CHƯƠNG I MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ THUẾ XUẤT KHẨU, THUẾ NHẬP KHẨU VÀ PHÁP LUẬT VỀ THUẾ XUẤT KHẨU, THUẾ NHẬP KHẨU 1.1 Thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu và vai trò của thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu 1.1 Khái niệm thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu 1.1 Thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu theo quan điểm kinh tế học Thuế (Taxation) trong kinh tế học được định nghĩa là “các khoản thanh toán mà chính phủ bắt buộc các cá nhân và công ty phải nộp nhằm huy động nguồn thu để trả cho các chỉ phí về hàng hoá công cộng và dịch vụ, và để kiểm soát lượng chi phí của khu vực tu nhân trong nên kinh tế”'. Như vậy, thuế trong kinh tế học thường được tiếp cận với tư cách là nguồn thu quan trọng và là công cụ chủ yếu của chính sách tài khoá để điều tiết các hoạt động kinh tế của nhà nước. Thuế hải quan (Customs Duties) là thuế đánh vào hàng hoá xuất khẩu và hàng hoá nhập khẩu của một quốc gia. Thuế nhập khẩu là loại thuế đánh vào mỗi đơn vị hàng nhập khẩu có nội dung kinh tế là tạo ra nguồn thu cho nhà nước và buộc người mua trong nước phải trả cho hàng hoá nhập khẩu một khoản tiền lớn hơn mức mà người xuất khẩu ngoại quốc nhận được.
Trái lại, thuế xuất khẩu là loại thuế đánh vào mỗi đơn vị hàng hoá xuất khẩu, mang lại thu nhập cho chính phủ và buộc người mua nước ngoài phải trả cho hàng hoá xuất khẩu một khoản tiền lớn hơn mức mà người xuất khẩu nhận được. Thuế nhập khẩu và thuế xuất khẩu đều tác động đến giá cả hàng hoá có liên quan nhưng thuế xuất khẩu khác với thuế nhập khẩu ở hai điểm cơ bản: ' David W. Pearce (1999), Từ điển kinh tế học hiện đại, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, tr. 1010 Một là, thuế xuất khẩu áp dụng cho hàng hoá xuất khẩu chứ không phải hàng hoá nhập khẩu; Hai là, thuế xuất khẩu làm cho giá cả quốc tế của hàng hoá bị đánh thuế vượt quá giá cả trong nước trong khi thuế nhập khẩu có tác động ngược lại.
Nhiều nước phát triển không sử dụng thuế xuất khẩu cho nên khi đề cập đến thuế quan (tariffs) người ta thường đồng nhất nó với thuế nhập khẩu — một loại thuế đặc biệt đánh lên hàng nhập khẩu và là biện pháp hạn chế thương mại được đưa ra thường xuyên. Về mặt kinh tế, thuế quan tương đương với việc áp dụng cùng một lúc thuế tiêu thụ và trợ cấp sản xuất. Thuế quan đã từng là nguồn thu cơ bản của nhà nước nhưng hiện nay, thuế quan được sử dụng chủ yếu với tư cách là công cụ của chủ nghĩa bảo hộ trong chính sách thương mại quốc tế của các quốc gia nhằm tạo ra sự mất cân đối trên thị trường nội địa và trên thị trường quốc tế của các sản phẩm, bảo vệ ngành sản xuất cụ thể trong cạnh tranh với nhập khẩu. Dựa vào các mục tiêu được theo đuổi, các nhà kinh tế học phân biệt thuế quan bảo hộ theo hai hình thức chính: Thứ nhất, bảo hộ tấn công nhằm thay đổi mạng lưới trao đổi quốc tế và dây chuyền lợi thế so sánh với nhiều dạng: bảo hộ khu vực với mục tiêu tìm kiếm một quá trình hội nhập thương mại, công nghiệp, công nghệ hoặc ngay cả chính trị và xây dựng một khu vực hợp tác (ví dụ như Liên minh châu Âu - EU); tạo ra “biểu thuế xí nghiệp” nhằm thu hút vốn đầu tư bên ngoài và khuyến khích các công ty nước ngoài đặt chi nhánh trong nước bảo hộ để giữ thị trường của mình; hoặc dùng thuế quan bảo hộ như một công cụ trả đũa hay công cụ đàm phán v.
Tuy nhiên, nguyên mẫu của bảo hộ tấn công được tìm thấy trong lý luận về thuế quan bảo hộ nhằm tạo thuận lợi cho các ngành công nghiệp non trẻ bằng việc tạo ra sự bảo hộ tạm thời khỏi các cuộc cạnh tranh nước ngoài và thời gian cần thiết để đứng vững. Thứ hai, bảo hộ phòng thủ, trái lại, có khuynh hướng cố gắng giữ lại nguyên trạng và ngăn chặn sự suy thoái của các hoạt động bị de doa. Các biến thể của hình thức này rất nhiều, như tìm kiếm khả năng tự đáp ứng vì các lý do về chính trị, quân sự, vì “sự lựa chọn của xã hội” hay lựa chọn phát triển tự lực (“self reliance” — tin tưởng vào tiềm lực của mình); hoặc bảo hộ việc làm, nhất là trong giai đoạn khủng hoảng, với mục đích thoát ra khỏi tình trạng thất nghiệp (ví dụ như chính sách “ăn mày hàng xóm” trong Dao luật thuế Smoot — Hawley ngày 17/6/1930 của Mỹ); hoặc bảo vệ “ưu đãi cấu trúc” nhằm mục đích giảm bớt các biến động xã hội hoặc giữ mức lợi nhuận ổn định; hoặc bảo hộ nhằm tìm kiếm sự cân bằng hối đoái với biểu thuế bù trừ để tạo ra sự cân bằng các điều kiện sản xuất, chống lại cạnh tranh không lành mạnh của các nước có thu nhập thấp, chống lại phá giá hoặc nhằm bù trừ các khoản chênh lệch nghĩa vụ thuế và nghĩa vụ xã hội ”v. Khái niệm thuế quan (tariffs) được Tổ chức thương mại thế giới (World Trade Organization - WTO) định nghĩa đồng nhất với thuế nhập khẩu: “Thuế hải quan đánh vào hàng hoá nhập khẩu gọi là thuế quan.
Thuế quan tạo ra lợi thế về giá cả cho hàng hoá sản xuất trong nước so với hàng hoá tương tự được nhập khẩu và đem lại nguồn thu cho các chính phủ. Các biện pháp thuế quan hạn chế (hay kích thích) gián tiếp tác động lên xuất nhập khẩu bằng việc thay đổi thuế quan. Các điều chỉnh về thuế quan được tiến hành thông qua thuế hải quan — thuế trích ra trên một hàng hoá qua biên giới. Lý thuyết bảo hộ bằng thuế quan hình thành trên cơ sở thực tiễn kinh tế là mặc dù thương mại làm tăng khả năng tiêu thụ, hàng nhập khẩu cạnh tranh một cách rõ ràng với công nghiệp trong nước.
Các ngành ảnh hưởng sẽ cố gắng hạn chế hàng nhập khẩu nhằm duy trì thu nhập của mình. Sự kháng cự kinh tế vi mô * Xem thêm A.Silem (2002), Bách khoa toàn thư về kinh tế học và khoa học quản lý, Nxb Lao động xã hội, tr.org đối với thương mại quốc tế gia tăng từ thực tế là nhập khẩu làm cho việc làm và thu nhập trong nước giảm sút. Tuy nhiên, trong cùng một thời gian, xuất khẩu cũng đã tăng việc làm và thu nhập cho các ngành khác. Người lao động và các nhà sản xuất trong các ngành xuất khẩu thu lợi từ thương mại.
Như vậy, ở mức độ vi mô, có những người được và mất rõ ràng từ thương mại quốc tế. Thương mai tự do không chỉ thay đổi mức hỗn hợp sản lượng mà còn phân phối lại thu nhập từ các ngành cạnh tranh với nhập khẩu sang các ngành xuất khẩu. Sự tái phân phối tiềm năng này là nguồn gốc của những va chạm kinh tế và chính trị. Các sức ép thêm vào như vấn đề an ninh quốc gia, chống bán phá giá hay bán hạ hàng ế thừa ra nước ngoài, nuôi dưỡng các ngành sản xuất non yếu hoặc cải thiện cách phân phối lợi ích thu được từ thương mại (thông qua tỷ giá (trao đổi) thương mại) v.
để bảo vệ những lợi ích kinh tế vi mô cụ thể làm giảm tổng lợi ích có từ thương mại nhưng lại là cơ sở kinh tế cho việc xây dựng và củng cố công cụ thuế quan bảo hộ. Liên quan đến vai trò của thuế quan bảo hộ trong chiến lược kinh tế đối ngoại của các nước đang phát triển, nhiều nhà kinh tế học hiện đại đã đưa ra những lập luận chống lại quan điểm lợi thế so sánh. Họ chỉ ra rằng, nếu nền kinh tế thế giới chuyên môn hoá theo lợi thế so sánh thì về dài hạn, lợi ích của các nước đang phát triển sẽ giảm dần và thậm chí có thể bằng không. Với quan điểm này, để có thể tăng trưởng, các nước đang phát triển cần tập trung nguồn lực của mình để phát triển các ngành công nghiệp trong nước với sự trợ giúp của công cụ thuế quan.
D6 chính là tiền dé lý thuyết cho sự ra đời của chiến lược hướng nội còn gọi là công nghiệp hoá thay thế hàng nhập khẩu. Theo lý thuyết này, những ngành công nghiệp có tiềm năng nhưng chưa có điều kiện phát triển trước mắt sẽ được lựa chọn để áp dụng chế độ thuế quan bảo hộ cao trong một thời gian dài. Khi các ngành được bảo hộ khẳng định được năng lực cạnh tranh của mình thì hàng rào thuế quan sẽ được dỡ bỏ. Trên thực tế, việc áp dụng các biện pháp thuế 10 quan bảo hộ không đem lại những kết quả như mong đợi.
Hiệu quả kinh doanh cũng chất lượng hàng hoá của những ngành được bảo hộ không được nâng cao, khả năng cạnh tranh ngày càng thấp. Nguyên nhân cơ bản của thực trạng đó là do áp dụng hệ thống thuế quan bảo hộ quá cao đối với một số ngành công nghiệp trong nước. Điều này làm cho các ngành công nghiệp không những không lớn mạnh, khả năng cạnh tranh kém mà còn trở thành gánh nặng cho ngân sách nhà nước. Rõ ràng, việc bảo hộ các ngành công nghiệp không có tiềm năng là không hiệu quả, bởi chính hệ thống thuế quan bảo hộ không đúng hướng đã gây ra ảnh hưởng tiêu cực đến hoạt động sản xuất của nền kinh tế.
Đó cũng là cơ sở để ra đời chiến lược phát triển hướng về xuất khẩu. Thuế xuất khẩu đánh vào hàng hoá hoặc nguyên vật liệu ở thời điểm chúng rời lãnh thổ hải quan quốc gia. Những lý do để đánh thuế xuất khẩu là tăng thu nhập cho ngân sách nhà nước, đẩy mạnh hơn nữa việc gia công hàng hoá trong nước và hình thành một chính sách đảm bảo rằng các nguyên vật liệu khan hiếm và cần thiết cho nền sản xuất trong nước phải được dự trữ ở mức tối đa cho công nghiệp nội địa. Ở các nước đang phát triển, thuế xuất khẩu vẫn được sử dụng khá phổ biến, đặc biệt là để đánh thuế các mặt hàng khoáng sản và nông sản hoặc các sản phẩm truyền thống nhằm tăng thêm lợi ích cho quốc gia.
Ví dụ Zambia đánh thuế đồng xuất khẩu, hoặc các nước OPEC tăng mạnh giá dầu mỏ xuất khẩu vào những năm 1974 và 1979 (thực chất là đánh thuế xuất khẩu dầu mỏ, mặc dù nó không chính thức được gọi như vậy) .