CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ PHÁT TRIỂN CHO VAY KHÁCH HÀNG CÁ NHÂN TẠI NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Cho vay khách hàng cá nhân 1. Khái niệm cho vay khách hàng cá nhân Cho vay là hình thức cấp tín dụng, theo đó bên đi vay giao hoặc cam kết giao cho khách hàng một khoản tiền để sử dụng vào mục đích xác định trong khoảng thời gian nhất định theo thỏa thuận với nguyên tắc có hoàn trả gốc và lãi (Nguyễn Văn Tiến, 2015). Cho vay là tín dụng được hiểu theo nghĩa hẹp.
Cho vay là quan hệ tín dụng bằng tiền giữa bên cho vay (ngân hàng hoặc định chế tài chính) và bên đi vay (cá nhân, doanh nghiệp hoặc chủ thể kinh tế khác), trong đó bên cho vay ứng trước vốn bằng tiền cho bên đi vay sử dụng trong một thời gian nhất định theo thỏa thuận, bên đi vay có trách nhiệm hoàn trả gốc và lãi cho bên cho vay khi đến hạn thanh toán (Lê Thị Mận, 2014). Khách hàng cá nhân là những cá nhân mua sắm sản phẩm/ dịch vụ cho nhu cầu sử dụng cá nhân, gia đình hoặc bạn bè. Họ không đại diện cho bất kỳ tổ chức hay doanh nghiệp nào. Hay nói cách khác, họ không mua hàng, sử dụng dịch vụ cho mục đích thương mại hoặc làm việc trong một vai trò chuyên nghiệp (Học viện quản lý Pace, 2024).
Như vậy, có thể hiểu: Cho vay khách hàng cá nhân (KHCN) là một hình thức cấp tín dụng trong đó NHTM giao cho khách hàng cá nhân, hộ gia đình, hộ kinh doanh một khoản tiền trong một thời gian nhất định theo nguyên tắc hoàn trả. Khi đến hạn trả nợ, bên đi vay cam kết hoàn trả gốc và lãi cho bên cho vay theo các điều kiện đã thỏa thuận trước đó. Đặc điểm của cho vay khách hàng cá nhân Các khoản KHCN vay thường nhằm mục đích mua nhà, xây sửa nhà, mua ô tô, mua trang thiết bị gia đình, thực hiện các phương án sản xuất kinh doanh trong một khoảng thời gian nhất định dựa trên nguyên tắc hoàn trả đúng thời hạn. Các phương thức vay vốn đa dạng như: cho vay theo món, cho vay theo hạn mức, cho 9 vay cầm cố sổ tiết kiệm.
Thời hạn cho vay linh hoạt tùy vào mục đích vay của khách hàng và kết quả thẩm định tín dụng, thẩm định tài sản của khách hàng. Việc cho vay KHCN có những đặc điểm chủ yếu như sau: Đầu tiên, mục đích cho vay KHCN thường xoay quanh hai phương diện chính. Một là đáp ứng nhu cầu tiêu dùng hàng ngày của cá nhân, bao gồm chi tiêu cá nhân, gia đình, du lịch và giáo dục. Hai là hỗ trợ bổ sung vốn cho hoạt động buôn bán, kinh doanh sản xuất của các hộ cá thể.
Số tiền cho vay được giới hạn bởi sự hợp lý của nhu cầu vốn, khả năng trả nợ và tài sản đảm bảo mà khách hàng có thể cung cấp. Thứ hai, quy mô của các khoản vay KHCN thường nhỏ và phân tán. Mỗi khoản vay thường có quy mô nhỏ hơn so với doanh nghiệp, điều này phản ánh tính cá nhân hóa cao và đặc thù của từng nhu cầu vay của cá nhân. Thứ ba, hồ sơ cho vay KHCN đơn giản và gọn nhẹ hơn so với KHDN.
Thông thường, các giấy tờ xác minh nhân thân, chứng minh thu nhập và một số thông tin cơ bản về mục đích vay là đủ để ngân hàng xem xét và xử lý hồ sơ vay. Thứ tư, chi phí cho vay KHCN thường cao hơn do số lượng lớn và phân tán của khách hàng cá nhân. Điều này yêu cầu ngân hàng phải đầu tư nhiều vào mở rộng hệ thống mạng lưới, phát triển nhân sự và các hoạt động quản lý tài chính để duy trì và phát triển tín dụng cá nhân. Thứ năm, mức độ rủi ro của cho vay KHCN thường cao hơn do đánh giá KHCN có thể khó hơn do tính cá nhân hóa cao và độ tin cậy thường không được bảo đảm bằng các hệ thống báo cáo tài chính chuẩn mực như doanh nghiệp.
Điều này dẫn đến nguy cơ thông tin không chính xác và mức độ rủi ro về khả năng trả nợ của khách hàng. Về lãi suất cho vay KHCN thường cao hơn so với cho vay doanh nghiệp: Do mức độ rủi ro cao hơn, lãi suất cho vay KHCN thường cao hơn so với cho vay doanh nghiệp. Điều này giúp ngân hàng bù đắp mức độ rủi ro dự kiến và đảm bảo lợi nhuận hợp lý từ hoạt động cho vay cá nhân. Tóm lại, hoạt động cho vay KHCN đòi hỏi ngân hàng phải có chiến lược quản lý rủi ro chặt chẽ và cân nhắc kỹ lưỡng để đảm bảo tính bền vững và hiệu quả của hoạt động tín dụng.
Hình thức cho vay khách hàng cá nhân Dựa vào các tiêu chí phân loại khác nhau, cho vay KHCN được chia thành các hình thức cho vay khác nhau: * Dựa vào nhu cầu cơ bản cần thiết của khách hàng - Cho vay tiêu dùng Cho vay tiêu dùng là các khoản NHTM cho khách hàng vay để đáp ứng nhu cầu chi tiêu của các cá nhân, hộ gia đình: như xây dựng sửa chữa nhà, mua nhà, mua xe, mua sắm trang thiết bị, mua đồ gia dụng… Các khoản cho vay này thường có đặc điểm: Số tiền vay tương đối nhỏ và số lượng các khoản vay lớn dẫn đến chi phí tổ chức cho vay cao; Nguồn trả nợ của khách hàng được trích từ thu nhập, nó có thể biến động lớn khi các yếu tố khách quan thay đổi như điều kiện nền kinh tế, xã hội, khoa học kỹ thuật hay bản thân sức khỏe của khách hàng; Khách hàng đi vay thường kém nhạy cảm với lãi suất. Khách hàng quan tâm đến số tiền phải thanh toán trong kỳ hơn là lãi suất ghi trên hợp đồng tín dụng. - Cho vay hộ sản xuất kinh doanh Khoản cho vay đối với hộ sản xuất kinh doanh cũng được ngân hàng xếp vào nhóm cho vay KHCN bởi việc đi vay do một chủ thể đứng ra làm thủ tục vay và chịu trách nhiệm đối với khoản đi vay đó. Các khoản cho vay này là các khoản cho vay phục vụ mục đích tài trợ bổ sung vốn lưu động thiếu hụt trong quá trình sản xuất kinh doanh để thanh toán tiền mua nguyên liệu, hàng hóa, thanh toán tiền vật tư, lương… và các chi phí sản xuất kinh doanh, mở rộng quy mô kinh doanh, đầu tư trang thiết bị máy móc, tài sản cố định, phương tiện vận chuyển… Các khoản cho vay phục vụ sản xuất kinh doanh có một số đặc điểm nổi bật như: Hồ sơ vay vốn đơn giản; Chất lượng thông tin tài chính của khách hàng không cao; Ngân hàng không nhất thiết phải phân tích báo cáo tài chính; Uy tín và sự trung thực của khách hàng là yếu tố quyết định đến khả năng trả nợ của khách hàng bên cạnh nguồn thu từ việc kinh doanh.
- Cho vay thông qua thẻ tín dụng Thẻ tín dụng là loại hình tín dụng mà khách hàng được quyền chi tiêu trước, trả tiền sau thông qua phương thức chi trả bằng thẻ, với hạn mức do ngân hàng quy 11 định. Khác loại hình cho vay truyền thống vì khi ngân hàng cấp cho khách hàng một thẻ tín dụng, ngân hàng chỉ đưa ra một sự đảm bảo về quyền sử dụng một lượng tiền trong phạm vi hạn mức cấp cho khách hàng. Việc khách có thực sự vay hay không phụ thuộc vào quá trình sử dụng thẻ sau đó. Đây là hình thức cho vay linh hoạt, là hình thức vay tín chấp không cần thế chấp tài sản; Lãi suất vay cao; Được miễn lãi trong một khoảng thời gian nhất định tùy vào ngân hàng; và khách hàng thường được hưởng nhiều ưu đãi theo chính sách của mỗi ngân hàng… * Dựa vào phương thức cho vay - Cho vay từng lần Cho vay từng lần là hình thức cho vay mà mỗi một lần vay vốn, khách hàng và ngân hàng phải hoàn tất thủ tục cần thiết và ký hợp đồng tín dụng.
Theo đó, mỗi một hợp đồng tín dụng có thể giải ngân một hoặc nhiều lần, tùy vào nhu cầu sử dụng vốn của khách hàng; tuy nhiên, tổng số tiền trên giấy nhận nợ không vượt quá số tiền đã ký trong hợp đồng tín dụng. Hình thức tín dụng này áp dụng cho các khách hàng có nhu cầu sử dụng vốn một lần duy nhất, hoặc các khách hàng có nhu cầu vay vốn không thường xuyên. - Cho vay theo hạn mức tín dụng Cho vay theo hạn mức tín dụng là hình thức ngân hàng sẽ cấp cho khách hàng một hạn mức tín dụng tùy thuộc vào mức thu nhập và được duy trì trong một thời gian nhất định. Trong thời gian này, khách hàng được chủ động rút vốn trong hạn mức cho phép mà không bị giới hạn về tổng số tiền đã được giải ngân trước đó.
* Dựa vào thời hạn cho vay - Cho vay KHCN ngắn hạn: là những khoản tín dụng ngân hàng cấp cho khách hàng có thời hạn trong vòng 12 tháng trở xuống. Mục đích chủ yếu của khoản tín dụng này là bổ sung nguồn vốn thiếu hụt của các hộ kinh doanh hoặc những nhu cầu tiêu dùng có thời gian ngắn hạn. - Cho vay KHCN trung hạn: là những khoản tín dụng ngân hàng cấp cho khách hàng có thời hạn trên 12 tháng cho đến 60 tháng (5 năm). Mục đích chủ yếu của khoản vay này là để mua sắm các tài sản cố định, sửa chữa nhà, mua phương tiện vận tải.
12 - Cho vay KHCN dài hạn: là những khoản tín dụng có thời hạn trên 60 tháng (5 năm). Những khoản vay dài hạn này nhằm đáp ứng nhu cầu tương tự các khoản vay trung hạn tuy nhiên có thời gian dài hơn, thường KHCN áp dụng cho các khoản vay mua nhà, sửa nhà… * Dựa vào mức độ tín nhiệm đối với khách hàng - Cho vay có bảo đảm bằng tài sản: là loại cho vay có tài sản thế chấp, cầm cố hay bảo lãnh của bên thứ ba hoặc tài sản đảm bảo hình thành trong tương lai. Hiện nay các khoản vay lớn của KHCN đều được áp dụng loại cho vay này. - Cho vay không có bảo đảm bằng tài sản: là loại vay không có tài sản cầm cố, thế chấp, khi đó ngân hàng sẽ dựa vào các tiêu chí, điều kiện nhất định để cấp tín dụng cho khách hàng.
Thông thường chỉ có những khách hàng vay có uy tín cao, quan hệ lâu dài, thường xuyên với ngân hàng, phương án vay có hiệu quả kinh tế, dòng tiền trả nợ rõ ràng, chắc chắn.