CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ GIÁO DỤC ĐẠI HỌC, ĐỘI NGŨ GIẢNG VIÊN VÀ ĐỔI MỚI GIÁO DỤC ĐẠI HỌC Ở NƯỚC TA HIỆN NAY 1. Giáo dục đại học 1. Khái niệm “giáo dục đại học” Hiện nay, giáo dục được xem là con đường cơ bản của việc sản xuất và tái sản xuất sức lao động; là con đường để sức lao động tiềm tàng chuyển hóa thành sức lao động hiện thực. Do đó, giáo dục Đại học phải hướng đến mục tiêu đào tạo nhân lực, nâng cao dân trí, bồi dưỡng nhân tài phục vụ cho yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội.
Tuy nhiên, khái niệm “giáo dục đại học” theo những cách tiếp cận khác nhau, nên đến nay vẫn còn những điểm khác biệt. Cụ thể là theo Ronald Barnett (1992), có 4 khái niệm thông dụng nhất về giáo dục đại học: Thứ nhất, giáo dục đại học là một dây chuyền sản xuất mà đầu ra là nguồn nhân lực đạt chuẩn. Theo quan điểm này, giáo dục đại học là một quá trình trong đó người học được quan niệm như những sản phẩm được cung ứng cho thị trường lao động. Như vậy, giáo dục đại học trở thành “đầu vào” tạo nên sự phát triển và tăng trưởng của thương mại và công nghiệp.
Thứ hai, giáo dục đại học là đào tạo để trở thành nhà nghiên cứu. Theo cách nhìn này, giáo dục đại học là thời gian chuẩn bị để tạo ra những nhà khoa học và nhà nghiên cứu thực thụ, những người sẽ không ngừng tìm những chân trời kiến thức mới. Chất lượng ở đây hướng về việc tạo ra các công bố khoa học và tinh thần làm việc nghiêm ngặt để thực hiện các nghiên cứu có chất lượng. Thứ ba, giáo dục đại học là quản lý việc tổ chức giảng dạy một cách hiệu quả.
Rất nhiều người cho rằng giảng dạy là hoạt động cốt lõi của một cơ sở giáo dục. Do vậy, các cơ sở giáo dục đại học thường chú trọng quản lý một cách hiệu 9 quả các hoạt động dạy và học bằng cách nâng cao chất lượng giảng dạy và nâng cao tỷ lệ kết thúc khóa học của sinh viên. Thứ tư, giáo dục đại học là mở rộng cơ hội trong cuộc sống cho người học. Theo cách tiếp cận này, giáo dục đại học được xem như một cơ hội để người học được tham gia vào quá trình phát triển bản thân bằng các thể thức học tập thường xuyên và linh hoạt.
Như vậy, giáo dục đại học bao gồm hoạt động đào tạo, nghiên cứu khoa học trong các trường cao đẳng, đại học, học viện, viện nghiên cứu khoa học nhằm giúp người học đạt được một văn bằng nhất định tương xứng với trình độ đào tạo theo yêu cầu của xã hội. Trên cơ sở kế thừa những yếu tố hợp lý của các quan điểm trên và căn cứ vào thực tiễn giáo dục ở Việt Nam, tại điều 38 của Luật Giáo dục 2009 đã nêu rõ: “Giáo dục đại học bao gồm: Đào tạo trình độ cao đẳng được thực hiện từ hai đến ba năm học tùy theo ngành nghề đào tạo đối với người có bằng tốt nghiệp trung học phổ thông hoặc bằng tốt nghiệp trung cấp; từ một năm rưỡi đến hai năm học đối với người có bằng tốt nghiệp trung cấp cùng chuyên ngành; Đào tạo trình độ đại học được thực hiện từ bốn đến sáu năm học tùy theo ngành nghề đào tạo đối với người có bằng tốt nghiệp trung học phổ thông hoặc bằng tốt nghiệp trung cấp; từ hai năm rưỡi đến bốn năm học đối với người có bằng tốt nghiệp trung cấp cùng chuyên ngành; từ một năm rưỡi đến hai năm học đối với người có bằng tốt nghiệp cao đẳng cùng chuyên ngành; Đào tạo trình độ thạc sỹ được thực hiện từ một đến hai năm học đối với người có bằng tốt nghiệp đại học; Đào tạo trình độ tiến sỹ được thực hiện trong bốn năm học đối với người có bằng tốt nghiệp đại học, từ hai đến ba năm học đối với người có bằng thạc sỹ. Trong trường hợp đặc biệt, thời gian đào tạo trình độ tiến sỹ có thể được kéo dài theo quy định của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo”. Luật giáo dục đại học (Ban hành ngày 18 tháng 6 năm 2012) sử dụng khái niệm “giáo dục đại học” như Luật giáo dục năm 2009.
Yêu cầu đổi mới giáo dục ở nước ta hiện nay Trong thời đại ngày nay, nguồn lực con người là yếu tố hàng đầu trong sự phát triển kinh tế, xã hội; nó quyết định quy mô, tốc độ tính chất và hiệu quả của sự phát 10 triển kinh tế - xã hội của các quốc gia. Triết lý kinh doanh lấy công nghệ làm trung tâm như trước đây không còn phù hợp nữa, mà giờ đây đang chuyển qua một bước ngoặt mới – đó là triết lý kinh doanh coi con người là trung tâm, quyền ưu tiên được dành cho con người. Do vậy, đầu tư cho giáo dục và đào tạo được coi là đầu tư cho nguồn lực đặc biệt - nguồn lực có ý nghĩa quyết định nhất; đó là đầu tư cơ bản, đầu tư cho tái sản xuất sức lao động, đầu tư cho tương lai. “Đầu tư cho giáo dục và đào tạo là một trong những định hướng của đầu tư phát triển; là một động lực đưa đất nước thoát khỏi nghèo nàn, lạc hậu, vươn lên trình độ tiên tiến của thế giới” [2, tr.
Trong những năm qua, giáo dục và đào tạo nói chung và giáo dục đại học ở nước ta nói riêng đã có nhiều chuyển biến tích cực góp phần không nhỏ vào sự phát triển kinh tế - xã hội. Tuy nhiên, bên cạnh đó còn nhiều tồn tại, bất cập; những bất cập đó là: Chất lượng giáo dục và đào tạo chưa đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội; chưa giải quyết tốt mối quan hệ giữa tăng quy mô đào tạo và nâng cao chất lượng đào tạo, giữa dạy chữ, dạy người và dạy nghề; nội dung giáo dục còn thiên về lý thuyết, ít chú ý đến thực hành, chưa chú trọng đúng mức đến giáo dục đạo đức, ý thức và trách nhiệm công dân; giáo dục đại học chưa đáp ứng nhu cầu của xã hội, chưa gắn với yêu cầu sử dụng nhân lực; phương pháp dạy và học chậm đổi mới; quản lý giáo dục và đào tạo còn nhiều bất cập; công tác quy hoạch và phát triển đội ngũ chưa được quan tâm. Xuất phát từ thực trạng đó, để đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế, Nghị quyết Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XI đã xác định: “Đổi mới căn bản, toàn diện nền giáo dục Việt Nam theo hướng chuẩn hóa, hiện đại hóa, xã hội hóa, dân chủ hóa, và hội nhập quốc tế, trong đó đổi mới cơ chế quản lý giáo dục, phát triển đội ngũ giáo viên và cán bộ quản lý giáo dục là khâu then chốt” [10, tr. Như vậy, đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo là một yêu cầu khách quan và hết sức cấp bách của sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.
Đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo bao gồm nội dung hết sức sâu rộng. Một trong những nội dung đó là phát triển đội ngũ nhà giáo. Mục tiêu giáo dục đại học Theo điều 5 của luật Giáo dục đại học, đã chỉ rõ: “Mục tiêu của giáo dục đại học 1. Mục tiêu chung a) Đào tạo nhân lực, nâng cao dân trí, bồi dưỡng nhân tài; nghiên cứu khoa học, công nghệ tạo ra tri thức, sản phẩm mới, phục vụ yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh và hội nhập quốc tế; b) Đào tạo người học có phẩm chất chính trị, đạo đức; có kiến thức, kỹ năng thực hành nghề nghiệp, năng lực nghiên cứu và phát triển ứng dụng khoa học và công nghệ tương xứng với trình độ đào tạo; có sức khỏe; có khả năng sáng tạo và trách nhiệm nghề nghiệp, thích nghi với môi trường làm việc; có ý thức phục vụ nhân dân.
Mục tiêu cụ thể a) Đào tạo trình độ cao đẳng để sinh viên có kiến thức chuyên môn cơ bản, kỹ năng thực hành thành thạo, hiểu biết được tác động của các nguyên lý, quy luật tự nhiên - xã hội trong thực tiễn và có khả năng giải quyết những vấn đề thông thường thuộc ngành được đào tạo; b) Đào tạo trình độ đại học để sinh viên có kiến thức chuyên môn toàn diện, nắm vững nguyên lý, quy luật tự nhiên - xã hội, có kỹ năng thực hành cơ bản, có khả năng làm việc độc lập, sáng tạo và giải quyết những vấn đề thuộc ngành được đào tạo; c) Đào tạo trình độ thạc sỹ để học viên có kiến thức khoa học nền tảng, có kỹ năng chuyên sâu cho nghiên cứu về một lĩnh vực khoa học hoặc hoạt động nghề nghiệp hiệu quả, có khả năng làm việc độc lập, sáng tạo và có năng lực phát hiện, giải quyết những vấn đề thuộc chuyên ngành được đào tạo; d) Đào tạo trình độ tiến sỹ để nghiên cứu sinh có trình độ cao về lý thuyết và ứng dụng, có năng lực nghiên cứu độc lập, sáng tạo, phát triển tri thức mới, phát hiện nguyên lý, quy luật tự nhiên - xã hội và giải quyết những vấn đề mới về khoa học, công nghệ, hướng dẫn nghiên cứu khoa học và hoạt động chuyên môn” [35, tr. Mục tiêu này nói lên vai trò quan trọng của đội ngũ giảng viên đối với đào 12 tạo nguồn nhân lực, đặc biệt là nguồn nhân lực chất lượng cao cho đất nước. Với vai trò của đội ngũ giảng viên như trên nên việc phát triển đội ngũ giảng viên trở thành mối quan tâm hàng đầu của các trường đại học trong quá trình thực hiện đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục đại học bao gồm đổi mới tư duy, đổi mới mục tiêu đào tạo, đổi mới nội dung, đổi mới phương pháp dạy và học, đổi mới cơ chế quản lý…, bởi vì, đội ngũ giảng viên là lực lượng cơ bản là nhân tố quyết định để triển khai thắng lợi quá trình đó. Đội ngũ giảng viên và vai trò của đội ngũ giảng viên trong các trường đại học ở nước ta hiện nay 1.
Đội ngũ giảng viên Khái niệm “đội ngũ giảng viên” được hình thành trên cơ sở của khái niệm “đội ngũ” và khái niệm “giảng viên”. Vì thế, muốn làm rõ khái niệm “đội ngũ giảng viên” thì chúng ta phải lần lượt làm rõ hai khái niệm tạo thành nó: thứ nhất, khái niệm “giảng viên”; thứ hai, khái niệm “đội ngũ”.