn [152]. 12 Ở một góc độ mang tính thời sự, Donald G.Reid trong công trình “Tourism, Globalization and Development” đề cập đến những vấn đề liên quan đến lãnh thổ DL trong bối cảnh toàn cầu hóa.
Cùng với việc tổng hợp và phân tích định nghĩa du lịch ở khía cạnh kinh tế kỹ thuật hay sinh thái, tác giả đề cập đến mối quan hệ giữa toàn cầu hóa và khía cạnh kinh tế chính trị của PTDL, quy hoạch và lý thuyết phát triển cùng những mối quan hệ đối với PTDL, liên kết du lịch trong sự phát triển chung…[156]. Hệ thống lãnh thổ DL là một hệ thống địa lý xã hội trong đó có các yếu tố luồng khách, tổng thể tự nhiên, tổng thể văn hóa – lịch sử, các công trình kỹ thuật, nhân viên phục vụ và cơ quan điều hành. Mỗi yếu tố phân hệ này có vai trò, chức năng nhất định và tác động qua lại với các phân hệ khác (Pirojinik – 1985)[dẫn theo 86]. Một số học giả hiện đại: C.
Trên cơ sở đó, các nghiên cứu đề xuất các giải pháp, chính sách phát triển phù hợp với từng hợp phần lãnh thổ hƣớng tới sự phát triển bền vững của DL. Nhƣ vậy, dù ở khía cạnh đánh giá tài nguyên, phân tích nhân tố hay tổ chức lãnh thổ DL; các nhà nghiên cứu Địa lý DL trên thế giới đều hƣớng tới mục tiêu PTDL. Đó là những đóng góp ở hợp phần tài nguyên, các yếu tố xã hội hay dƣới góc độ đánh giá tổng hợp cho một lãnh thổ đón khách sao cho các giá trị cảnh quan cũng nhƣ các yếu tố dịch vụ, con ngƣời, CSHT, giao thông đều đƣợc sắp xếp, bố trí trên lãnh thổ một cách khoa học, hợp lý và phục vụ tốt nhất nhu cầu của du khách. Đó là những nghiên cứu có trách nhiệm trong việc thúc đẩy một ngành kinh tế phát triển vừa mang lại sự tăng trƣởng về quy mô, đồng thời giảm thiểu các tác động về xã hội và môi trƣờng.
Nghiên cứu PTDL dƣới góc độ Địa lý học chính là sự tổng hợp các nghiên cứu về tài nguyên đƣợc xem xét nhƣ một nhân tố, đánh giá các khía cạnh kinh tế, sự phát triển không gian và tác động qua lại đối với lãnh thổ của hoạt động DL. Ở V ệt N m Nghiên cứu trong nƣớc về lĩnh vực địa lý DL mới chỉ đƣợc quan tâm từ những năm 90 của thế kỉ XX. Những nhà khoa học Địa lý đi tiên phong trong nghiên cứu DL ở Việt Nam đã có nhiều đóng góp quan trọng về lý luận và thực tiễn cho các hƣớng nghiên cứu của chuyên ngành này [86]. Một số hƣớng nghiên cứu chính phục vụ mục đích PTDL của khoa học Địa lý bao gồm: 1 - Nghiên cứu đánh giá tài nguyên của lãnh thổ phục vụ mục đích DL.
2 - Nghiên cứu tổ chức lãnh thổ, xác định các điểm, tuyến DL và những nghiên cứu ứng dụng nhằm PTDL ở các cấp lãnh thổ nhỏ. 13 - Nghiên cứu đánh giá TNDL phục vụ mục đích PTDL Đây là hƣớng tiên phong trong nghiên cứu Địa lý DL ở Việt Nam. Các tác giả có những đóng góp đầu tiên và quan trọng phải kể đến Nguyễn Minh Tuệ, Lê Thông và Nguyễn Trần Cầu (1993). Trong đó, tác giả Nguyễn Minh Tuệ nghiên cứu “Ph ơng pháp xác định mức độ tập trung di tích lịch sử văn hóa theo lãnh thổ trong nghiên cứu địa lý DL và nghiên cứu đánh giá tài nguyên nh n văn phục vụ mục đích DL biển” [119], tác giả Lê Thông và Nguyễn Trần Cầu:“X y dựng cơ sở lý luận và ph ơng pháp nghiên cứu các điều kiện tự nhiên và TNDL biển Việt Nam [dẫn theo 3].
Tác giả Đặng Duy Lợi (1992), Lê Văn Tin (1999), Phạm Trung Lƣơng và nnk ([46][48][101]) đã đóng góp cho hƣớng nghiên cứu này các đánh giá về tài nguyên (tự nhiên và nhân văn) phục vụ cho mục đích PTDL. Theo hƣớng này, các nghiên cứu đƣa ra phƣơng pháp luận, phƣơng pháp đánh giá, thang bậc và hệ số xác định các điểm, tuyến DL. Từ đó, các nghiên cứu đã đề xuất giải pháp phục vụ cho mục đích PTDL của lãnh thổ nghiên cứu. - Nghiên cứu tổ chức lãnh thổ, xác định các điểm, tuyến phục vụ PTDL.
Những kết quả nghiên cứu theo hƣớng này đã đặt nền móng cho những nghiên cứu trong lĩnh vực Địa lý DL ở Việt Nam.