MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Nhân loại đang bước vào một kỷ nguyên mới, kỷ nguyên của khoa học và công nghệ với những tác động sâu sắc của nó tới đời sống kinh tế - xã hội của mỗi quốc gia dân tộc nói riêng, của cả cộng đồng nhân loại nói chung. Sự phát triển của khoa học và công nghệ mang lại cho người ta cảm giác rằng, sự công bằng, bình đẳng và phát triển hài hòa của các nước đang trở thành xu thế chung của nhân loại, và lôgíc của sự phát triển phải là như vậy. Nhưng, trên thực tế, sự phân hóa khoảng cách giữa nhóm các nước giàu và nhóm các nước nghèo ngày càng gia tăng.
Xét trong một chừng mực nào đó, từ điểm khởi đầu trong lịch sử, có thể nói rằng, các nước đều có điểm xuất phát tương tự như nhau về phương diện kinh tế. Song hiện nay, sự phát triển không đồng đều giữa các nước lại đang phản ánh một thực tế rằng, không phải điểm xuất phát giống nhau thì đều cho kết quả như nhau. Sự phát triển không đều này có nhiều nguyên nhân, trong đó điều kiện tự nhiên, trình độ phát triển của khoa học và công nghệ được xem là một trong những nguyên nhân quan trọng, có ý nghĩa vô cùng to lớn đối với sự phát triển của mỗi dân tộc, mỗi quốc gia. Vậy, phải chăng, điều kiện tự nhiên, trình độ phát triển khoa học, công nghệ là thành tố quyết định đến sự phát triển hay không phát triển, thành công hay không thành công của mỗi dân tộc, mỗi quốc gia.
Trong những năm gần đây, sự phát triển của khoa học kỹ thuật đã mang lại những thành tựu về mặt kinh tế cho nhiều nước và nhiều khu vực. Nhưng, tình trạng bạo lực, xung đột sắc tộc, tôn giáo, giai cấp, đói nghèo, lạc hậu, dịch bệnh, cạn kiệt tài nguyên, thất nghiệp, phân hóa xã hội ngày càng gia tăng. Bên cạnh đó, các vấn đề đấu tranh của giai cấp công nhân chống lại giới chủ, khủng hoảng kinh tế - có nguyên nhân từ các mâu thuẫn nội tại của xã hội, quan niệm về giá trị, quan điểm về phát triển, tiến bộ xã hội đã có những thay đổi sâu sắc. Những vấn đề này có nguyên nhân trực tiếp từ kinh tế, song, nguyên nhân sâu xa và gốc rễ của nó là những vấn đề gắn liền với giá trị người trong chiến lược phát triển.
Thế giới nói chung và các nước đang phát triển nói riêng đang phải lựa chọn con đường hoặc là ưu tiên phát triển kinh tế, hoặc là phát triển hài hòa giữa kinh tế với tiến bộ xã hội gắn liền với việc phát 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com triển con người. Việc lựa chọn hướng ưu tiên sẽ quyết định đến sự phát triển ổn định, bền vững của các quốc gia dân tộc, đặc biệt là đối với nước ta. Sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước ta chỉ có ý nghĩa và thành công khi vấn đề con người được coi trọng, phát triển và các mục tiêu phát triển phải gắn với phát triển con người và giải phóng con người. Do đó, việc nghiên cứu để làm sáng tỏ về mặt lý luận và thực tiễn chiến lược phát triển con người và lấy đó làm cơ sở để xây dựng, hoạch định chiến lược phát triển cho các lĩnh vực khác của đời sống kinh tế - xã hội, cho các giai đoạn phát triển ngắn hạn và dài hạn, trước mắt và lâu dài là cần thiết.
Việt Nam, xét về địa chính trị, kinh tế và văn hóa, là một nước có nhiều thuận lợi. Ở vị trí trung tâm của khu vực Đông Nam Á, cửa ngõ của châu Á - nơi có đời sống kinh tế sôi động và năng động. Việt Nam có một thềm lục địa phong phú và đa dạng, với những điều kiện thuận lợi về khí hậu, diện tích đất nông nghiệp, đất trồng cây công nghiệp, nuôi trồng thủy, hải sản, khai thác tài nguyên từ thềm lục địa, có truyền thống lịch sử hào hùng, với nền văn hóa “thống nhất mà đa dạng” mở ra nhiều triển vọng để phát triển kinh tế - xã hội. Tất cả những thuận lợi này đã có thể đặt Việt Nam vào bản đồ kinh tế thế giới.
Nhưng, vấn đề đặt ra là, những điều kiện đó - sức mạnh của một dân tộc - có phải là điều kiện đủ giúp chúng ta trở thành một cường quốc kinh tế hay không? Mặt khác, Việt Nam tiến hành công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện mà cuộc cách mạng khoa học và công nghệ với những thành tựu vượt bậc, tạo ra sức sản xuất mạnh mẽ đã tạo cơ hội cho Việt Nam hội nhập và phát triển. Những vấn đề mà các nước đi trước phải mất nhiều năm mới đạt được, thì ngày nay, chúng ta dễ dàng tiếp cận hơn mà không phải mất quá nhiều thời gian. Sự phát triển của khoa học và công nghệ, của nền sản xuất thế giới hiện nay đang góp phần giúp chúng ta giải quyết tốt các vấn đề về vốn, khoa học và công nghệ, quản lý, thị trường. Những vấn đề này từng bước trở thành vấn đề có tính toàn cầu, mở ra nhiều thời cơ và thách thức cho tất cả các nước không kể giàu hay nghèo, phát triển hay đang phát triển.
Và, một vấn đề nữa được đặt ra là, phải chăng những cơ hội đó - sức mạnh của thời đại - là mấu chốt cho sự thành công của công cuộc công nghiệp 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hóa, hiện đại hóa gắn với phát triển kinh tế tri thức và hội nhập quốc tế của Việt Nam? Những vấn đề trên cho chúng ta thấy rằng, sự vận động của các nhân tố khách quan không thể tự chuyển hóa thành những mong muốn chủ quan, mà nó phải thông qua hoạt động thực tiễn của con người để cải tạo, chuyển hóa từ những thuận lợi, tiềm năng, thế mạnh thành hiện thực. Và, tự thân chúng không có, không thể kết hợp và biến thành sức mạnh của dân tộc, sức mạnh của thời đại để tạo nên thành công cho công cuộc phát triển đất nước. Như vậy, vấn đề đặt ra cho chúng ta thấy rằng, nếu những điều kiện thuận lợi, cơ hội tự nó chuyển hóa thành hiện thực thì nhiều nước trên thế giới, trong đó có Việt Nam đã trở thành một nền kinh tế vững mạnh mà không cần phải chú trọng vào việc tìm kiếm, xây dựng mô hình và định hướng con đường phát triển. Rằng, nhiều nền kinh tế lớn trên thế giới hiện nay sẽ trở thành kém phát triển do chỗ chúng không có những điều kiện thuận lợi ấy.
Tất cả những yếu tố trên đây chỉ là những nhân tố khách quan, việc chuyển hóa từ khách quan thành hiện thực không có nguồn gốc tự thân. Mặt khác, sức mạnh và những nhân tố thời đại được tạo ra đối với các dân tộc là như nhau; và cũng chỉ có một số dân tộc đi đến được thành công nhờ sức mạnh đó. Điều này một lần nữa đã chỉ ra rằng, để đi đến thành công không chỉ dựa vào sức mạnh của thời đại, mà đòi hỏi phải có những con người cụ thể với việc xây dựng chiến lược phát triển, xác định mục tiêu, tìm kiếm mô hình phát triển đúng đắn mới giúp cho mỗi dân tộc, mỗi quốc gia tận dụng được những ưu thế về tự nhiên và sức mạnh của thời đại để khai thác, phát huy tiềm năng, thế mạnh của mình, nắm lấy cơ hội, vượt qua thách thức để đi đến sự phát triển bền vững, làm tiền đề cho sự nghiệp giải phóng con người. Điều này tiếp tục khẳng định rằng, con người mới là nhân tố quyết định đối với sự phát triển.
Và hơn thế nữa, do con người vừa là sản phẩm của lịch sử, vừa là chủ thể của lịch sử, nên quan điểm về phát triển con người phải được đặt trên một nền tảng lý luận khoa học làm cơ sở để xây dựng triết lý phát triển nói chung, triết lý phát triển con người nói riêng, từ đó xây dựng chiến lược phát triển con người một cách đúng đắn làm cơ sở cho sự phát triển kinh tế - xã hội bền vững. 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trong công cuộc đổi mới đất nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa, với quan điểm lấy chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh làm nền tảng tư tưởng, kim chỉ nam cho mọi hành động, chúng ta đã thu được những thành tựu to lớn. Tuy nhiên, so với tiềm năng hiện có và so với các nước có điều kiện tương đồng thì Việt Nam cần phải tiếp tục làm sáng tỏ nhiều vấn đề có tính lý luận, đặc biệt là triết lý về phát triển con người. Do vậy, có thể nói, với Việt Nam hiện nay, việc tiếp tục làm sáng tỏ các quan điểm về phát triển con người để lấy đó làm cơ sở, làm nền tảng xây dựng chiến lược phát triển con người trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa gắn với phát triển kinh tế tri thức và hội nhập quốc tế là một vấn đề cần thiết và cấp bách.
Và, để có được cơ sở khoa học về phát triển con người, cần phải tiếp tục nghiên cứu sâu sắc hơn quan điểm của C.Mác về phát triển con người để lấy đó làm tiền đề lý luận, làm xuất phát điểm cho việc xây dựng chiến lược phát triển con người Việt Nam. Thêm nữa, việc làm rõ và sâu sắc thêm tính cách mạng, tính khoa học trong quan điểm của C.Mác càng có ý nghĩa hơn trong điều kiện mà một số học giả phương Tây đang ra sức truyền bá những luận điểm xuyên tạc quan điểm của C.Mác về phát triển con người. Do vậy, việc nghiên cứu, làm rõ quan điểm của C.Mác về phát triển con người và sự vận dụng quan điểm đó trong tư tưởng Hồ Chí Minh, trong chiến lược phát triển con người của Đảng Cộng sản Việt Nam là vấn đề cần thiết trong tình hình hiện nay. Công việc nghiên cứu này không chỉ giúp chúng ta bảo vệ và phát triển quan điểm của C.Mác về phát triển con người trong điều kiện mới, khẳng định giá trị, ý nghĩa thời đại của nó trong sự nghiệp giải phóng con người, mà còn giúp chúng ta định hướng và tìm ra những giải pháp khả thi cho việc thực hiện chiến lược phát triển con người Việt Nam hiện nay.
Vì thế, chúng tôi đã chọn “Quan điểm của C.Mác về phát triển con người và sự vận dụng ở Việt Nam hiện nay” làm đề tài cho luận án của mình.