Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN ĐỘI NGŨ GIÁO VIÊN MẦM NON TRONG BỐI CẢNH ĐỔI MỚI GIÁO DỤC 1. Các khái niệm cơ bản 1. Giáo viên mầm non và đội ngũ giáo viên mầm non 1. Giáo viên mầm non Giáo dục mầm non là cấp học đầu tiên rất quan trọng trong hệ thống giáo dục quốc dân, đặt nền móng cho sự phát triển về thể chất, trí tuệ, tình cảm, thẩm mỹ của trẻ em, có ảnh hưởng lớn đến chất lượng của các cấp học sau.
Trong đó, yếu tố quan trọng quyết định chất lượng giáo dục mầm non là ĐNGVMN vì họ là người trực tiếp chăm sóc - giáo dục trẻ, là người đặt nền móng cho sự phát triển toàn diện của trẻ và là người mẹ thứ hai của trẻ. Lao động của GVMN là lao động mang tính khoa học và nghệ thuật đòi hỏi công phu vì cô giáo là tấm gương cho trẻ học tập và bắt chước. Vì vậy, GVMN phải hội tụ đầy đủ những yêu cầu về phẩm chất và năng lực chuyên môn để thực hiện mục tiêu, chương trình giáo dục mầm non mới có thể phát triển nhân cách toàn diện cho trẻ. Lao động của GVMN là một loại hoạt động sư phạm đặc biệt.
Trẻ em vừa là đối tượng tác động, vừa là chủ thể của lao động sư phạm. Đây là yếu tố quan trọng để biến quá trình giáo dục thành quá trình tự giáo dục. Quá trình lao động này, sẽ mang lại hiệu quả cao khi cô giáo biết cách hướng dẫn trẻ khám phá để trẻ hiểu biết nhưng phải phù hợp với lứa tuổi của trẻ. Có thể nói lao động của cô giáo mầm non là loại hình lao động vừa mang tính khoa học vừa mang tính nghệ thuật cao.
Có nhiều ý kiến cho rằng: cô giáo mầm non vừa là mẹ, vừa là bác sĩ và là nghệ sĩ [26]. Theo đó, có thể quan niệm: GVMN là những người làm nhiệm vụ nuôi dưỡng, chăm sóc, giáo dục trẻ em trong các trường mầm non, nhà trẻ, nhóm trẻ, lớp mẫu giáo trên địa bàn [34, tr. Đội ngũ giáo viên mầm non Từ điển Tiếng Việt - Viện ngôn ngữ học định nghĩa: “Đội ngũ là tập hợp một số đông người, cùng chức năng, nghề nghiệp thành một lực lượng” [49]. Đội ngũ ở đây có thể hiểu là một tập thể với những cá nhân có những khả năng, kinh nghiệm và nền tảng giáo dục khác nhau cùng hợp lực vì một mục đích chung.
Đội ngũ cùng làm việc tạo ra một tinh thần hợp tác, cùng nhau phối hợp vì 10 luan an mục đích chung. Bên cạnh sự khác biệt của mỗi cá nhân nhưng vì cùng một mục đích chung nên các thành viên phải hỗ trợ cho nhau và tạo ra một sợi chỉ xuyên suốt gắn kết họ lại thành một nhóm. Đội ngũ chính thức có tổ chức, có tính chất cố định, thực hiện công việc có tính thi đua, có sự phân công rõ ràng. Họ có cùng chung tay nghề chuyên môn nhất định nào đó.
Có thể hiểu, ĐNGVMN được cấu thành từ các thành tố, như: một tập thể giáo viên, hoạt động cùng một mục đích, cùng chung một chức năng, nhiệm vụ là chăm sóc giáo dục trẻ, gắn bó với nhau về chuyên môn, nghĩa vụ và quyền lợi của một tập thể sư phạm [35]. ĐNGVMN là lực lượng cơ bản tham gia vào hoạch định chiến lược và xây dựng các kế hoạch phát triển các trường mầm non trên địa bàn quận; là lực lượng nòng cốt, trực tiếp tạo dựng nên diện mạo văn hoá của nhà trường; cùng với hiệu trưởng họ tham gia vào các hoạt động của cộng đồng, huy động và sử dụng các nguồn lực để phát triển nhà trường về mọi mặt. Từ những quan niệm chung về đội ngũ giáo viên, chúng ta có thể hiểu: Đội ngũ giáo viên mầm non là một tập hợp những người làm nghề chăm sóc, giáo dục trẻ ở các nhóm tuổi từ nhà trẻ đến mẫu giáo, được tổ chức thành một lực lượng, cùng chung một nhiệm vụ, có đầy đủ các tiêu chuẩn của một nhà giáo, cùng thực hiện các nhiệm vụ và được hưởng các quyền lợi theo Luật giáo dục và các Luật khác được nhà nước quy định. Phát triển đội ngũ giáo viên mầm non Phát triển đội ngũ có thể hiểu đó chính là phát triển nguồn nhân lực của một ngành nghề nhất định cả về lượng và về chất.
Với cách tiếp cận phát triển từ góc độ cá nhân, phát triển nguồn nhân lực là quá trình làm cho con người trưởng thành, có năng lực xã hội (thể lực, trí lực, nhân cách) và tính năng động xã hội cao [8]. Theo Nguyễn Vân Điềm & Nguyễn Ngọc Quân (2004): phát triển nguồn nhân lực là tổng thể các hoạt động học tập có tổ chức được tiến hành trong những khoảng thời gian nhất định để nhằm tạo ra sự thay đổi hành vi nghề nghiệp của người lao động [22, tr. Tác giả, Leonard Nadle (Mỹ-1969) đã đề xuất lý thuyết quản lý nguồn nhân lực với 03 nội dung chính: (1) Phát triển nguồn nhân lực; (2) Sử dụng nguồn nhân lực; (3) Môi trường nguồn nhân lực, cụ thể trong mô hình sau: 11 luan an Quản lý nguồn nhân lực Phát triển nguồn Sử dụng nguồn Môi trường nguồn nhân lực nhân lực nhân lực - Giáo dục - Tuyển dụng - Mở rộng việc làm - Đào tạo - Sàng lọc - Mở rộng quy mô - Bồi dưỡng - Bố trí công việc - Phát triển bền vững - Đánh giá - Phát triển tổ chức - Nghiên cứu, phụ vụ - Đãi ngộ - Kế hoạch hóa sức lao động Sơ đồ 1. Mô hình quản lý nguồn nhân lực của Leonard Nadle Để làm cơ sở xác lập khung lý thuyết của đề tài nghiên cứu, tác giả đã vận dụng tích hợp trong tiếp cận lý thuyết quản lý nguồn nhân lực của tác giả Leonard Nadle, lý thuyết về phát triển nguồn nhân lực của Nguyễn Vân Điềm & Nguyễn Ngọc Quân thể hiện trong hai nội dung chính là phát triển về số lượng, cơ cấu và chất lượng nhân lực trong một tổ chức cụ thể.
Trong nhà trường, phát triển đội ngũ giáo viên được coi là vấn đề trọng tâm của nhà quản lý. Nó có quan hệ mật thiết với việc phát triển nguồn nhân lực nói chung. Phát triển đội ngũ giáo viên là tạo ra một đội ngũ nhà giáo đủ về số lượng, đảm bảo về chất lượng, đồng bộ về cơ cấu chuyên môn, độ tuổi, giới tính nhằm đáp ứng yêu cầu nhân lực giảng dạy và giáo dục của nhà trường, thực hiện có hiệu quả mục tiêu giáo dục, đào tạo của nhà trường. Dưới góc độ khoa học quản lý giáo dục, chúng tôi quan niệm: “Phát triển ĐNGVMN đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục là những tác động liên tục, có mục đích, có tổ chức của các chủ thể quản lý (Hiệu trưởng) đến đội ngũ giáo viên nhằm làm cho giáo viên tăng lên cả về số lượng, có cơ cấu hợp lý, có phẩm chất và năng lực đáp ứng theo chuẩn nghề nghiệp và yêu cầu đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục, đào tạo hiện nay”.
12 luan an Quản lý công tác phát triển đội ngũ giáo viên ở các trường mầm non là cách thức tổ chức, chỉ đạo của các chủ thể quản lý đối với hoạt động tuyển chọn, bồi dưỡng, sử dụng, kiểm tra, đánh giá giáo viên. Đây là hoạt động có chủ đích, có kế hoạch của các chủ thể quản lý ở nhà trường, nhằm tạo điều kiện cho giáo viên có cơ hội học tập nâng cao trình độ chuyên môn đáp ứng yêu cầu chăm sóc, giáo dục trẻ, phát triển giáo dục mầm non. Quản lý công tác phát triển đội ngũ giáo viên ở các trường mầm non chính là thực hiện các chức năng quản lý trong quá trình tổ chức các hoạt động chăm sóc, giáo dục của nhà trường, đảm bảo cho các hoạt động giáo dục diễn ra đúng mục đích, đúng kế hoạch, nhanh chóng và đạt hiệu quả cao. Mục đích quản lý công tác phát triển đội ngũ giáo viên ở các trường mầm non là đảm bảo cho hoạt động của các chủ thể quản lý và hoạt động của đối tượng được quản lý diễn ra một cách khoa học, hướng vào phát triển số lượng, cơ cấu và phẩm chất, năng lực của ĐNGVMN.
Mục đích cụ thể của hoạt động này là nhằm đưa hoạt động này vào khuôn khổ nề nếp, thực hiện thường xuyên, bài bản và hiệu quả hơn để góp phần nâng cao chất lượng chăm sóc, giáo dục trẻ ở nhà trường. Chủ thể quản lý công tác phát triển đội ngũ giáo viên ở các trường mầm non là cấp uỷ, Ban Giám hiệu các trường mầm non, Hội đồng sư phạm và chính đội ngũ giáo viên; trong đó, người có vai trò, trách nhiệm cao nhất đối với quản lý và chất lượng hoạt động này chính là Hiệu trưởng nhà trường. Đối tượng quản lý: là ĐNGVMN và các hoạt động bồi dưỡng năng lực sư phạm cho giáo viên diễn ra trong trường mầm non. Như vậy, ĐNGVMN vừa là khách thể, vừa là khách thể của công tác phát triển.
Với tư cách là chủ thể, GVMN phải đề cao trách nhiệm, tích cực học tập, tu dưỡng, rèn luyện nâng cao trình độ chuyên môn, kỹ năng và phương pháp chăm sóc, giáo dục trẻ; với tư cách là khách thể, giáo viên có trách nhiệm trong thực hiện các kế hoạch và nhiệm vụ do chủ thể quản lý đề ra. Nội dung và phương thức quản lý hoạt động bồi dưỡng: quản lý công tác phát triển đội ngũ giáo viên ở các trường mầm non là quản lý về số lượng, cơ cấu tuổi đời, giới tính, hoạt động bồi dưỡng trình độ chuyên môn, nghiệp vụ của giáo viên; phát hiện những nguyên nhân yếu kém, đề xuất biện pháp thực hiện và tổ chức thực hiện.Cụ thể đối với bậc học mầm non, với vấn đề số lượng đội ngũ giáo viên cần phải căn cứ trên tỷ lệ học sinh/ giáo viên theo yêu cầu của trường mầm non 13 luan an chuẩn quốc gia; chất lượng phải hướng tới chuẩn trình độ, chuẩn nghề nghiệp, yêu cầu của nhà trường và những yêu cầu đổi mới hội nhập quốc tế; Cơ cấu phù hợp theo chuyên môn (môn học và vị trí công tác). Biện pháp phát triển ĐNGVMN: Biện pháp phát triển ĐNGVMN thực chất là việc thực hiện các chức năng quản lí như lập kế hoạch, tổ chức, chỉ đạo và kiểm tra nhằm xây dựng đội ngũ giáo viên ổn định có đủ về số lượng; mạnh về chất lượng và đồng bộ về cơ cấu, có tính kế thừa góp phần vào việc nâng cao chất lượng giáo dục trong nhà trường.