Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN ĐỘI NGŨ GIÁO VIÊN THPT THEO CHUẨN NGHỀ NGHIỆP 1. Tổng quan lịch sử nghiên cứu các vấn đề 1. Các nghiên cứu nước ngoài Trên thế giới hầu như các nước đều chú trọng rất lớn tới giáo dục, xem giáo dục có vai trò trọng yếu trong việc giữ vững ổn định và phát triển của mỗi quốc gia, dân tộc. Công tác bồi dưỡng thường xuyên nhằm kịp thời bổ sung kiến thức và đổi mới phương pháp giảng dạy để phù hợp với sự phát triển kinh tế - xã hội là phương châm hành động của các quốc gia.
Theo tổng kết của UNESCO, vai trò người giáo viên có sự thay đổi theo các hướng: (1) Đảm nhận nhiều chức năng khác hơn so với trước, có trách nhiệm nặng hơn trong việc lựa chọn nội dung dạy học và giáo dục; (2) Chuyển mạnh từ chỗ truyền thụ kiến thức sang tổ chức việc học của HS, sử dụng tối đa những nguồn tri thức trong xã hội; (3) Coi trọng hơn việc cá biệt hóa học tập, thay đổi tính chất trong quan hệ thầy trò; (4) Yêu cầu sử dụng rộng rãi hơn những phương tiện dạy học hiện đại do đó có yêu cầu trang bị thêm các kiến thức, kỹ năng cần thiết; (5) Yêu cầu hợp tác rộng rãi và chặt chẽ hơn với các giáo viên cùng trường, thay đổi cấu trúc trong mối quan hệ giữa các giáo viên với nhau; (6) Yêu cầu thắt chặt hơn mối quan hệ với cha mẹ HS và cộng đồng góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống; (7) Yêu cầu giáo viên tham gia hoạt động rộng rãi trong và ngoài nhà trường; (8) Giảm bớt và thay đổi kiểu uy tín truyền thống trong quan hệ với HS, nhất là đối với HS lớn, với cha mẹ HS. Khi bàn đến chất lượng giáo dục trong các công trình nghiên cứu người ta thường luận giải, phân tích và đánh giá ở chất lượng đội ngũ nhà giáo và 7 cán bộ quản lý cơ sở giáo dục vì trong cơ sở giáo dục đội ngũ nhà giáo và cán bộ quản lý là hai yếu tố quyết định cơ bản đến chất lượng giáo dục. Việc đổi mới, đào tạo, bồi dưỡng và tạo động lực cho ĐNGV là yêu cầu cấp bách đối với mọi thời đại. Theo Bernd Meier, người giáo viên cần phải có các năng lực hạt nhân, nòng cốt như: năng lực dạy học, năng lực giáo dục, năng lực chẩn đoán, năng lực đánh giá, năng lực tư vấn, năng lực tiếp tục phát triển nghề nghiệp và phát triển trường học.
Các quốc gia ở Châu Á – Thái Bình Dương coi trọng đào tạo, bồi dưỡng nhà giáo, xem đây là một trong những khâu then chốt để phát triển kinh tế. Đồng thời, họ cũng đã chú trọng đến vấn đề bồi dưỡng và nâng cao năng lực cho đội ngũ giáo viên. Còn Michel Develay cho rằng: Đào tạo nhà giáo mà không làm cho họ có trình độ cao về năng lực tương ứng không chỉ với các sự kiện, khái niệm, định luật, định lý, hệ biến hóa của môn học đó, mà còn cả với khoa học lý luận của chúng là không thể thiếu được. Ông cũng đã đề cập đến nội dung, cách thức đào tạo, tính chất và bản sắc nghề nghiệp của nhà giáo.
Để nhà giáo thực hiện tốt các vai trò của mình, đòi hỏi phải nâng cao chất lượng nhà giáo như: phải tạo điều kiện đầy đủ nhất trong sử dụng thiết bị và phương pháp dạy tốt nhất khi đào tạo nhà giáo; nhà giáo phải là người thầy thực thụ chứ không phải chỉ là công cụ để truyền đạt lại kiến thức sách vở một cách máy móc. Một nghiên cứu tương tự trong công trình chung của các thành viên OECD (tổ chức Hợp tác phát triển Châu Âu) đã chỉ ra chất lượng nhà giáo gồm 5 mặt: (1) Kiến thức phong phú về phạm vi chương trình và nội dung bộ môn mình dạy; (2) Kỹ năng sư phạm, kể cả việc có được “kho kiến thức” về phương pháp dạy học, về năng lực sử dụng phương pháp đó; (3) Có tư duy phản ánh trước mỗi vấn đề và có năng lực tự phê, nét rất đặc trưng của nghề 8 dạy học; (4) Biết cảm thông và cam kết tôn trọng phẩm giá của người khác; (5) Có năng lực quản lý, kể cả trách nhiệm quản lý trong và ngoài lớp học. Các nước phát triển trên thế giới đều rất chú trọng đến giáo viên, vì phát triển ĐNGV là phát triển nguồn nhân lực của một ngành, một lĩnh vực. Điển hình: năm 1987, Hoa Kỳ thành lập Ủy ban quốc gia chuẩn nghề Dạy học.
Ở Úc mỗi bang xây dựng chuẩn nghề nghiệp của bang mình dựa trên cơ sở khung quốc gia. Vương quốc Anh năm 2007 xây dựng chuẩn nghề nghiệp giáo viên. Ở Trung Quốc, giáo viên được đánh giá với những tiêu chí, yêu cầu về các lĩnh vực dạy học. Nhìn chung, chuẩn nghề nghiệp các nước đều đòi hỏi năng lực nghề nghiệp, phương pháp giáo dục, đạo đức nghề nghiệp của người giáo viên.
Hầu hết các nước trên thế giới đều có những chiến lược riêng để từng bước đưa GD nước họ ngày càng phát triển. Nhưng tựu trung, lại các nước đã xem ĐNGV là một trong các thành tố cơ bản để phát triển giáo dục. Muốn nâng cao chất lượng dạy học phải có ĐNGV có năng lực chuyên môn, họ cho rằng kết quả toàn bộ hoạt động của nhà trường phụ thuộc rất nhiều vào việc tổ chức đúng đắn và hợp lý công tác quản lý bồi dưỡng, phát triển đội ngũ. Các nghiên cứu trong nước Ở Việt Nam vấn đề phát triển ĐMGV đã được đề cập từ lâu, Chủ tịch Hồ Chí Minh lúc đương thời rất quan tâm đến chất lượng giáo dục, đặc biệt là đội ngũ thầy, cô giáo.
Người đã chỉ rõ: “Vấn đề then chốt, quyết định chất lượng giáo dục là phải phát triển được đội ngũ đông đảo những người làm công tác giáo dục yêu nghề, yêu trường, hết lòng thương yêu, chăm sóc, giáo dục học sinh, không ngừng trau dồi đạo đức, tự bồi dưỡng nâng cao tay nghề để thực sự là tấm gương sáng cho học sinh noi theo”. Người luôn đánh giá cao vai trò của cô giáo, thầy giáo trong xã hội mới, coi họ là lớp người vẻ vang của đất nước. Vì nếu không có những người thầy giáo, người cô giáo hết 9 lòng dạy giỗ thế hệ trẻ ngày hôm nay thì không thể xây dựng được một xã hội tốt đẹp trong tương lai, như mọi người mong muốn. Trong toàn bộ di sản tư tưởng giáo dục của Chủ tịch Hồ Chí Minh, vấn đề cơ bản nhất, nổi bật nhất là vấn đề phát triển và hoàn thiện con người với những tinh hoa, những hiểu biết, năng lực và đạo đức là yếu tố then chốt, có tính quyết định đối với thành công của cách mạng, tiến bộ của xã hội, tiền đồ của dân tộc và hạnh phúc của nhân dân.
Người từng nói: “Muốn xây dựng chủ nghĩa xã hội, trước hết cần có những con người xã hội chủ nghĩa” mà đội ngũ giáo viên đóng vai trò then chốt. Xuyên suốt tư tưởng của Bác, ngay sau khi cách mạng tháng Tám thành công và qua các cuộc cải cách giáo dục năm 1950, 1956, 1979 và trong những năm đổi mới, nhiều công trình nghiên cứu vấn đề xây dựng và phát triển giáo viên, CBQL. Trong đó đặc biệt nhấn mạnh tầm quan trọng về phát triển ĐNGV. Điều đó được thể hiện qua các chủ trương, chính sách, hệ thống các văn bản quy phạm pháp luật; tiêu biểu nhất là Chỉ thị số 40-CT/TW, ngày 16/6/2004 của Ban Bí thư Trung ương Đảng về việc xây dựng, nâng cao chất lượng đội ngũ nhà giáo và cán bộ quản lý giáo dục [1]; Quyết định 09/2005/QĐ – TTg, ngày 11/01/2005 của Thủ tướng Chính phủ về việc phê duyệt đề án “Xây dựng, nâng cao chất lượng đội ngũ nhà giáo và cán bộ quản lý giáo dục giai đoạn 2005 – 2010”; Chiến lược phát triển giáo dục giai đoạn 2011-2020.
Với xu hướng kế thừa, nhiều nhà khoa học Việt Nam đã chắt lọc những vấn đề tinh túy nhất của hầu hết các tác phẩm nước ngoài để thể hiện trong các công trình nghiên cứu của mình về sự phát triển của công tác phát triển và nâng cao chất lượng đội ngũ giáo viên. Đáng lưu ý là các tác phẩm: “Một số vấn đề xây dựng đội ngũ cán bộ chủ chốt cấp huyện các dân tộc người Tây Nguyên” (Lê Hữu Nghĩa) [21]; “Nghề và nghiệp của người giáo viên” của 10 Nguyễn Thị Mỹ Lộc [18, tr 29]; “Chất lượng giáo viên và những chính sách cải thiện chất lượng giáo viên” của Nguyễn Quang Hoàn [19, tr 6]; Trong công trình “Công tác đào tạo, bồi dưỡng giáo viên phục vụ mục tiêu chuẩn hóa” [24, tr 42] và “Xây dựng tập thể giáo viên thành tổ chức biết học hỏi” [23, tr 16, số 34] của Nguyễn Sỹ Thư. Để đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục, từng bước tiếp cận và hội nhập giáo dục quốc tế, ngành GD&ĐT đã và đang quan tâm đến “chuẩn giáo viên” vì đây là cái được chọn làm căn cứ để đối chiếu, soi rọi lại định mức và là thước đo để góp phần đánh giá trình độ, tay nghề cũng như quá trình công tác của giáo viên. Xuất phát từ yêu cầu đó, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã ban hành Thông tư số 20/2018/TT-BGDĐT ngày 20 tháng 8 năm 2018 về quy định chuẩn nghề nghiệp giáo viên cơ sở giáo dục phổ thông gồm 5 tiêu chuẩn và 15 tiêu chí.
Đây là thước đo để đánh giá trình độ, kỹ năng, phẩm chất người giáo viên trước yêu cầu đổi mới giáo dục. Việc đánh giá giáo viên cuối năm, ngoài những quy định đánh giá, xếp loại về công chức nói chung, giáo viên cũng phải được đánh giá về chuẩn nghề nghiệp. Tuy nhiên việc đánh giá, xếp loại này cần phải được nghiên cứu trong thực tiễn. Khảo sát về việc đánh giá, xếp loại giáo viên THPT cũng là vấn đề cần thiết để giúp cho các nhà lãnh đạo, quản lý có kế hoạch xây dựng đội ngũ.
Như vậy, ta có thể nhận định rằng: Phát triển ĐNGV là vấn đề của phát triển nguồn lực trong lĩnh vực GD&ĐT, là vấn đề cấp thiết, là xu thế của thời đại, của các quốc gia trong xu thế hội nhập, vấn đề nâng cao chất lượng GD&ĐT được xem là quốc sách hàng đầu. Về luận văn thạc sĩ chuyên ngành quản lý giáo dục đã có một số luận văn về xây dựng và phát triển ĐNGV nói chung và phát triển đội ngũ giáo 11 viên theo hướng chuẩn nghề nghiệp nói riêng. Các luận văn này đã đưa ra những biện pháp xây dựng, phát triển ĐNGV ở những vùng miền khác nhau.