Luận văn về phát triển bền vững cây ăn quả ở tỉnh Vĩnh Long

Khám phá luận văn về phát triển cây ăn quả tại tỉnh Vĩnh Long theo hướng bền vững, góp phần bảo vệ môi trường và nâng cao thu nhập nông dân.

• Tác giả: Nguyễn Thị Hồng Nhung
• Người hướng dẫn: TS. Vũ Quế Hương
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Nông nghiệp
• Đề tài: Phát Triển Cây Ăn Quả Tỉnh Vĩnh Long Theo Hướng Bền Vững
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Vĩnh Long

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN NGÀNH TRỒNG CÂY ĂN QUẢ
• 1.1. Các khái niệm chung. Vai trò của sản xuất cây ăn quả
• 1.2. Phân loại và đặc trưng cây ăn quả
• 1.3. Các nhân tố ảnh hưởng đến sự phát triển ngành trồng cây ăn quả
• 1.4. Các chỉ tiêu đánh giá sự phát triển ngành trồng cây ăn quả theo hướng bền vững
• 1.5. Cơ sở thực tiễn về phát triển cây ăn quả
• 1.5.1. Vài nét về tình hình phát triển cây ăn quả ở Việt Nam
• 1.5.2. Vài nét về tình hình phát triển cây ăn quả của vùng Đồng bằng sông Cửu Long
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN CÂY ĂN QUẢ TỈNH VĨNH LONG
• 2.1. Khái quát về Vĩnh Long
• 2.2. Vai trò của cây ăn quả đối với sự phát triển kinh tế - xã hội tỉnh Vĩnh Long
• 2.3. Các yếu tố ảnh hưởng đến sự phát triển cây ăn quả tỉnh Vĩnh Long
• 2.3.1. Các nhân tố tự nhiên
• 2.3.2. Các nhân tố kinh tế - xã hội
• 2.4. Đánh giá về tiềm năng phát triển cây ăn quả của tỉnh Vĩnh Long
• 2.5. Hiện trạng phát triển cây ăn quả tỉnh Vĩnh Long
• 2.5.1. Tình hình phát triển cây ăn quả của tỉnh
• 2.5.2. Cơ cấu, qui mô, vị trí CAQ trong ngành sản xuất nông nghiệp
• 2.5.3. Tình hình ứng dụng khoa học kĩ thuật và công nghệ
• 2.5.4. Thị trường tiêu thụ trái cây
• 2.5.5. Một số sản phẩm cây ăn quả chính của tỉnh Vĩnh Long
• 2.5.6. Đánh giá chung về thực trạng phát triển cây ăn quả tỉnh Vĩnh Long
• 2.6. Những thách thức trong phát triển cây ăn quả ở tỉnh Vĩnh Long hiện nay
• 3. CHƯƠNG 3: ĐỊNH HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP TRIỂN CÂY ĂN QUẢ CỦA TỈNH VĨNH LONG THEO HƯỚNG BỀN VỮNG ĐẾN NĂM 2020
• 3.1. Một số định hướng phát triển ngành cây ăn quả ở tỉnh Vĩnh Long theo hướng bền vững đến năm 2020
• 3.2. Những quan điểm cơ bản
• 3.3. Những căn cứ để xây dựng định hướng chiến lược
• 3.4. Các giải pháp cơ bản phát triển sản xuất ngành cây quả ở tỉnh Vĩnh Long theo hướng bền vững đến năm 2020
• 3.4.1. Nhóm giải pháp về qui hoạch phát triển
• 3.4.2. Nhóm giải pháp về khoa học & công nghệ
• 3.4.3. Phát triển và sử dụng hiệu quả nguồn lao động
• 3.4.4. Về chính sách, tổ chức và quản lí trong sản xuất
• 3.4.5. Phát triển cơ sở hạ tầng, phục vụ sản xuất và tiêu thụ
• 3.4.6. Nhóm giải pháp về quản lí và phát triển thị trường
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tính cấp thiết của đề tài

Tỉnh Vĩnh Long, nằm ở trung tâm Đồng bằng sông Cửu Long, có nhiều điều kiện thuận lợi cho việc phát triển cây ăn quả. Sản xuất cây ăn quả tại đây đã đạt được nhiều thành tựu, với diện tích trồng đạt trên 39.159ha, đứng thứ hai trong khu vực. Tuy nhiên, ngành này cũng đang đối mặt với nhiều thách thức như thị trường không ổn định và sự phụ thuộc vào nguyên liệu nhập khẩu. Việc nghiên cứu phát triển cây ăn quả theo hướng bền vững là cần thiết để khai thác tiềm năng và giải quyết những khó khăn hiện tại. Đề tài này không chỉ có ý nghĩa khoa học mà còn thực tiễn, góp phần định hướng phát triển cây ăn quả tại Vĩnh Long trong giai đoạn 2014-2020.

II. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục tiêu của nghiên cứu là phân tích hiện trạng phát triển cây ăn quả tại Vĩnh Long giai đoạn 2001-2011 và đề xuất các định hướng phát triển bền vững đến năm 2020. Nhiệm vụ nghiên cứu bao gồm tổng quan cơ sở lý luận và thực tiễn về phát triển cây ăn quả, phân tích tiềm năng và đánh giá hiện trạng phát triển. Đề tài sẽ cung cấp những giải pháp cụ thể nhằm nâng cao hiệu quả sản xuất và phát triển cây ăn quả theo hướng bền vững.

III. Thực trạng phát triển cây ăn quả tỉnh Vĩnh Long

Vĩnh Long có nhiều cây ăn quả nổi tiếng, đóng góp quan trọng vào phát triển kinh tế - xã hội. Tuy nhiên, hiện trạng phát triển cây ăn quả còn gặp nhiều khó khăn như sự biến đổi khí hậu và thị trường tiêu thụ không ổn định. Các yếu tố tự nhiên và kinh tế - xã hội cũng ảnh hưởng lớn đến sự phát triển của ngành này. Đánh giá tiềm năng phát triển cây ăn quả là cần thiết để xác định hướng đi phù hợp cho ngành nông nghiệp tại Vĩnh Long.

IV. Định hướng và giải pháp phát triển cây ăn quả theo hướng bền vững

Để phát triển cây ăn quả tại Vĩnh Long theo hướng bền vững, cần có các giải pháp đồng bộ như quy hoạch phát triển, ứng dụng khoa học công nghệ, và phát triển cơ sở hạ tầng. Các chính sách hỗ trợ nông dân và tổ chức quản lý sản xuất cũng cần được cải thiện. Việc phát triển thị trường tiêu thụ và nâng cao chất lượng sản phẩm là rất quan trọng để tăng cường sức cạnh tranh cho cây ăn quả của tỉnh. Định hướng này không chỉ giúp nâng cao thu nhập cho nông dân mà còn bảo vệ môi trường.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Tỉnh Vĩnh Long, nằm ở trung tâm Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL), sở hữu nhiều điều kiện thuận lợi để phát triển ngành trồng cây ăn quả (CAQ) theo hướng bền vững. Với diện tích vườn cây ăn quả trên 39.159 ha, đứng thứ hai trong khu vực, sản lượng CAQ của tỉnh đạt gần 400.000 tấn/năm, bao gồm các loại đặc sản như bưởi Năm Roi, cam sành, nhãn, sầu riêng Ri 6, măng cụt, bòn bon. Tuy nhiên, ngành trồng CAQ tại đây đang đối mặt với nhiều thách thức như thị trường chưa ổn định, giá cả bấp bênh, phụ thuộc nguyên liệu nhập khẩu, sức cạnh tranh thấp và tác động của biến đổi khí hậu.

Mục tiêu nghiên cứu tập trung phân tích hiện trạng phát triển CAQ tỉnh Vĩnh Long giai đoạn 2001-2011, từ đó đề xuất các định hướng và giải pháp phát triển bền vững đến năm 2020. Phạm vi nghiên cứu bao gồm đánh giá tiềm năng, thực trạng và thách thức của một số loại CAQ chủ lực trên địa bàn tỉnh. Nguồn số liệu chủ yếu thu thập từ năm 2000 đến 2011, kết hợp khảo sát thực địa và phỏng vấn chuyên gia.

Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc hỗ trợ hoạch định chính sách, quy hoạch phát triển CAQ tỉnh Vĩnh Long, góp phần nâng cao hiệu quả kinh tế, bảo vệ môi trường và phát triển xã hội bền vững. Các chỉ số như diện tích trồng, sản lượng, giá trị sản xuất và thu nhập bình quân đầu người được sử dụng làm thước đo hiệu quả phát triển ngành CAQ.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng các lý thuyết và mô hình phát triển bền vững, phát triển nông nghiệp bền vững và quản lý hệ thống nông nghiệp. Hai lý thuyết chính bao gồm:

• Lý thuyết phát triển bền vững: Theo Hội đồng Thế giới về Môi trường và Phát triển (WCED), phát triển bền vững là sự phát triển đáp ứng nhu cầu hiện tại mà không làm ảnh hưởng đến khả năng đáp ứng nhu cầu của các thế hệ tương lai. Lý thuyết này nhấn mạnh sự hài hòa giữa phát triển kinh tế, xã hội và bảo vệ môi trường.

• Lý thuyết phát triển nông nghiệp bền vững: Đảm bảo tăng năng suất ổn định, công bằng xã hội, sử dụng hợp lý tài nguyên thiên nhiên và bảo vệ môi trường sinh thái. Phát triển CAQ bền vững phải đạt được mục tiêu kinh tế tăng trưởng ổn định, hiệu quả xã hội và bảo vệ môi trường.

Các khái niệm chuyên ngành được sử dụng gồm: cây ăn quả (CAQ), phát triển bền vững, năng suất, giá trị gia tăng, thu nhập hỗn hợp, GAP (Good Agriculture Practices), và các tiêu chuẩn an toàn thực phẩm như VietGAP, GlobalGAP.

Phương pháp nghiên cứu

• Nguồn dữ liệu: Số liệu thống kê từ Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, Sở Công thương, Sở Khoa học và Công nghệ, Chi cục Bảo vệ Thực vật tỉnh Vĩnh Long, các báo cáo ngành và tài liệu nghiên cứu trước đây. Ngoài ra, dữ liệu thực địa được thu thập qua khảo sát các vườn cây ăn quả, trại giống, điểm thu mua và các cơ quan quản lý địa phương.

• Phương pháp phân tích: Sử dụng phương pháp thống kê mô tả để phân tích diện tích, sản lượng, giá trị sản xuất và thu nhập. Phân tích SWOT để đánh giá điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức của ngành CAQ tỉnh Vĩnh Long. Phương pháp bản đồ và biểu đồ được áp dụng để minh họa phân bố và hiện trạng phát triển CAQ.

• Cỡ mẫu và chọn mẫu: Khảo sát thực địa tại các huyện trọng điểm như Tam Bình, Bình Minh, Vũng Liêm, với khoảng 100 hộ nông dân và các cơ sở sản xuất giống. Phỏng vấn chuyên gia, nhà quản lý và nhà khoa học nhằm thu thập ý kiến chuyên môn.

• Timeline nghiên cứu: Thu thập và xử lý dữ liệu từ năm 2010 đến 2012, phân tích và đề xuất giải pháp trong năm 2013, hoàn thiện luận văn năm 2014.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Diện tích và sản lượng CAQ tăng trưởng ổn định: Diện tích trồng CAQ tỉnh Vĩnh Long đạt trên 39.159 ha năm 2011, tăng khoảng 5,2% so với năm 2005. Sản lượng đạt gần 400.000 tấn/năm, chiếm gần 50% giá trị ngành trồng trọt tỉnh. Các loại cây chủ lực như bưởi Năm Roi, cam sành, nhãn, sầu riêng Ri 6 có năng suất trung bình từ 25 đến 30 tấn/ha.

2. Hiệu quả kinh tế cao: Thu nhập bình quân từ vườn CAQ đạt trên 50 triệu đồng/ha/năm, trong đó một số loại đặc sản như bưởi Năm Roi và sầu riêng Ri 6 có thể đạt thu nhập hàng trăm triệu đồng/ha/năm. Lợi nhuận từ CAQ cao gấp 3-4 lần so với trồng lúa trên cùng diện tích.

3. Ứng dụng khoa học kỹ thuật còn hạn chế: Mặc dù có sự chuyển giao kỹ thuật từ Viện Nghiên cứu CAQ miền Nam, nhưng việc áp dụng các quy trình sản xuất theo tiêu chuẩn GAP còn chưa phổ biến rộng rãi. Khoảng 20% diện tích CAQ được sản xuất theo hướng an toàn, còn lại chủ yếu là sản xuất truyền thống.

4. Thách thức về thị trường và biến đổi khí hậu: Giá cả CAQ bấp bênh, tình trạng “được mùa rớt giá” thường xuyên xảy ra, ảnh hưởng đến quyết định đầu tư của nông dân. Biến đổi khí hậu gây ra hạn hán, lũ lụt và sâu bệnh làm giảm năng suất và chất lượng sản phẩm. Thị trường xuất khẩu còn hạn chế do yêu cầu khắt khe về tiêu chuẩn chất lượng và truy xuất nguồn gốc.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân tăng trưởng diện tích và sản lượng CAQ là do sự chuyển dịch cơ cấu cây trồng, chính sách hỗ trợ của nhà nước và nhu cầu thị trường tăng cao. Hiệu quả kinh tế cao phản ánh tiềm năng phát triển ngành CAQ tỉnh Vĩnh Long, phù hợp với điều kiện tự nhiên và kinh tế xã hội địa phương.

Tuy nhiên, hạn chế trong ứng dụng khoa học kỹ thuật và quản lý sản xuất làm giảm khả năng cạnh tranh của sản phẩm trên thị trường quốc tế. So với các tỉnh trong ĐBSCL như Tiền Giang, Vĩnh Long còn thiếu các vùng chuyên canh tập trung và quy mô sản xuất nhỏ lẻ, gây khó khăn trong khâu chế biến và tiêu thụ.

Biến đổi khí hậu và thị trường không ổn định là những thách thức lớn, đòi hỏi các giải pháp đồng bộ về kỹ thuật, tổ chức sản xuất và chính sách hỗ trợ. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ tăng trưởng diện tích và sản lượng CAQ, bảng so sánh thu nhập giữa các loại cây trồng và bản đồ phân bố vùng chuyên canh.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường quy hoạch vùng chuyên canh tập trung: Xây dựng các vùng sản xuất CAQ quy mô lớn, tập trung vào các giống chủ lực có lợi thế cạnh tranh như bưởi Năm Roi, cam sành, sầu riêng Ri 6. Mục tiêu đạt diện tích vùng chuyên canh chiếm trên 50% tổng diện tích CAQ tỉnh trong vòng 5 năm. Chủ thể thực hiện: Sở Nông nghiệp và PTNT phối hợp UBND các huyện.

2. Đẩy mạnh ứng dụng khoa học kỹ thuật và tiêu chuẩn GAP: Tăng cường đào tạo, chuyển giao kỹ thuật sản xuất an toàn, áp dụng quy trình VietGAP, GlobalGAP để nâng cao chất lượng sản phẩm, đáp ứng yêu cầu thị trường xuất khẩu. Mục tiêu 80% diện tích CAQ được chứng nhận an toàn đến năm 2025. Chủ thể thực hiện: Viện Nghiên cứu CAQ miền Nam, các trung tâm khuyến nông.

3. Phát triển hệ thống chế biến và bảo quản sau thu hoạch: Đầu tư công nghệ chế biến hiện đại, xây dựng kho lạnh, trung tâm thu mua tập trung để giảm thất thoát sau thu hoạch (hiện khoảng 20%). Mục tiêu giảm thất thoát xuống dưới 10% trong 3 năm tới. Chủ thể thực hiện: Doanh nghiệp chế biến, Sở Công thương, các hợp tác xã.

4. Xây dựng chính sách hỗ trợ thị trường và phát triển thương hiệu: Hỗ trợ quảng bá, xây dựng thương hiệu sản phẩm CAQ đặc sản Vĩnh Long, phát triển kênh tiêu thụ trong nước và xuất khẩu. Tăng cường kiểm soát chất lượng và truy xuất nguồn gốc sản phẩm. Chủ thể thực hiện: Sở Công thương, Hiệp hội trái cây, UBND tỉnh.

5. Ứng phó biến đổi khí hậu và bảo vệ môi trường: Áp dụng các biện pháp canh tác thích ứng, sử dụng phân bón hữu cơ, quản lý dịch hại tổng hợp (IPM), bảo vệ nguồn nước và đất đai. Mục tiêu giảm thiểu tác động tiêu cực của biến đổi khí hậu trong 5 năm tới. Chủ thể thực hiện: Sở Tài nguyên Môi trường, Sở Nông nghiệp, các tổ chức nghiên cứu.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà hoạch định chính sách và cơ quan quản lý nhà nước: Sử dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng chính sách phát triển nông nghiệp bền vững, quy hoạch vùng trồng CAQ, hỗ trợ phát triển thị trường và quản lý chất lượng sản phẩm.

2. Các nhà nghiên cứu và học viên cao học, sinh viên ngành nông nghiệp, kinh tế nông thôn: Tham khảo cơ sở lý luận, phương pháp nghiên cứu và kết quả thực tiễn về phát triển CAQ bền vững tại Vĩnh Long.

3. Doanh nghiệp chế biến và kinh doanh nông sản: Áp dụng các giải pháp nâng cao chất lượng sản phẩm, phát triển chuỗi giá trị, xây dựng thương hiệu và mở rộng thị trường xuất khẩu.

4. Nông dân và hợp tác xã sản xuất CAQ: Nắm bắt các kỹ thuật canh tác tiên tiến, quy trình sản xuất an toàn, quản lý dịch hại và bảo quản sau thu hoạch để nâng cao hiệu quả sản xuất và thu nhập.

Câu hỏi thường gặp

1. Phát triển cây ăn quả bền vững là gì?
   Phát triển cây ăn quả bền vững là quá trình sản xuất CAQ đạt mục tiêu tăng trưởng kinh tế ổn định, bảo vệ môi trường và nâng cao hiệu quả xã hội, đảm bảo nhu cầu hiện tại và tương lai. Ví dụ, áp dụng quy trình VietGAP giúp giảm dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng.

2. Tại sao Vĩnh Long có tiềm năng phát triển cây ăn quả?
   Vĩnh Long có diện tích vườn CAQ lớn thứ hai ĐBSCL, đất đai màu mỡ, khí hậu ôn hòa, hệ thống sông ngòi thuận lợi và truyền thống làm vườn lâu đời. Sản lượng CAQ đạt gần 400.000 tấn/năm với nhiều loại đặc sản nổi tiếng.

3. Những khó khăn chính trong phát triển cây ăn quả ở Vĩnh Long là gì?
   Khó khăn gồm thị trường chưa ổn định, giá cả bấp bênh, phụ thuộc nguyên liệu nhập khẩu, quy mô sản xuất nhỏ lẻ, ứng dụng khoa học kỹ thuật chưa đồng bộ và tác động của biến đổi khí hậu.

4. Làm thế nào để nâng cao chất lượng sản phẩm cây ăn quả?
   Nâng cao chất lượng bằng cách áp dụng quy trình sản xuất an toàn (VietGAP, GlobalGAP), sử dụng giống sạch bệnh, quản lý dịch hại tổng hợp, cải tiến kỹ thuật thu hoạch và bảo quản sau thu hoạch.

5. Giải pháp nào giúp tăng thu nhập cho nông dân trồng cây ăn quả?
   Tăng thu nhập thông qua quy hoạch vùng chuyên canh, áp dụng kỹ thuật tiên tiến, phát triển chế biến và bảo quản, xây dựng thương hiệu và mở rộng thị trường tiêu thụ. Ví dụ, thu nhập từ bưởi Năm Roi có thể đạt hàng trăm triệu đồng/ha/năm.

Kết luận

• Vĩnh Long có tiềm năng lớn phát triển cây ăn quả với diện tích trên 39.000 ha và sản lượng gần 400.000 tấn/năm, đóng góp gần 50% giá trị ngành trồng trọt tỉnh.
• Phát triển CAQ theo hướng bền vững cần hài hòa giữa kinh tế, xã hội và môi trường, áp dụng các tiêu chuẩn sản xuất an toàn và công nghệ tiên tiến.
• Hiệu quả kinh tế từ CAQ cao gấp 3-4 lần so với trồng lúa, góp phần nâng cao thu nhập và cải thiện đời sống nông dân.
• Thách thức lớn gồm thị trường bấp bênh, biến đổi khí hậu, quy mô sản xuất nhỏ lẻ và hạn chế trong ứng dụng khoa học kỹ thuật.
• Đề xuất các giải pháp quy hoạch vùng chuyên canh, nâng cao kỹ thuật sản xuất, phát triển chế biến, xây dựng thương hiệu và ứng phó biến đổi khí hậu nhằm phát triển CAQ bền vững đến năm 2020 và xa hơn.

Các cơ quan quản lý và nhà nghiên cứu cần phối hợp triển khai các giải pháp đề xuất, đồng thời tiếp tục nghiên cứu cập nhật để thích ứng với biến đổi thị trường và môi trường. Để biết thêm chi tiết và ứng dụng thực tiễn, quý độc giả và các bên liên quan nên tham khảo toàn bộ luận văn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN NGÀNH TRỒNG CÂY ĂN QUẢ 1. Các khái niệm chung 1. Khái niệm cây ăn quả và nghề trồng cây ăn quả Cây ăn quả (ở Nam Bộ gọi là cây ăn trái) là các loại cây trồng hoặc quả rừng mà trái cây được dùng làm thức ăn riêng biệt hoặc ăn kèm. CAQ có ý nghĩa quan trọng trong đời sống và trong nền kinh tế quốc dân.

Quả là những sản phẩm có giá trị sử dụng rộng rãi, cung cấp nhiều chất dinh dưỡng vi lượng, khoáng chất bổ dưỡng và là nguồn liệu quí có tác dụng phòng và chữa bệnh cho con người. Theo Trần Thế Tục (1998), nghề trồng CAQ là một bộ phận của sản xuất nông nghiệp, mà đối tượng chủ yếu là những cây lâu năm có quả ăn được.[29] Tùy theo nguồn gốc, xuất xứ và vùng sinh thái mà có thể chia ra CAQ nhiệt đới, CAQ cận nhiệt đới, CAQ ôn đới,… Trồng CAQ có tác dụng cải thiện và nâng cao đời sống nhân dân, đưa các hộ nông dân từ nghèo lên hộ có thu nhập khá và hộ giàu. Hiệu quả kinh tế và sự ổn định của vườn CAQ gắn liền với cuộc sống định canh định cư, hạn chế phá rừng làm nương rẫy. [37] Hội nhập kinh tế thế giới, sản phẩm quả càng có giá trị thương phẩm cao, giải quyết việc làm, tăng thu nhập cho người lao động, góp phần phát triển nông nghiệp nông thôn.

Khoa học CAQ là một nghiên cứu các đặc tính sinh học của CAQ, vị trí và vai trò của chúng trong hệ sinh thái, những qui luật về mối quan hệ giữa CAQ với điều kiện ngoại cảnh. Từ đó đặt cơ sở lí luận cho việc phát triển nghề trồng CAQ với những biện pháp kĩ thuật thích hợp cho từng loại cây trong điều kiện khí hậu, địa điểm cụ thể của nơi trồng nhằm thâm canh tăng năng suất và phẩm chất quả. Việt Nam là nước có nền nông nghiệp phát triển từ lâu đời và trồng CAQ là một bộ phận quan trọng trong sản xuất nông nghiệp. Phát triển nghề trồng CAQ đem lại nhiều lợi ích thiết thực đối với đời sống và kinh tế của đất nước.

Phát triển nghề trồng CAQ nhằm cung cấp nguyên liệu cho các nhà máy chế biến. Một số loại CAQ vừa là cây công nghiệp cung cấp nguyên liệu để chế biến thực phẩm, bánh kẹo, rượu, xirô, đồ hộp, mứt, quả sấy khô. Đặc biệt nước quả ép nguyên chất có ý nghĩa về mặt dinh dưỡng cũng như chữa bệnh, một số khác dùng để ép dầu cho sản phẩm nổi tiếng 14 như dầu dừa, dầu ô liu,… công nghiệp chế biến quả cũng góp phần giải quyết nhu cầu của đời sống là cung cấp quả quanh năm cho người dân. Mặt khác, nghề trồng CAQ còn mang lại lợi ích kinh tế cho con người và nền kinh tế quốc dân.

Ở Việt Nam, tùy từng vùng trồng, tùy từng loại CAQ khác nhau nhưng nói chung 1ha CAQ cho thu nhập gấp 3 - 4 lần thậm chí gấp 10 lần trồng cây lương thực. Vốn trồng CAQ được thu hồi lại nhanh trong một số năm sau khi cây bước vào thời kì kinh doanh. Mặt khác, trong quá trình chuyển đổi cơ cấu cây trồng trong thời gian qua, cho thấy việc sản xuất CAQ đã tạo thêm công ăn việc làm, nâng cao thu nhập, cải thiện đời sống nhân dân, góp phần xóa đói giảm nghèo, thúc đẩy nông nghiệp bền vững, an ninh quốc phòng đảm bảo. Điển hình như vùng trồng thanh long ở Bình Thuận, vùng trồng cam ở Phủ Quỳ - tỉnh Nghệ An, vùng trồng cam sành ở Tam Bình, tỉnh Vĩnh Long,… 1.

Khái niệm về phát triển, phát triển bền vững Phát triển là khái niệm dùng để khái quát những vận động theo chiều hướng tiến lên từ thấp đến cao, từ đơn giản đến phức tạp, từ kém hoàn thiện đến hoàn thiện hơn. Cái mới ra đời thay thế cái cũ, cái tiến bộ ra đời thay thế cái lạc hậu.[11] Phát triển là một khái niệm chung song mỗi chủ thể kinh tế, hoạt động kinh tế đều có riêng một tiêu chí phát triển dựa theo khả năng, trình độ và công nghệ của từng chủ thể. Năm 1987, trong báo cáo “ Tương lai của chúng ta” của hội đồng thế giới về môi trường và phát triển (WCED) của Liên Hiệp Quốc, đưa ra khái niệm “Phát triển bền vững là sự phát triển đáp ứng được những nhu cầu của hiện tại, nhưng không gây trở ngại cho việc đáp ứng nhu cầu của các thế hệ mai sau”. Năm 2002, Hội nghị Thượng đỉnh thế giới về Phát triển được tổ chức ở Cộng hòa Nam Phi đã xác định: Phát triển bền vững là quá trình phát triển có sự kết hợp chặt chẽ, hợp lí, hài hòa giữa 3 mặt của sự phát triển, đó là: phát triển bền vững về kinh tế, phát triển bền vững về xã hội và phát triển bền vững về môi trường.

[25] Phát triển bền vững về kinh tế Phát triển bền vững về kinh tế là sự tiến bộ về mọi mặt của nền kinh tế được thể hiện ở quá trình tăng trưởng kinh tế ổn định lâu dài và sự thay đổi về chất theo hướng tiến bộ của nền kinh tế, gắn với tăng năng suất lao động, sự biến đổi về cơ cấu kinh tế - xã hội và môi trường sống. Phát triển bền vững về xã hội 15 Tăng trưởng kinh tế phải gắn với giải quyết việc làm cho người lao động, có việc làm thì người lao động mới có quyền, có thu nhập và tự hoàn thiện nhân cách của mình. Người lao động nếu không có việc làm thì sẽ không có thu nhập từ đó dễ nảy sinh tiêu cực, tệ nạn xã hội. Như vậy, tăng trưởng kinh tế phải đi đôi với xóa đói giảm nghèo, làm tăng năng lực sản xuất cho người nghèo, thông qua nâng cao kiến thức, trình độ cho người nghèo, hỗ trợ vốn cho người nghèo.

Xóa đói giảm nghèo còn tạo ra mặt bằng xã hội phát triển tương đối đồng đều, đảm bảo an sinh xã hội - đó là điều kiện cần thiết cho phát triển bền vững. Tăng trưởng kinh tế phải hướng đến nâng cao chất lượng cuộc sống dân cư như: thu nhập bình quân đầu người, tuổi thọ bình quân, tỉ lệ sơ sinh, trẻ em tử vong, tỉ lệ trẻ em dưới 5 tuổi suy dinh dưỡng, tỉ lệ bác sĩ/1000 dân, tỉ lệ dân số được dùng nước sạch,… Liên Hiệp Quốc đã đưa ra chỉ số phát triển con người (HDI), là chỉ số tổng hợp của 3 chỉ số cơ bản: thu nhập bình quân đầu người, chỉ số về giáo dục (tỉ lệ % người lớn biết chữ) và chỉ số về y tế (tuổi thọ bình quân). Phát triển bền vững về môi trường Trong thực tế, để thực hiện mục tiêu tăng trưởng kinh tế, nhiều doanh nghiệp, nhiều quốc gia đã không những khai thác cạn kiệt tài nguyên mà còn thải ra môi trường nhiều chất độc hại làm ô nhiễm nguồn nước, đất, không khí,… làm mất cân bằng sinh thái, suy giảm đa dạng sinh học, biến đổi khí hậu trái đất,… sẽ đe dọa trực tiếp cuộc sống của con người hiện tại (và cả thế hệ tương lai). Vì vậy, nội dung của phát triển bền vững là sự tăng trưởng kinh tế không làm ô nhiễm môi trường, không làm hủy hoại môi trường.

Tăng trưởng kinh tế phải gắn liền với nuôi dưỡng và cải thiện chất lượng môi trường, nghĩa là: bảo vệ và trồng mới rừng, trồng cây phân tán, trồng CAQ,… chống xói mòn, tăng độ phì cho đất. Trong sản xuất, áp dụng công nghệ thân thiện với môi trường; sáng tạo ra nhiều vật liệu mới thay thế vật liệu truyền thống; sử dụng vật tư, nguyên liệu vào sản xuất một cách khoa học và hợp lí để bảo vệ lí tính, hóa tính của đất, tài nguyên nước; bảo vệ nguồn lợi hải sản,… Tăng trưởng kinh tế phải dựa trên cơ sở khai thác hợp lí và sử dụng tiết kiệm, có hiệu quả tài nguyên thiên nhiên có nghĩa là: phải có kế hoạch lựa chọn, cân nhắc khi quyết định khai thác tài nguyên, xét cả về hiệu quả kinh tế, hiệu quả xã hội và hiệu quả môi trường. Với lịch sử hình thành như khái niệm đã nêu ra ở trên, phát triển bền vững không đưa 16 ra một khuôn mẫu nào đó để áp dụng cho tất cả các quốc gia, vùng lãnh thổ, địa phương, mà phải thay đổi theo từng thời kì, từng vùng lãnh thổ, từng nền văn hóa và từng hoàn cảnh kinh tế xã hội cụ thể. Khái niệm về phát triển nông nghiệp bền vững Theo Đỗ Kim Chung và cộng sự (2009), Phát triển nông nghiệp bền vững là quá trình đảm bảo hài hòa 3 nhóm mục tiêu: Kinh tế, xã hội và môi trường, thõa mãn về nhu cầu nông nghiệp hiện tại mà không tổn hại đến khả năng đáp ứng nhu cầu của tương lai.[8] Phát triển nông nghiệp bền vững bao gồm các nội dung: Thứ nhất, tăng năng suất nông nghiệp một cách bền vững và ổn định.

Chỉ có tăng năng suất mới có thể áp dụng được nhu cầu ngày càng tăng của con người về sản xuất nông nghiệp. Việc tăng năng suất này phải được thực hiện một cách ổn định, bền vững và nông nghiệp không bị chao đảo trước những cú sốc của thị trường. Tăng năng suất nông nghiệp trước hết phải tăng hiệu quả sử dụng đất đai, lao động và vốn, sử dụng hiệu quả các nguồn lực khan hiếm để thõa mãn nhu cầu ngày càng tăng về sản phẩm nông nghiệp. Thứ hai, phát triển nông nghiệp bền vững bao gồm các biện pháp thực hiện sự công bằng về phân phối, chia sẻ sản phẩm nông nghiệp và tài nguyên nông nghiệp.

Vì vậy, chiến lược phát triển thủy lợi, phân bón, giống,… phải tính tới yếu tố công bằng cho sự phát triển của nền nông nghiệp. Thứ ba, sử dụng hợp lí tài nguyên thiên nhiên. Sản xuất nông nghiệp chỉ có thể phát triển bền vững khi tài nguyên thiên nhiên, đất, nước được sử dụng hợp lí. Trong chiến lược phát triển bền vững nông nghiệp, cần phải có các nội dung bảo vệ, bảo tồn tài nguyên thiên nhiên, kết hợp với phát triển nông - lâm nghiệp và nuôi trồng thủy sản.

Thứ tư, sự công bằng giữa các thế hệ và hoàn thiện chất lượng cuộc sống. Sự phát triển nông nghiệp được gọi là bền vững khi mà các hoạt động hiện tại của sản xuất không làm ảnh hưởng xấu mà chỉ làm tốt hơn các khả năng phát triển của các thế hệ mai sao. Để làm được điều đó, sự tham gia của nhóm người hưởng lợi, sự công bố công bằng lợi ích và khả năng tự lập là những yếu tố cơ bản của các chương trình phát triển nông nghiệp và nông thôn.