Chương 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan nghiên cứu về cây Sở trên thế giới 1. Những nghiên cứu về đặc điểm phân bố, sinh thái cây Sở Các loài trong chi Trà (Camellia) có giá trị quan trọng về mặt kinh tế như dùngđểlàmtrà - thứcuốngphổbiến, cung cấpdầuvà cây cảnh. Các loài trong chi Trà phân bố chủ yếu ở Đông và Đông Nam Á (Zhao và cộng sự, 2021).
Phân loại học về các loài trong chi Camellia hiện nay đang gây nhiều tranh cãi, số lượng các loài thuộc chi Camellia được công nhận dao động trong khoảng 120– 280 loài và gần 30 loài mới được phát hiện trong những năm gần đây ((Zhao và cộng sự, 2021). Cây Sở (Camellia sasanqua Thumb. Sở được coi là loài đặc hữu của Nhật Bản và là cây cảnh phổ biến trên toàn cầu. Trên thế giới có tới hơn 1200 giống cây đã được đăng ký (Zhao, 2021).
Cây sinh trưởng liên tục quanh năm, trong cả mùa đông giá lạnh có tuyết rơi. Sở có chu kỳ sống dài, tới hàng trăm năm Sở là các loài cây chịu bóng khi nhỏ, đến giai đoạn trưởng thành cây sinh trưởng tốt nhất dưới điều kiện ánh sáng đầy đủ nhưng phải che phủ gốc cây bằng lá hoặc vật liệu khác. Với vùng có ánh sáng nhiều, cần che bóng vào buổi sáng để tránh hiện tượng héo lá. Đây là cơ Sở quan trọng cho việc tác động các biện pháp lâm sinh nhằm tạo ra không gian dinh dưỡng tốt nhất để các loài Sở cho năng suất quả (Paul, 1957).
Các nghiên cứu ở Trung Quốc cho thấy, Sở sinh trưởng tốt ở độ cao dưới 500m so với mực nước biển. Tuy nhiên, theo Tưởng Vạn Phương (1959) thì ở độ cao 900m (An Huy), thậm chí ở độ cao 1. Mã Cẩm Lâm và Trần Vĩnh Trung (2005) cho biết, Sở thích hợp với đất Ferelit, tầng 4 dày, pHKCl 4,5 – 6,0, nhiệt độ bình quân hàng năm 16 – 21ºC, lượng mưa bình quân năm 900 – 1.800mm, nhiệt độ tối thấp tuyệt đối (-) 13ºC. Tại Trung Quốc, Sở phân bố rộng rãi khắp các tỉnh từ Đông Nam đến Tây Nam với hơn 190 loài (Foon-Chew, 1984).
Theo Mã Cẩm Lâm và Trần Vĩnh Trung (2005), các loài Sở có phân bố tự nhiên từ 18º – 34º vĩ độ Bắc, ở độ cao lên đến 2. Fang (1994), các nghiên cứu về mở rộng vùng phân bố của Sở được tiến hành từ những năm 1960 đến 1970 ở Trung Quốc do đã sớm nhận thức được giá trị to lớn mà loài cây này mang lại cho con người, đặc biệt là sản phẩm dầu ăn cao cấp được tách chiết từ hạt của các giống Sở. Những nghiên cứu về chọn giống và nhân giống cây Sở Những nghiên cứu về chọn giống: Theo tác giả Tưởng Vạn Phương (1959) (Dẫn theo Hoàng Văn Thắng, 2013), chọn giống Sở bao gồm các bước: chọn quần thể, chọn cây, chọn quả, chọn hạt. Trong đó chọn cây sinh trưởng tốt có khả năng cho năng suất cao, hàm lượng dầu cao (cây trội) để nhân giống vô tính là giải pháp hiệu quả nhất.
cây Sở được chọn thường là cây sinh tưởng mạnh, ở độ tuổi từ 20 – 40 năm, cành nhiều, sản lượng cao, lá mượt, thân cây bóng mượt, không bị sâu, bệnh. Viện Khoa học Lâm nghiệp Quảng Tây là một trong những tỉnh đi đầu trong lĩnh vực nghiên cứu Sở Trung Quốc. Ngay từ khi xây dựng, Viện đã tiến hành điều tra và phân loại các dòng Sở trong tỉnh và trong cả nước. Hiện nay, Viện đã tuyển chọn được nhiều giống Sở khác nhau.
Một số dòng Sở hiện có có xuất xứ ở Hồ Nam, Vân Nam, Giang Tây (9 dòng) và dòng Sở Sầm Khê, được bố trí thí nghiệm với mục đích tìm cây trội có sản lượng cao từ các dòng của tất cả các tỉnh sau đó tiến hành nhân giống bằng phương pháp vô tính. Những nghiên cứu về nhân giống: 5 Fretz (1972) cho biết, giá thể tốt nhất để giâm hom cho loài Sở là hỗn hợp than bùn, vỏ cây Thông xay nhỏ trộn với cát hoặc than bùn trộn với cát trong điều kiện vô trùng. Về ghép Sở, Tưởng Vạn Phương (1959) cho rằng có thể sử dụng 2 phương pháp chủ yếu là ghép mắt và ghép cây mầm. Tại Viện Khoa học Lâm nghiệp Quảng Tây, các nghiên cứu chủ yếu tiến hành ghép và tạo ra dòng vô tính có sản lượng cao để nhân giống rộng rãi phục vụ cho công tác sản xuất.
John (1999) cho biết, có thể nhân giống Sở bằng phương pháp chiết cành, nhưng phải sử dụng chất kích thích ra rễ như IBA hoặc NAA ở nồng độ cao để kích thích cành ra rễ. Những nghiên cứu về giá trị sử dụng của cây Sở Trung Quốc là một trong những nước đi đầu trong công tác nghiên cứu chế biến, tách chiết tinh dầu Sở phục vụ cho sản xuất, các nghiên cứu về chế biến, chiết tách tinh dầu Sở cũng như hàm lượng các chất trong dầu Sở có thể kể đến các tác giả như: Tưởng Vạn Phương (1959), Mã Cẩm Lâm và Trần Vĩnh Trung (2005). Các thành phần từ vỏ quả đến nhân hạt đều có giá trị cao. Trong vỏ quả chứa 18,16% pucpurol – là nguyên liệu tốt để chế tạo pucpurol; thành phần tro trong vỏ quả chiếm 3,66% hoàn toàn có thể chế tạo được than hoạt tính.
Hàm lượng tanin và saponin trong vỏ qua và vỏ hạt cũng tương đối cao có thể lợi dụng để chế tạo được rất nhiều nguyên liệu hóa học quan trọng. Ngoài ra, trong nhân các loài Sở hàm lượng dầu chiếm trung bình khoảng 45%, đặc biệt là Sở (C. sasanqua) có thể đạt được hàm lượng dầu tới 70%. Các loài thuộc chi Trà (Camellia) được công nhận là có giá trị kinh tế lớn, vùng phân bố địa lý rộng và mức độ đa dạng loài cao.
Trong số các loài thuộc chi Camellia có loài Camellia sinensis được dùng làm đồ uống được tiêu thụ rộng rãi nhất trên thế giới và cho thấy những lợi ích rõ rệt đối với sức khỏe con người, như cung cấp hoạt động chống oxy hóa và giảm nguy cơ ung thư. Nghiên cứu đã chỉ ra rằng, chiết xuất từ hạt Camellia oleifera chủ yếu được sử dụng làm 6 dầu ăn. Ngoài ra, các loài khác như Camellia sasanqua, Camellia reticulata và Camellia japonica được trồng ở các vùng ôn đới trên toàn thế giới để làm cảnh (Wang et al. Theo Nguyen Thi Cuc và cộng sự (2020), chi Camellia bao gồm khoảng gần 300 loài phân bố chủ yếu ở vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới.
Tác giả Yoshida và cộng sự (1990) và Matsuda và cộng sự (2010) đã tách chiết được phenolics và terpenoids. Nhóm nghiên cứu của tác giả Cuc và cộng sự (2020) đã xác định được dịch chiết từ methanol của Sở có hoạt tính ức chế bệnh tiểu đường và ức chế đối với a-glucosidase. Nhóm nghiên cứu cũng đã tách chiết được ba hợp chất mới thuộc nhóm dihydrostilbene glycosides từ loài Sở và xác định được hoạt tính kháng a-glucosidase and a-amylase Sở là một trong số những loài cây làm cảnh đẹp thuộc họ Chè (Theaceae). Sở được biết đến bởi vẻ đẹp và giá trị kinh tế.
Thực tế chứng minh rằng, nhiều giống Sở được trồng tạo ra hoa sặc sỡ với thời gian ra hoa kéo dài từ tháng 10 đến tháng 2 năm sau. Hoa có mùi thơm nổi bật. Sở được nghiên cứu nhân giống với mong muốn tạo ra các giống cây trồng mới với thời gian ra hoa được xác định, có hương thơm và kiểu hoa phong phú. sasanqua có mối quan hệ gần gũi với loài C.
Hai loài cho dầu ăn chất lượng cao nhưng tỷ lệ đậu hạt thấp do được ít côn trùng thụ phấn. oleifera được lai tạo để cho ra giống mới cải thiện khả năng thụ phấn nhờ côn trùng nhằm tăng khả năng đậu hạt. Akihisa và cộng sự, 1999 đã khẳng định dầu của hạt Sở (C. sasanqua) có thành phần gần giống dầu của loài C.
japonica và được sử dụng thay thế cho nhau. Mã Cẩm Lâm và Trần Vĩnh Trung (2005) cho thấy, các sản phẩm từ Sở rất phong phú, giá trị sử dụng cũng như giá trị kinh tế cao, dầu tinh luyện từ hạt Sở 7 được dùng làm dầu ăn, sản xuất mỹ phẩm (sử dụng trong kem chống nắng, kem massage, dầu thơm…), chế phẩm y tế, hay trong công nghiệp (dầu thủy lực, dầu bôi trơn, diesel sinh học…). Tổng quan nghiên cứu về cây Sở ở Việt Nam 1. Những nghiên cứu về đặc điểm phân bố, sinh thái cây Sở Theo Nguyễn Hoàng Nghĩa (1997) thì Sở là tên chung, thông dụng cho nhiều loài cùng nhóm Camellia thuộc họ Chè (Theaceae), có thể kể ra một số loài như C.
Trong tài liệu “Cây cỏ Việt Nam” của Phạm Hoàng Hộ (1999) đã xác định loài Sở Camellia sasanqua Thumb có các tên gọi khác là Sở dầu, Trà mai, thuộc họ Chè Theaceae. Là cây gỗ nhỏ, cao 5 – 7m, nhánh không có lông, mảnh, vỏ xám, phiến lá hình bầu dục, nhỏ kích thước từ 3 – 7 x 1 – 3cm, dầy, không có lông. Gân lá nổi rõ 2 mặt, mảnh, cuống ngắn 2 – 4mm. Hoa tương đối nhỏ (rộng 4cm), mùi thơm, màu trắng, hoa thường ở đầu chót của nhánh.
Lá dài tròn cao 1cm, cánh hoa cao 17mm. Tiểu nhụy nhiều chỉ đính nhau ở đáy. Noãn sào có lông, vòi nhụy 3, nang to cao 3cm. Quả bì dày cứng, 2 – 3 hạt mỗi ô.
Cây có phân bố ở Bắc Trung Bộ và được gây trồng lấy hạt để ép dầu từ Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh đến Quảng Bình, Quảng Trị và Thừa Thiên Huế. Theo Nguyễn Quảng Khải và cộng sự (2004) cho thấy, Sở là cây gỗ nhỏ, lá rộng thường xanh một gốc cây trưởng thành thường có từ 3 đến 5 thân, không phân biệt thân chính hay thân phụ. Cây phân cành rất sớm, chỉ sau 2 năm trồng hay tái sinh tự nhiên, trên mỗi gốc cây Sở nơi sát mặt đất hoặc vị trí cách mặt đất 10 – 15cm đã hình thành bình quân từ 2 – 3 cành chính để phát triển thành các thân cây Sở sau này. Cây Sở ở tuổi thành thục thường cao trung bình từ 5,5 – 6m, cây cao nhất cũng chỉ đạt 7,5 – 8m, vỏ cây màu nâu hoặc màu xám.
Lá đơn mọc cách, cuống ngắn, mép lá có răng cưa nhỏ, phiến lá hình bầu dục, dài từ 3 – 7cm, rộng 1 – 3cm dầy, không có lông. Gân lá nổi rõ 2 mặt. Tán 8 lá cây Sở khá dày, có nhiều hình dạng khác nhau: hình ô, hình trứng, hình nón, hình tháp hay hình trụ. Hoa Sở màu trắng, mùi thơm, hoa thường có đầu chót ở nhánh.
Hoa có từ 3 – 5 tràng, 35 – 40 nhị màu vàng, bầu hạ, 3 – 4 ô. Sở ra hoa vào giữa tháng 10 đến tháng 12 hàng năm.
