CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN ĐỘI NGŨ GIẢNG VIÊN TRONG TRƯỜNG ĐẠI HỌC 1. Các khái niệm có liên quan 1. Giảng viên đại học: Theo điều 70 bộ Luật Giáo dục (2015) quy định: “Nhà giáo là người làm nhiệm vụ giảng dạy, giáo dục trong nhà trường và cơ sở giáo dục khác. Nhà giáo giảng dạy ở cơ sở giáo dục mầm non, giáo dục phổ thông, giáo dục nghề nghiệp trình độ sơ cấp, trung cấp và cơ sở giáo dục khác gọi là giáo viên.
Nhà giáo giảng dạy trong các cơ sở giáo dục đại học, trường cao đẳng gọi là giảng viên”. Theo quyết định 1981/QĐ-TTg cơ cấu hệ thống giáo dục quốc dân gồm có 8 cấp, từ giáo dục Mầm non đến đào tạo Tiến sĩ trong đó Cơ sở giáo dục đại học bao gồm: Trường cao đẳng đào tạo trình độ cao đẳng; Đại học, trường Đại học, học viện (gọi chung là trường đại học) đào tạo trình độ cao đẳng, trình độ đại học; đào tạo trình độ thạc sỹ, trình độ tiến sỹ khi được Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo cho phép; Viện nghiên cứu khoa học đào tạo trình độ tiến sỹ, phối hợp với trường đại học đào tạo trình độ thạc sỹ khi được Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo cho phép. Đối với cơ sở giáo dục nghề bao gồm: Trường trung cấp chuyên nghiệp; Trường cao đẳng nghề, trung cấp nghề, trung tâm dạy nghề, lớp dạy nghề (gọi chung là cơ sở dạy nghề). Như vậy, giảng viên là những nhà giáo giảng dạy trong các trường cao đẳng, cao đẳng nghề; đại học, trường đại học và học viện.
Trong các trường đại học, giảng viên còn là nhà khoa học, làm nhiệm vụ nghiên cứu khoa học, nắm vững các phương pháp khoa học về giảng dạy và giáo dục, biết sử dụng thành thạo các phương tiện kỹ thuật trong giảng dạy, thường xuyên rèn luyện để nâng cao nghiệp vụ giảng dạy của mình, tham gia tích cực vào nghiên cứu khoa học và đời sống xã hội. Như vậy, phát triển đội ngũ giảng viên các 12 trường đại học không chỉ là phát triển năng lực giảng dạy mà còn là năng lực nghiên cứu khoa học. Qua phân tích ở trên, chúng ta thấy rằng, không phải bất cứ nhà giáo nào cũng là giảng viên, nhưng đã là giảng viên thì trước hết họ phải là một nhà giáo và phải đáp ứng đầy đủ tiêu chuẩn của một người nhà giáo. Điều 54 Luật Giáo dục đại học năm 2012 quy định tiêu chuẩn về người giảng viên như sau: “Giảng viên trong cơ sở giáo dục đại học là người có nhân thân rõ ràng; có phẩm chất, đạo đức tốt; có sức khỏe theo yêu cầu nghề nghiệp; đạt trình độ về chuyên môn, nghiệp vụ quy định tại điểm e khoản 1 Điều 77 của Luật Giáo dục; chức danh của giảng viên bao gồm trợ giảng, giảng viên, giảng viên chính, phó giáo sư, giáo sư; trình độ chuẩn của chức danh giảng viên giảng dạy trình độ đại học là thạc sĩ trở lên”.
Luật giáo dục đại học 2012 định nghĩa: “Đại học là cơ sở giáo dục đại học bao gồm tổ hợp các trường cao đẳng, trường đại học, viện nghiên cứu khoa học thành viên thuộc các lĩnh vực chuyên môn khác nhau, tổ chức theo hai cấp, để đào tạo các trình độ của giáo dục đại học”. Từ phân tích ở trên, học viên đưa ra Giảng viên đại học như sau khái niệm: “Giảng viên đại học là nhà giáo làm nhiệm vụ giảng dạy, quản lý giáo dục trong các trường cao đẳng, cao đẳng nghề; đại học, trường đại học và học viện được bổ nhiệm vào các ngạch giảng viên, giảng viên chính, giảng viên cao cấp, phó giáo sư và giáo sư”. Đội ngũ giảng viên Khái niệm “đội ngũ giảng viên” được hình thành trên cơ sở của khái niệm “đội ngũ” và khái niệm “giảng viên”. Như phần trên chúng ta đã nghiên cứu về khái niệm “Giảng viên”, tiếp theo chúng ta sẽ tìm hiểu về khái niệm “đội ngũ”.
Theo Đại từ điển Tiếng Việt: “đội ngũ là khối đông người cùng chức năng nghề nghiệp được tập hợp và tổ chức thành một lực lượng” [23]. 13 Theo Hoàng Phê (2001): “đội ngũ là tập hợp gồm một số đông người cùng chức năng hoặc nghề nghiệp, thành một lực lượng như đội ngũ những người viết văn, đội ngũ nhà giáo” [15]. Như vậy, nhắc đến đội ngũ là là chúng ta nhắc đến một tổ hợp các thành viên mà trong đó, các thành viên có mối quan hệ qua lại, khăng khít với nhau, họ bị ràng buộc với nhau bởi các quy chế và quy ước nhất định và cùng hoạt động vì một mục tiêu chung. Khi một phần tử trong hệ thống thay đổi, cả hệ thống cũng sẽ thay đổi theo.
Sự ràng buộc và phụ thuộc với nhau về mặt lợi ích khiến cho các thành viên trong đội ngũ gắn bó mật thiết với nhau. Đội ngũ tốt khi tất cả các thành viên trong đội ngũ đó phải tốt và ngược lại, đó cũng chính là cơ sở để xây dựng và phát triển đội ngũ. Từ đó, học viên đưa ra khái niệm đội ngũ như sau: “Đội ngũ là một tập hợp bao gồm nhiều người, cùng hoạt động trong một hình thái cơ cấu nhất định và hoạt động vì một mục tiêu chung”. Từ việc phân tích khái niệm “giảng viên” và khái niệm “đội ngũ” như trên cũng như căn cứ vào Từ điển Giáo dục học định nghĩa: “Đội ngũ GV là tập hợp những người đảm nhận công tác giáo dục và dạy học có đủ tiêu chuẩn đạo đức, chuyên môn và nghiệp vụ quy định” [24, tr96], học viên đưa ra khái niệm đội ngũ giảng viên như sau: “Đội ngũ giảng viên là tập hợp các nhà giáo làm nhiệm vụ giảng dạy, quản lý giáo dục trong các trường cao đẳng, cao đẳng nghề; đại học, trường đại học và học viện được bổ nhiệm vào các ngạch giảng viên, giảng viên chính, giảng viên cao cấp, phó giáo sư và giáo sư có đủ tiêu chuẩn đạo đức, chuyên môn, nghiệp vụ theo quy định và cùng thực hiện mục tiêu chung mà các cơ sở giáo dục đại học đã đề ra”.
Phát triển đội ngũ giảng viên đại học Đội ngũ giảng viên là nguồn lực quan trọng nhất của mỗi cơ sở giáo dục, đó là một trong những yếu tố quyết định đến chất lượng đào tạo của hệ thống giáo dục đại học nói riêng cũng như chỉ tiêu tuyển sinh, thương hiệu và vị trí của trường đại học trong hệ thống giáo dục đại học. Thực tế chỉ ra rằng, cơ sở 14 đào tạo nào làm tốt công tác phát triển đội ngũ giảng viên, cơ sở đó sẽ nhanh chóng xây dựng được thương hiệu và khẳng định được vị trí của mình. Trước làn sóng hội nhập mạnh mẽ của nền kinh tế cũng như sự tác động của cách mạng công nghệ 4.0, đội ngũ giảng viên phải luôn là đội ngũ tiên phong đi đầu, đón trước xu hướng và yêu cầu đào tạo nhân lực của xã hội trong tương lai. Cũng chính vì lẽ đó, việc phát triển đội ngũ giảng viên phải được ưu tiên hàng đầu.
Theo từ điển Tiếng Việt, khái niệm “phát triển” được định nghĩa như sau: “Phát triển là quá trình vận động theo khuynh hướng tiến lên, từ thấp đến cao, từ đơn giản đến phức tạp, từ kém hoàn thiện đến hoàn thiện hơn của một sự vật”. Từ đó, chúng ta có thể hiểu rằng: “Phát triển đội ngũ giảng viên đại học chính là việc đảm bảo, duy trì đủ về số lượng, cơ cấu cân đối về trình độ, ngành nghề, độ tuổi, giới tính của đội ngũ giảng viên trong các cơ sở đào tạo để đội ngũ giảng viên có đủ trình độ, năng lực, phẩm chất theo quy định và đáp ứng được mục tiêu giáo dục của nhà trường”. Nếu trường đại học có đội ngũ giảng viên hùng hậu (tức số lượng giảng viên lớn) nhưng chất lượng không cao hoặc ngược lại thì tổ chức đó cũng không phát huy được hết sức mạnh về nguồn nhân lực của mình. Để phát triển nhanh và bền vững, số lượng và chất lượng đội ngũ phải có mối quan hệ chặt chẽ, song hành với nhau.
Chúng ta không thể nào quá tập trung vào số lượng mà không chú tâm vào việc nâng cao chất lượng và ngược lại. Do đó, có thấy rằng, sự phối kết hợp chặt chẽ giữa số lượng, chất lượng và sự hài hòa về cơ cấu của đội ngũ giảng viên là đòn bẩy quan trọng giúp các trường đại học khẳng định được vị thế của mình trong hiện tại và tương lai. Phát triển đội ngũ giảng viên là vấn đề có tầm chiến lược, là những mục tiêu, chương trình có tính chất dài hạn, yêu cầu các trường trong hệ thống giáo dục đại học cần quan tâm, chú trọng. Để công tác phát triển đội ngũ giảng viên đạt hiệu quả cao, các cơ sở đào tạo phải tập trung vào đáp ứng các yêu cầu sau đây: 15 - Cơ sở đào tạo cần xác định đội ngũ giảng viên là nguồn lực quan trọng nhất.
Việc phát triển đội ngũ giảng viên nhằm đảm bảo duy trì đủ về số lượng, cơ cấu cân đối về trình độ, ngành nghề, độ tuổi, giới tính…, có đủ trình độ, năng lực, phẩm chất theo quy định và đáp ứng được mục tiêu giáo dục của nhà trường. - Tạo môi trường thuận lợi, khuyến khích đội ngũ giảng viên phát triển, nâng cao năng lực chuyên môn, vị thế, vai trò của người giảng viên trong các cơ sở đào tạo bởi họ là không những là người giảng dạy mà còn là lực lượng nòng cốt trong các hoạt động nghiên cứu khoa học và ứng dụng công trình nghiên cứu khoa học vào thực tiễn. - Để công tác phát triển đội ngũ giảng viên đạt hiệu quả cần thực hiện đồng bộ các hoạt động như quy hoạch, tuyển chọn, sử dụng, đào tạo, bồi dưỡng nâng cao trình độ, đánh giá và đãi ngộ giảng viên theo năng lực. - Kết hợp hài hòa, tạo ra sự gắn kết chặt chẽ giữa mục tiêu của mỗi cá nhân người giảng viên với mục tiêu của nhà trường, quan tâm và đáp ứng những quyền lợi thiết thực, đưa ra những định hướng, dẫn dắt, tạo động lực cho đội ngũ giảng viên hăng say làm việc đáp ứng mục tiêu theo từng giai đoạn cụ thể.
- Cần có những hoạt động đầu tư các nguồn lực cho công tác phát triển đội ngũ giảng viên nhằm đảm bảo sự ổn định, phát triển bền vững của đội ngũ giảng viên đại học.