Luận văn thạc sĩ phát huy tính tích cực trong họat động nhận thức của học sinh thông qua dạy học phần di truyền học sinh học 12 nâng cao trung học phổ thông

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu phát huy tính tích cực trong hoạt động nhận thức của học sinh qua dạy học di truyền học sinh học 12 nâng cao.

• Tác giả: Bùi Thị Tuyết Nhung
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Thế Hưng
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Sinh học
• Đề tài: Phát huy tính tích cực trong dạy di truyền học THPT
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC KÍ HIỆU, CÁC TỪ VIẾT TẮT
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do chọn đề tài
• 0.2. Lịch sử nghiên cứu
• 0.3. Mục tiêu nghiên cứu
• 0.4. Nội dung nghiên cứu
• 0.5. Đối tượng và khách thể nghiên cứu
• 0.6. Phạm vi nghiên cứu
• 0.7. Giả thuyết nghiên cứu
• 0.8. Phương pháp nghiên cứu
• 0.9. Cấu trúc luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI
• 1.1. Các phương pháp dạy học phát huy tính tích cực, chủ động sáng tạo của học sinh
• 1.2. Tính tích cực học tập của học sinh
• 1.3. Dấu hiệu nhận biết tính tích cực
• 1.4. Các biện pháp nhằm nâng cao tính tích cực nhận thức của học sinh
• 1.5. Phương pháp dạy học tích cực
• 1.6. Đặc điểm môn Sinh học trong trường THPT và quan điểm đổi mới phương pháp dạy học Sinh học
• 1.6.1. Đặc điểm môn Sinh học trong trường THPT
• 1.6.2. Quan điểm đổi mới phương pháp dạy học Sinh học
• 1.7. Phân tích chương trình và nội dung kiến thức Sinh học 12
• 1.7.1. Nội dung chương trình
• 1.7.2. Định hướng của chương trình
• 1.8. Thực trạng việc dạy học Sinh học nói chung và Di truyền học nói riêng trong trường THPT hiện nay
• 1.8.1. Việc dạy của giáo viên
• 1.8.2. Về việc học của học sinh
• 1.8.3. Nguyên nhân của những thực trạng trên
• 2. CHƯƠNG 2: PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC TRONG HOẠT ĐỘNG NHẬN THỨC CỦA HỌC SINH THÔNG QUA DẠY HỌC PHẦN DI TRUYỀN HỌC, SINH HỌC 12 NÂNG CAO THPT
• 2.1. Phương pháp sử dụng tình huống có vấn đề
• 2.2. Các bước xây dựng tình huống có vấn đề
• 2.3. Các dạng tình huống có vấn đề
• 2.4. Các mức độ của dạy học sử dụng tình huống có vấn đề
• 2.5. Các bước dạy học sử dụng tình huống có vấn đề
• 2.6. Thiết kế sử dụng Graph trong dạy học Sinh học
• 2.6.1. Khái niệm về Graph
• 2.6.2. Nguyên tắc xây dựng Graph trong dạy học Sinh học
• 2.6.3. Các bước lập Graph
• 2.6.4. Sử dụng Graph trong dạy học Sinh học 12 nâng cao phần Di truyền học
• 2.6.5. Một số lưu ý khi sử dụng Graph trong dạy học Sinh học lớp 12 nâng cao
• 2.7. Phương pháp hoạt động nhóm
• 2.7.1. Ưu điểm của biện pháp hướng dẫn tổ chức hoạt động nhóm
• 2.7.2. Tiến trình dạy học nhóm
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 3.1. Mục đích thực nghiệm
• 3.2. Nội dung thực nghiệm
• 3.3. Phương pháp thực nghiệm
• 3.4. Chọn trường thực nghiệm
• 3.5. Chọn học sinh thực nghiệm
• 3.6. Chọn giáo viên dạy thực nghiệm
• 3.7. Phương án thực nghiệm
• 3.8. Bố trí thực nghiệm
• 3.9. Xử lý số liệu thực nghiệm
• 3.10. Phân tích kết quả định tính
• 3.11. Phân tích kết quả định lượng
• 3.12. Kết quả thực nghiệm
• 3.12.1. Kết quả định tính
• 3.12.2. Kết quả thực nghiệm định lượng
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về phát huy tính tích cực trong dạy di truyền học THPT

Phát huy tính tích cực trong dạy di truyền học là một trong những yếu tố quan trọng giúp học sinh nâng cao khả năng nhận thức và ứng dụng kiến thức. Trong bối cảnh giáo dục hiện đại, việc áp dụng các phương pháp dạy học tích cực không chỉ giúp học sinh tiếp thu kiến thức một cách hiệu quả mà còn khuyến khích sự sáng tạo và tư duy độc lập. Đặc biệt, môn di truyền học với những khái niệm phức tạp đòi hỏi giáo viên cần có những phương pháp giảng dạy phù hợp để kích thích sự hứng thú và chủ động của học sinh.

1.1. Tính tích cực trong giáo dục và vai trò của nó

Tính tích cực trong giáo dục được hiểu là sự chủ động, sáng tạo của học sinh trong quá trình học tập. Điều này không chỉ giúp học sinh tiếp thu kiến thức mà còn phát triển kỹ năng tư duy phản biện và giải quyết vấn đề. Theo nghiên cứu của nhiều tác giả, việc phát huy tính tích cực trong học tập là yếu tố then chốt để nâng cao chất lượng giáo dục.

1.2. Đặc điểm của di truyền học trong chương trình THPT

Di truyền học là một phần quan trọng trong chương trình sinh học THPT, với nhiều khái niệm và quy luật phức tạp. Việc dạy học di truyền học cần phải được thiết kế sao cho phù hợp với khả năng tiếp thu của học sinh, đồng thời tạo ra môi trường học tập tích cực để học sinh có thể tự khám phá và áp dụng kiến thức vào thực tiễn.

II. Những thách thức trong việc phát huy tính tích cực khi dạy di truyền học

Mặc dù có nhiều phương pháp dạy học tích cực, nhưng việc phát huy tính tích cực trong dạy di truyền học vẫn gặp phải nhiều thách thức. Một trong những vấn đề lớn nhất là sự thiếu hụt về tài liệu và phương tiện dạy học hiện đại. Ngoài ra, tâm lý thụ động của một số học sinh cũng là một rào cản lớn trong việc khuyến khích sự chủ động và sáng tạo.

2.1. Thiếu tài liệu và phương tiện dạy học

Nhiều giáo viên gặp khó khăn trong việc tìm kiếm tài liệu và phương tiện dạy học phù hợp cho môn di truyền học. Điều này dẫn đến việc áp dụng các phương pháp dạy học truyền thống, không khuyến khích sự tham gia tích cực của học sinh.

2.2. Tâm lý thụ động của học sinh

Một số học sinh có tâm lý thụ động, không chủ động tham gia vào các hoạt động học tập. Điều này có thể do nhiều nguyên nhân, bao gồm áp lực từ việc học tập, thiếu động lực hoặc không nhận thức được tầm quan trọng của việc học di truyền học.

III. Phương pháp dạy học tích cực trong di truyền học THPT

Để phát huy tính tích cực trong dạy di truyền học, giáo viên cần áp dụng các phương pháp dạy học tích cực như thảo luận nhóm, thực hành thí nghiệm và sử dụng công nghệ thông tin. Những phương pháp này không chỉ giúp học sinh hiểu rõ hơn về kiến thức mà còn khuyến khích sự sáng tạo và tư duy độc lập.

3.1. Thảo luận nhóm trong dạy di truyền học

Thảo luận nhóm là một phương pháp hiệu quả giúp học sinh trao đổi ý kiến và học hỏi lẫn nhau. Qua đó, học sinh có thể phát triển kỹ năng giao tiếp và tư duy phản biện, đồng thời củng cố kiến thức về di truyền học.

3.2. Thực hành thí nghiệm trong dạy di truyền học

Thực hành thí nghiệm là một phần không thể thiếu trong dạy di truyền học. Việc thực hiện các thí nghiệm giúp học sinh áp dụng lý thuyết vào thực tiễn, từ đó nâng cao khả năng nhận thức và phát triển kỹ năng thực hành.

3.3. Sử dụng công nghệ thông tin trong dạy di truyền học

Công nghệ thông tin có thể được sử dụng để tạo ra các bài giảng sinh động và hấp dẫn hơn. Việc sử dụng video, mô hình 3D và phần mềm mô phỏng giúp học sinh dễ dàng hình dung và hiểu rõ hơn về các khái niệm trong di truyền học.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu trong dạy di truyền học

Việc áp dụng các phương pháp dạy học tích cực trong di truyền học đã mang lại nhiều kết quả tích cực. Nhiều nghiên cứu cho thấy rằng học sinh có sự tiến bộ rõ rệt trong việc tiếp thu kiến thức và phát triển kỹ năng. Các trường hợp thực tiễn cho thấy rằng khi học sinh được khuyến khích tham gia tích cực vào quá trình học tập, họ sẽ có động lực hơn trong việc học.

4.1. Kết quả từ các nghiên cứu thực nghiệm

Nhiều nghiên cứu thực nghiệm đã chỉ ra rằng việc áp dụng các phương pháp dạy học tích cực giúp học sinh nâng cao khả năng tiếp thu kiến thức và phát triển kỹ năng tư duy. Các kết quả này cho thấy sự cần thiết phải tiếp tục đổi mới phương pháp dạy học trong di truyền học.

4.2. Các trường hợp thành công trong dạy di truyền học

Có nhiều trường hợp thành công trong việc áp dụng các phương pháp dạy học tích cực tại các trường THPT. Những trường hợp này không chỉ giúp học sinh nâng cao kiến thức mà còn tạo ra môi trường học tập tích cực và sáng tạo.

V. Kết luận và hướng phát triển tương lai trong dạy di truyền học

Phát huy tính tích cực trong dạy di truyền học là một nhiệm vụ quan trọng và cần thiết trong bối cảnh giáo dục hiện đại. Việc áp dụng các phương pháp dạy học tích cực không chỉ giúp học sinh nâng cao khả năng nhận thức mà còn phát triển kỹ năng sống cần thiết cho tương lai. Để đạt được điều này, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa giáo viên, học sinh và các cơ sở giáo dục.

5.1. Tầm quan trọng của việc phát huy tính tích cực

Việc phát huy tính tích cực trong dạy di truyền học không chỉ giúp học sinh tiếp thu kiến thức mà còn phát triển kỹ năng tư duy và giải quyết vấn đề. Điều này là rất cần thiết trong bối cảnh xã hội hiện đại.

5.2. Định hướng phát triển trong tương lai

Trong tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu và áp dụng các phương pháp dạy học tích cực để nâng cao chất lượng giáo dục. Đồng thời, cần có sự hỗ trợ từ các cơ sở giáo dục và chính quyền để tạo ra môi trường học tập tốt nhất cho học sinh.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh nền kinh tế tri thức và sự phát triển nhanh chóng của khoa học công nghệ, việc đổi mới phương pháp dạy học trở thành yêu cầu cấp thiết nhằm nâng cao chất lượng giáo dục phổ thông. Môn Sinh học, đặc biệt là phần Di truyền học trong chương trình Sinh học 12 nâng cao, giữ vai trò trọng tâm nhưng lại gặp nhiều khó khăn trong việc truyền đạt kiến thức do tính trừu tượng và khối lượng kiến thức lớn. Thực tế khảo sát tại một số trường THPT trên địa bàn Hà Nội cho thấy chỉ có khoảng 12,22% học sinh yêu thích môn Sinh học, trong khi 27,78% không hứng thú và 60% coi đây chỉ là nhiệm vụ bắt buộc. Phương pháp dạy học truyền thống chủ yếu là thuyết trình, giảng giải chiếm tới 70% thời gian, khiến học sinh thụ động, khó vận dụng kiến thức vào thực tế và bài tập. Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là đề xuất và thực nghiệm các giải pháp phát huy tính tích cực trong hoạt động nhận thức của học sinh thông qua dạy học phần Di truyền học, nhằm nâng cao hiệu quả học tập và phát triển năng lực tự học, sáng tạo. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào chương trình Sinh học 12 nâng cao, phần Di truyền học, khảo sát tại các trường THPT Thanh Oai B, Chương Mỹ A và Trần Hưng Đạo, Hà Nội trong năm học 2009-2010. Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc đổi mới phương pháp dạy học Sinh học, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục phổ thông và đáp ứng yêu cầu phát triển nguồn nhân lực trong thời đại mới.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết và mô hình giáo dục hiện đại nhằm phát huy tính tích cực, chủ động và sáng tạo của học sinh trong học tập. Trước hết, khái niệm "tính tích cực nhận thức" được định nghĩa là trạng thái hoạt động của học sinh với khát vọng học tập, cố gắng trí tuệ và nghị lực cao trong quá trình lĩnh hội kiến thức. Theo I.F Kharlamop và Hà Thế Ngữ, tính tích cực bao hàm sự chủ động, có ý thức và sáng tạo trong hoạt động nhận thức. Lý thuyết dạy học tích cực nhấn mạnh việc tổ chức các hoạt động học tập của học sinh, rèn luyện phương pháp tự học, kết hợp học cá thể và hợp tác, đồng thời kết hợp đánh giá của giáo viên với tự đánh giá của học sinh. Mô hình dạy học sử dụng tình huống có vấn đề (THCVĐ) được áp dụng như một phương pháp tích cực, trong đó học sinh được đặt vào các tình huống mâu thuẫn nhận thức để kích thích tư duy sáng tạo và phát hiện kiến thức mới. Ngoài ra, phương pháp hoạt động nhóm cũng được sử dụng nhằm tăng cường sự hợp tác và trao đổi giữa học sinh, phát triển kỹ năng xã hội và tư duy phản biện.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp kết hợp giữa nghiên cứu lý thuyết và thực tiễn. Nguồn dữ liệu chính bao gồm khảo sát thực trạng dạy và học Sinh học tại các trường THPT trên địa bàn Hà Nội, với cỡ mẫu gồm 45 giáo viên và 450 học sinh lớp 12. Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu ngẫu nhiên có chủ đích tại các trường đại diện cho khu vực đô thị và ngoại thành. Phân tích số liệu được thực hiện bằng các phương pháp thống kê mô tả và phân tích định tính nhằm đánh giá mức độ hiểu biết, thái độ và phương pháp dạy học của giáo viên cũng như thái độ, phương pháp học tập của học sinh. Thực nghiệm sư phạm được tiến hành tại các lớp 12 của trường THPT Thanh Oai B và Chương Mỹ A nhằm đánh giá hiệu quả các giải pháp phát huy tính tích cực trong dạy học phần Di truyền học. Timeline nghiên cứu kéo dài trong năm học 2009-2010, bao gồm khảo sát ban đầu, thiết kế và triển khai các biện pháp đổi mới phương pháp dạy học, thu thập và xử lý số liệu thực nghiệm, phân tích kết quả và đề xuất khuyến nghị.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Nhận thức và vận dụng phương pháp dạy học tích cực của giáo viên còn hạn chế: Khảo sát 45 giáo viên cho thấy 87% hiểu đúng trọng tâm đổi mới phương pháp dạy học, 89% nhận biết các phương pháp phát huy tính tích cực, nhưng chỉ 23% thường xuyên sử dụng tình huống có vấn đề, 18% sử dụng Graph và 17,5% tổ chức hoạt động nhóm trong dạy học Sinh học nói chung và Di truyền học nói riêng.

2. Thái độ và phương pháp học tập của học sinh còn thụ động: Trong số 450 học sinh khảo sát, chỉ 12,22% yêu thích môn Sinh học, 27,78% không hứng thú, 60% coi đây là nhiệm vụ bắt buộc. Về chuẩn bị bài, chỉ khoảng 10% học sinh chủ động nghiên cứu bài mới, trong khi 40% học thuộc lòng máy móc và 6,67% không làm bài tập Di truyền học. Khi giải bài tập, 40% học sinh chép lời giải để đối phó, chỉ 6,67% luôn chủ động tìm cách giải.

3. Phương pháp dạy học truyền thống chiếm ưu thế: 70% giáo viên thường xuyên sử dụng thuyết trình, 65,5% sử dụng vấn đáp nhưng câu hỏi thường nhỏ lẻ, không kích thích tư duy sâu sắc. Thiết bị dạy học trực quan và thí nghiệm được sử dụng chưa đầy đủ, ảnh hưởng đến hiệu quả giờ học.

4. Nguyên nhân thực trạng: Bao gồm hạn chế trong công tác bồi dưỡng giáo viên, áp lực chương trình nặng, thời lượng phân phối không hợp lý (ví dụ phần Di truyền liên kết chỉ có 1 tiết), tâm lý học sinh coi môn Sinh học là môn phụ, và phương pháp học thụ động.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy sự mâu thuẫn rõ rệt giữa nhận thức lý thuyết và thực tiễn vận dụng phương pháp dạy học tích cực của giáo viên. Mặc dù phần lớn giáo viên hiểu được tầm quan trọng của đổi mới phương pháp, song việc áp dụng các kỹ thuật như tình huống có vấn đề, hoạt động nhóm hay sử dụng Graph còn rất hạn chế. Điều này phù hợp với các nghiên cứu trước đây cho thấy giáo viên thường gặp khó khăn trong việc thiết kế và tổ chức các hoạt động học tập tích cực do thiếu kỹ năng và thời gian chuẩn bị. Thái độ học tập của học sinh phản ánh sự thiếu hứng thú và chủ động, phần lớn vẫn học theo kiểu thụ động, học thuộc lòng và đối phó với kiểm tra, dẫn đến hiệu quả học tập thấp. Việc sử dụng các phương pháp truyền thống chiếm ưu thế làm giảm cơ hội phát triển tư duy phản biện và kỹ năng giải quyết vấn đề của học sinh. Các biểu đồ so sánh tỷ lệ sử dụng phương pháp dạy học tích cực và thái độ học tập của học sinh có thể minh họa rõ nét mối liên hệ giữa phương pháp dạy và hiệu quả học tập. Kết quả này nhấn mạnh sự cần thiết của việc bồi dưỡng kỹ năng cho giáo viên, đổi mới chương trình và tăng cường các hoạt động học tập tích cực nhằm phát huy tính tích cực, chủ động của học sinh trong học tập.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tổ chức các khóa bồi dưỡng chuyên sâu về phương pháp dạy học tích cực cho giáo viên: Tập trung vào kỹ năng thiết kế và sử dụng tình huống có vấn đề, hoạt động nhóm và Graph trong dạy học Sinh học, đặc biệt phần Di truyền học. Thời gian thực hiện trong vòng 6 tháng, do Sở Giáo dục và Đào tạo phối hợp với các trường đại học sư phạm tổ chức.

2. Xây dựng và phát triển hệ thống tài liệu, đồ dùng trực quan và phần mềm hỗ trợ dạy học: Cung cấp các mô hình, sơ đồ, bài tập tình huống có vấn đề minh họa sinh động cho phần Di truyền học. Chủ thể thực hiện là các nhà xuất bản giáo dục và các trung tâm công nghệ giáo dục, hoàn thành trong 1 năm.

3. Đổi mới chương trình và phân phối thời gian hợp lý hơn cho phần Di truyền học: Tăng số tiết thực hành, bài tập và ôn tập để học sinh có thời gian vận dụng kiến thức, rèn luyện kỹ năng giải quyết vấn đề. Bộ Giáo dục và Đào tạo cần xem xét điều chỉnh trong kế hoạch cải cách chương trình trong 2 năm tới.

4. Khuyến khích tổ chức các hoạt động học tập nhóm và dự án nghiên cứu nhỏ: Tạo điều kiện cho học sinh phát huy tính tích cực, sáng tạo và kỹ năng hợp tác. Giáo viên chủ động tổ chức các hoạt động này trong mỗi học kỳ, đồng thời phối hợp với phụ huynh và nhà trường để tạo môi trường học tập tích cực.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Giáo viên dạy Sinh học THPT: Nhận diện các phương pháp dạy học tích cực phù hợp, nâng cao kỹ năng tổ chức hoạt động nhận thức cho học sinh, đặc biệt trong phần Di truyền học.

2. Nhà quản lý giáo dục và cán bộ bồi dưỡng giáo viên: Sử dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng chương trình đào tạo, bồi dưỡng nâng cao năng lực chuyên môn và phương pháp giảng dạy cho giáo viên.

3. Sinh viên sư phạm chuyên ngành Sinh học: Tham khảo để hiểu rõ hơn về lý luận và thực tiễn đổi mới phương pháp dạy học, chuẩn bị kỹ năng sư phạm tích cực khi ra trường.

4. Nhà nghiên cứu giáo dục và phát triển chương trình: Áp dụng các mô hình, phương pháp nghiên cứu và kết quả thực nghiệm để phát triển các đề tài nghiên cứu tiếp theo hoặc cải tiến chương trình giáo dục phổ thông.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao cần phát huy tính tích cực trong học tập của học sinh?
   Phát huy tính tích cực giúp học sinh chủ động tìm hiểu, sáng tạo và vận dụng kiến thức vào thực tiễn, từ đó nâng cao hiệu quả học tập và phát triển năng lực tự học suốt đời.

2. Phương pháp tình huống có vấn đề là gì và có tác dụng thế nào?
   Đây là phương pháp đặt học sinh vào các tình huống mâu thuẫn nhận thức để kích thích tư duy sáng tạo, giúp học sinh phát hiện và giải quyết vấn đề một cách chủ động, tăng cường khả năng vận dụng kiến thức.

3. Làm thế nào để giáo viên có thể áp dụng hiệu quả các phương pháp dạy học tích cực?
   Giáo viên cần được bồi dưỡng kỹ năng, chuẩn bị kỹ lưỡng giáo án, sử dụng đa dạng phương tiện dạy học và tổ chức các hoạt động học tập phù hợp với năng lực học sinh.

4. Tại sao học sinh thường học thụ động trong môn Sinh học?
   Nguyên nhân do phương pháp dạy truyền thống, nội dung kiến thức nặng, thời gian học hạn chế, thiếu thiết bị trực quan và tâm lý coi môn học là môn phụ không quan trọng.

5. Các giải pháp nào giúp nâng cao tính tích cực của học sinh trong học phần Di truyền học?
   Bao gồm sử dụng tình huống có vấn đề, hoạt động nhóm, đồ dùng trực quan, đổi mới chương trình và tăng cường bồi dưỡng giáo viên về phương pháp dạy học tích cực.

Kết luận

• Luận văn đã làm rõ thực trạng dạy và học phần Di truyền học trong chương trình Sinh học 12 nâng cao tại các trường THPT Hà Nội, với nhiều hạn chế về phương pháp dạy học và thái độ học tập của học sinh.
• Phát huy tính tích cực trong hoạt động nhận thức của học sinh là yếu tố then chốt để nâng cao hiệu quả dạy học, đặc biệt thông qua phương pháp tình huống có vấn đề và hoạt động nhóm.
• Các giải pháp đề xuất bao gồm bồi dưỡng giáo viên, đổi mới chương trình, phát triển tài liệu và tổ chức hoạt động học tập tích cực, có thể triển khai trong vòng 1-2 năm tới.
• Nghiên cứu góp phần bổ sung lý luận và thực tiễn về đổi mới phương pháp dạy học Sinh học, làm cơ sở cho các nghiên cứu tiếp theo và ứng dụng trong giáo dục phổ thông.
• Khuyến nghị các nhà quản lý giáo dục, giáo viên và sinh viên sư phạm quan tâm áp dụng và phát triển các phương pháp dạy học tích cực nhằm nâng cao chất lượng giáo dục trong thời đại mới.

Hãy bắt đầu áp dụng các phương pháp dạy học tích cực ngay hôm nay để tạo nên sự khác biệt trong quá trình giảng dạy và học tập!

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề. để tự mình tìm ra kiến thức, chân lý cùng với cách xử lý tình huống, cách giải quyết vấn đề. Quá trình ngƣời học tự nghiên cứu, tự tìm ra kiến thức cũng là quá trình ngƣời học tự tìm ra ý nghĩa của việc học, chiếm lĩnh kỹ xảo nhận thức và tạo ra các cầu nối nhận thức, quá trình ngƣời học hoạt động nhận thức tích cực, tự lực và sáng tạo, theo một quy trình nhất định và theo nhịp độ cá nhân. Đó là quá trình cá nhân hóa việc học.

Người học tự thể hiện mình và hợp tác với các bạn, học bạn. 17 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Trong thời đại ngày nay mọi hoạt động lao động sản xuất, nghiên cứu khoa học hay quản lý xã hội đều là hoạt động hợp tác. Hoạt động học diễn ra trong môi trƣờng xã hội lớp học không thể nào là hoạt động cá nhân thuần túy mà cũng phải là hoạt động hợp tác. Tri thức vừa là kết quả hành động của cá nhân ngƣời học vừa là sản phẩm của xã hội lớp học trƣớc khi trở thành thật sự khoa học.

Mặt khác, học giao tiếp xã hội, học cách sống không thể học riêng lẻ một mình đƣợc mà phải học giao tiếp ngay trong cuộc sống xã hội. Thông qua quá trình tự lực khám phá ra tri thức, ngƣời học có thể tạo ra sản phẩm ban đầu có tính chất cá nhân. Thông qua việc trình bày, bảo vệ sản phẩm của mình trƣớc tập thể lớp học, trao đổi, tranh luận với các bạn cùng lớp kiến thức chủ quan của ngƣời học mới giảm bớt phần chủ quan, phiến diện, tăng thêm tính khách quan, khoa học. Trong quá trình lao động tập thể thƣờng diễn ra các tình huống đấu tranh giữa chủ quan và khách quan, đúng và sai, khẳng định và phủ định, cá nhân với cộng đồng.các tình huống đó lặp đi lặp lại làm cho ngƣời học phát hiện ra các mối quan hệ cần duy trì với sự việc và ngƣời khác, dần tìm đƣợc cách ứng xử với sự vật và con ngƣời.

Từ đó quá trình khám phá tri thức mới cũng là quá trình hình thành nhân cách, quá trình tự học cách sống trong xã hội thông qua vai trò của xã hội - lớp học. Người dạy là thầy học- chuyên gia về việc học và tự học, là người tổ chức và hướng dẫn quá trình dạy- tự học, quá trình kết hợp cá nhân hóa với xã hội hóa việc học của người học. Ngƣời thầy lấy việc học và ngƣời học làm gốc cho mọi hoạt động giáo dục của mình, lấy năng lực tự học, tự sáng tạo của ngƣời học làm mục tiêu dạy học. Ngƣời thầy là ngƣời hƣớng dẫn cho ngƣời học tự tìm ra kiến thức cùng với cách tìm ra kiến thức bằng hành động của chính mình.

Thầy đảm nhận một trách nhiệm mới là chuẩn bị cho học sinh thật nhiều tình huống học phong phú để học sinh tự lực xử lý chứ không phải là nhồi nhét thật nhiều kiến thức vào đầu óc học sinh. Thầy trở thành ngƣời hƣớng dẫn giúp đỡ ngƣời học cách tìm ra chân lý, 18 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] khác hẳn với ngƣời thầy làm chức năng truyền thụ một chiều, truyền bá kiến thức một cách cơ học. Từ chỗ định hƣớng cho cá nhân ngƣời học tự học tự nghiên cứu, giờ đây thầy lại là ngƣời khởi xƣớng và tổ chức các mối quan hệ ngang trò- trò, cho từng cá nhân ngƣời học tự thể hiện mình và hợp tác với các bạn, học bạn: tổ chức cho ngƣời học hợp tác và học hỏi lẫn nhau trên cơ sở phát huy tính tự lực, chủ động tham gia các hoạt động tập thể của ngƣời học. Thầy kích thích trò hoạt động và tự điều khiển hoạt động tập thể, can thiệp đúng lúc cần thiết để cho các cuộc tranh luận và hoạt động đi đúng hƣớng hoặc để đặt lại vấn đề, nêu thêm các tình huống mới nảy sinh trong tiến trình học tập, tạo điều kiện thuận lợi cho mọi ngƣời học đều tự thể hiện mình và tự rút ra những kinh nghiệm, bài học cụ thể qua hoạt động nhóm, tổ hay lớp.để tự điều chỉnh làm cho kiến thức cá nhân mang tính xã hội, khách quan, khoa học hơn.

Cuối cùng, khi cá nhân và cả cộng đồng lớp học đứng trƣớc cuộc tranh luận khoa học chƣa ngã ngũ, một tình huống chƣa xử lý đƣợc. lúc đó vai trò không thể thay thế đƣợc của ngƣời thầy là trọng tài khoa học, kết luận có tính khẳng định về mặt khoa học các cuộc tranh luận ở tập thể lớp và xử lý đúng đắn các tình huống phức tạp nổi lên trong quá trình dạy – tự học. Kết luận của thầy là sản phẩm khoa học của cả trò - lớp - thầy. Căn cứ vào kết luận của thầy, ngƣời học tự kiểm tra, tự đánh giá, tự điều chỉnh, làm cơ sở cho thầy thực hiện chức năng kiểm tra, đánh giá việc học của trò.

Người học tự kiểm tra, tự đánh giá, tự điều chỉnh. Căn cứ vào kết luận của thầy ngƣời học tự kiểm tra, tự đánh giá lại sản phẩm của mình, tự sửa chữa những sai sót mắc phải trong sản phẩm đó, tự rút kinh nghiệm về cách học, cách xử lý tình huống, cách giải quyết vấn đề của mình và tự điều chỉnh, tự hoàn thiện thành một sản phẩm tiến bộ hơn sản phẩm ban đầu. Thầy kiểm tra đánh giá kết quả tự học căn cứ vào kết quả tự đánh giá và sửa sai của trò. Theo đó, thầy có thể cho điểm sơ bộ sản phẩm ban đầu sau đó điều chỉnh lại cho điểm chính thức sản phẩm đã điều chỉnh của trò có tính đến 19 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] hiệu quả tự đánh giá và sửa sai của ngƣời học.

Đó là cách cho điểm cơ động có tác dụng rất lớn trong việc kích thích ngƣời học tự đánh giá, tự sửa sai, cải tiến phƣơng pháp tự học. Ta có thể tổng hợp những đặc trƣng của phƣơng pháp tích cực qua bảng so sánh với những đặc trƣng của hệ phƣơng pháp dạy học thụ động: Hệ phƣơng pháp dạy học thụ động Hệ phƣơng pháp dạy học tích cực - Lấy ngoại lực- làm nhân tố quyết -Lấy nội lực- tự học làm nhân tố định sự phát triển của bản thân ngƣời quyết định sự phát triển của bản thân học. ngƣời học. - Việc dạy (thầy) là trung tâm của - Việc học (trò) là trung tâm của quá quá trình dạy học.

trình dạy học. Thầy truyền đạt kiến thức, trò thụ Trò tự mình tìm ra kiến thức dƣới sự động tiếp thu. hƣớng dẫn của thầy. Thầy truyền thụ một chiều độc thoại Thầy tổ chức, đối thoại trò-trò, trò – hay phát vấn.

thầy, hợp tác với bạn, học bạn. Thầy giảng giải cho trò ghi nhớ, học Học cách học, cách làm, cách sống thuộc lòng. và trƣởng thành. Thầy độc quyền đánh giá cho điểm Coi trọng tự đánh giá, tự điều chỉnh cố định.

làm cơ sở để thầy cho điểm động và đánh giá. Dạy học vừa với sức tiếp thu của trò Dạy học cộng hƣởng với tự học vừa sức tự phát triển vƣơn lên của trò. Thầy là thầy dạy: dạy chữ, dạy nghề, Thầy là thầy học chuyên gia về việc dạy ngƣời. học hƣớng dẫn trò tự học.

20 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Đặc điểm môn Sinh học trong trƣờng THPT và quan điểm đổi mới phƣơng pháp dạy học Sinh học 1.1 Đặc điểm môn Sinh học trong trường THPT 1. Vị trí môn học Sinh học là ngành khoa học tự nhiên nghiên cứu về sự sống. Đối tƣợng của Sinh học là thế giới sống.

Nhiệm vụ của Sinh học là tìm hiểu cấu trúc, cơ chế và bản chất các hiện tƣợng, quá trình, quan hệ trong thế giới sống và với môi trƣờng, phát hiện những quy luật của sinh giới, làm cơ sở cho loài ngƣời nhận thức đúng và điều khiển đƣợc sự phát triển của sinh vật. - Sinh học hiện đại đang trở thành một lực lƣợng sản xuất trực tiếp, phục vụ đắc lực không những cho sản xuất nông – lâm- thủy sản mà còn đối với công nghiệp, kỹ thuật, đặc biệt là y học. Nhiều thành tựu có ý nghĩa thực tiễn to lớn có liên quan đến việc ứng dụng các tri thức Sinh học. - Sinh học đã phát triển từ trình độ thực nghiệm – phân tích lên trình độ tổng hợp – hệ thống do có sự thâm nhập ngày càng mạnh mẽ của các nguyên lý, phƣơng pháp của nhiều ngành khoa học khác (Hóa học, Vật lý, Toán học, Điều khiển học, Tin học.

- Sinh học hiện đại đang phát triển rất nhanh, vừa phân hóa thành nhiều ngành nhỏ, vừa hình thành những lĩnh vực liên ngành, gian ngành. Trong thời đại ngày nay cứ chƣa đầy 10 năm khối lƣợng tri thức Sinh học của loài ngƣời lại tăng gấp đôi. Trong trƣờng phổ thông Việt Nam, Sinh học là môn học giúp học sinh có những hiểu biết khoa học về thế giới sống, kể cả con ngƣời trong mối quan hệ với môi trƣờng, đặc biệt môi trƣờng nhiệt đới có gió mùa, có tác dụng tích cực trong việc giáo dục thế giới quan, nhân sinh quan nhằm nâng cao chất lƣợng cuộc sống. Kiến thức Sinh học chiếm một tỉ trọng lớn trong 21 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] môn Tự nhiên và Xã hội, Khoa học ở bậc tiểu học và trở thành môn học từ lớp 6 đến lớp 12.

Những đặc trƣng của bộ môn đã chi phối hệ thống các phƣơng pháp giảng dạy Sinh học chủ yếu (đặc biệt là phƣơng pháp trực quan) và chi phối các nguyên tắc dạy học quan trọng: Hƣớng dẫn ngƣời học phƣơng pháp học và chỉ cung cấp những kiến thức cơ bản nhất. Môn Sinh học giúp ngƣời học tăng cƣờng khả năng thực hành, khả năng quan sát, tăng cƣờng sử dụng mô hình, sơ đồ, đồ thị và khai thác các phƣơng tiện hiện đại vì có những quá trình Sinh học diễn ra rất nhanh hoặc rất chậm và sự sống có nhiều cấp độ trong đó có những cấp độ quá nhỏ nhƣ cấp độ phân tử, có những cấp độ quá lớn nhƣ sinh quyển khiến ngƣời học không thể quan sát trực tiếp toàn bộ đƣợc. Nội dung môn học Tiếp nối Sinh học ở bậc Trung học cơ sở, môn Sinh học THPT tiếp tục nghiên cứu các vấn đề sau: Lớp Nội dung chƣơng trình THPT - Giới thiệu chung về thế giới sống. 10 - Sinh học tế bào.

- Sinh học vi sinh vật. Sinh học cơ thể: - Thực vật 11 -Động vật, ngƣời. Sinh học các chủ đề: - Di truyền 12 -Tiến hóa -Sinh thái 1. Quan điểm đổi mới phương pháp dạy học Sinh học 1.