Pháp luật Việt Nam hiện hành về hợp đồng hợp tác kinh doanh: Thực trạng và giải pháp hoàn thiện

Phần này trình bày tổng quan về hợp đồng hợp tác kinh doanh và pháp luật Việt Nam liên quan. 91 trang · Trường Đại học Luật Hà Nội · 2023.

• Tác giả: Trịnh Phúc Thiện Tâm
• Người hướng dẫn: ThS. Cao Thanh Huyền
• Trường học: Trường Đại học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật kinh tế
• Đề tài: Pháp luật Việt Nam hiện hành về hợp đồng hợp tác kinh doanh: Thực trạng và giải pháp hoàn thiện
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT VỀ HỢP ĐỒNG HỢP TÁC KINH DOANH VÀ PHÁP LUẬT VỀ HỢP ĐỒNG HỢP TÁC KINH DOANH
• 1.1. Khái quát về hợp đồng hợp tác kinh doanh
• 1.2. Khái niệm hợp đồng hợp tác kinh doanh
• 1.3. Đặc điểm của hợp đồng hợp tác kinh doanh, ưu điểm và nhược điểm của hình thức đầu tư theo hợp đồng hợp tác kinh doanh
• 1.4. Khái quát pháp luật về hợp đồng hợp tác kinh doanh tại Việt Nam
• 1.4.1. Khái niệm pháp luật về hợp đồng hợp tác kinh doanh
• 1.4.2. Khái quát quá trình phát triển của pháp luật Việt Nam về hợp đồng hợp tác kinh doanh
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VÀ THỰC TIỄN THI HÀNH PHÁP LUẬT VỀ HỢP ĐỒNG HỢP TÁC KINH DOANH Ở VIỆT NAM
• 2.1. Thực trạng pháp luật Việt Nam về hợp đồng hợp tác kinh doanh
• 2.2. Quy định về chi tiết của hợp đồng hợp tác kinh doanh
• 2.3. Quy định về lĩnh vực đầu tư theo hình thức hợp đồng hợp tác kinh doanh
• 2.4. Quy định về thủ tục đầu tư theo hợp đồng hợp tác kinh doanh
• 2.5. Quy định về trách nhiệm pháp lý do hành vi vi phạm hợp đồng và giải quyết tranh chấp về hợp đồng hợp tác kinh doanh
• 2.6. Đánh giá thực trạng pháp luật Việt Nam về hợp đồng hợp tác kinh doanh
• 2.7. Thực tiễn thi hành pháp luật về hợp đồng hợp tác kinh doanh ở Việt Nam
• 2.7.1. Những kết quả đạt được trong thực tiễn thi hành pháp luật về hợp đồng hợp tác kinh doanh ở Việt Nam
• 2.7.2. Những vướng mắc, tồn tại từ thực tiễn thi hành pháp luật về hợp đồng hợp tác kinh doanh ở Việt Nam
• 3. CHƯƠNG 3: KIẾN NGHỊ HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VÀ NÂNG CAO HIỆU QUẢ THI HÀNH PHÁP LUẬT VỀ HỢP ĐỒNG HỢP TÁC KINH DOANH TẠI VIỆT NAM
• 3.1. Một số kiến nghị góp phần hoàn thiện pháp luật về hợp đồng hợp tác kinh doanh ở Việt Nam
• 3.2. Một số kiến nghị góp phần nâng cao hiệu quả thi hành pháp luật về hợp đồng hợp tác kinh doanh ở Việt Nam
• 3.2.1. Về phía Nhà nước và các cơ quan có thẩm quyền
• 3.2.2. Về phía các nhà đầu tư
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Khái quát về hợp đồng hợp tác kinh doanh và pháp luật Việt Nam

Phần này trình bày tổng quan về hợp đồng hợp tác kinh doanh và pháp luật Việt Nam liên quan. Hợp đồng hợp tác kinh doanh được định nghĩa là sự thỏa thuận giữa các bên về việc cùng nhau thực hiện các công đoạn của quá trình đầu tư, sản xuất, hoặc cung ứng dịch vụ nhằm mục đích tìm kiếm lợi nhuận. Pháp luật Việt Nam về hợp đồng hợp tác kinh doanh đã phát triển qua các giai đoạn, từ Luật Đầu tư nước ngoài năm 1987 đến Luật Đầu tư 2020, với nhiều quy định cụ thể nhằm điều chỉnh các hoạt động này.

1.1. Khái niệm hợp đồng hợp tác kinh doanh

Hợp đồng hợp tác kinh doanh là một hình thức hợp tác giữa các bên nhằm cùng thực hiện các hoạt động kinh doanh. Theo Bộ luật Dân sự 2015, hợp đồng là sự thỏa thuận giữa các bên về việc xác lập, thay đổi hoặc chấm dứt quyền và nghĩa vụ dân sự. Hợp tác kinh doanh được hiểu là việc các bên cùng chia sẻ lợi ích và rủi ro trong quá trình kinh doanh. Khái niệm này đã được áp dụng rộng rãi trong các lĩnh vực kinh tế và thương mại.

1.2. Pháp luật Việt Nam về hợp đồng hợp tác kinh doanh

Pháp luật Việt Nam về hợp đồng hợp tác kinh doanh đã có nhiều thay đổi qua các thời kỳ. Từ Luật Đầu tư nước ngoài năm 1987, pháp luật đã mở rộng phạm vi chủ thể tham gia hợp đồng, bao gồm cả doanh nghiệp trong nước và nước ngoài. Luật Đầu tư 2020 đã cụ thể hóa các quy định về thủ tục, trách nhiệm pháp lý, và giải quyết tranh chấp liên quan đến hợp đồng hợp tác kinh doanh.

II. Thực trạng pháp luật và thực tiễn thi hành

Phần này phân tích thực trạng pháp luật và thực tiễn thi hành pháp luật về hợp đồng hợp tác kinh doanh tại Việt Nam. Thực trạng pháp luật cho thấy các quy định hiện hành còn tồn tại nhiều bất cập, đặc biệt là trong việc điều chỉnh các quan hệ hợp tác kinh doanh phức tạp. Thực tiễn thi hành cũng gặp nhiều khó khăn, đặc biệt là trong việc giải quyết tranh chấp và bảo vệ quyền lợi của các bên tham gia.

2.1. Thực trạng pháp luật Việt Nam

Thực trạng pháp luật về hợp đồng hợp tác kinh doanh tại Việt Nam cho thấy các quy định hiện hành còn thiếu đồng bộ và chưa đáp ứng được nhu cầu thực tế. Các quy định về chủ thể, lĩnh vực đầu tư, và thủ tục ký kết hợp đồng còn nhiều điểm chưa rõ ràng, dẫn đến khó khăn trong việc áp dụng pháp luật.

2.2. Thực tiễn thi hành pháp luật

Thực tiễn thi hành pháp luật về hợp đồng hợp tác kinh doanh tại Việt Nam gặp nhiều thách thức. Các tranh chấp phát sinh thường khó giải quyết do thiếu cơ chế pháp lý hiệu quả. Ngoài ra, việc thiếu kinh nghiệm và năng lực của các cơ quan thực thi pháp luật cũng là một nguyên nhân dẫn đến tình trạng này.

III. Kiến nghị hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thi hành

Phần này đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thi hành pháp luật về hợp đồng hợp tác kinh doanh tại Việt Nam. Các kiến nghị tập trung vào việc sửa đổi, bổ sung các quy định pháp luật hiện hành, đồng thời nâng cao năng lực của các cơ quan thực thi pháp luật để đảm bảo hiệu quả trong việc điều chỉnh các quan hệ hợp tác kinh doanh.

3.1. Giải pháp hoàn thiện pháp luật

Các giải pháp hoàn thiện pháp luật bao gồm việc sửa đổi, bổ sung các quy định về chủ thể, lĩnh vực đầu tư, và thủ tục ký kết hợp đồng. Đồng thời, cần xây dựng các cơ chế pháp lý hiệu quả để giải quyết tranh chấp và bảo vệ quyền lợi của các bên tham gia.

3.2. Nâng cao hiệu quả thi hành pháp luật

Để nâng cao hiệu quả thi hành pháp luật, cần tăng cường năng lực của các cơ quan thực thi pháp luật, đào tạo nguồn nhân lực có chuyên môn cao, và xây dựng các cơ chế giám sát, đánh giá hiệu quả thi hành pháp luật.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong hơn 30 năm thực hiện đường lối đổi mới kể từ Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VI năm 1986, nền kinh tế Việt Nam đã chuyển đổi từ cơ chế kế hoạch hóa tập trung, bao cấp sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Sự ổn định và tăng trưởng kinh tế vĩ mô đã tạo tiền đề thu hút mạnh mẽ các nguồn lực đầu tư trong và ngoài nước. Trong hệ thống các hình thức đầu tư trực tiếp, hợp đồng hợp tác kinh doanh (Business Cooperation Contract - BCC) giữ vai trò phương thức đầu tư linh hoạt, cho phép các nhà đầu tư phối hợp kinh doanh và phân chia lợi ích mà không phát sinh pháp nhân mới.

Tuy nhiên, sự vận động của nền kinh tế thị trường cùng sự xuất hiện của các quan hệ kinh doanh mới đã làm bộc lộ nhiều vướng mắc, bất cập trong quá trình áp dụng pháp luật điều chỉnh hợp đồng BCC. Các công trình nghiên cứu trước đây chủ yếu dừng lại ở góc độ phân tích quy định chung hoặc tiếp cận ở phạm vi hẹp giữa doanh nghiệp Việt Nam và doanh nghiệp nước ngoài, chưa đi sâu giải quyết các mâu thuẫn thực tiễn giữa pháp luật đầu tư và pháp luật dân sự. Do đó, đề tài "Pháp luật Việt Nam hiện hành về hợp đồng hợp tác kinh doanh - Thực trạng và giải pháp hoàn thiện" được tác giả lựa chọn nghiên cứu.

Mục tiêu nghiên cứu: Làm rõ thực trạng pháp luật và thực tiễn thi hành pháp luật về hợp đồng hợp tác kinh doanh tại Việt Nam, từ đó đề xuất các định hướng và giải pháp hoàn thiện quy định pháp luật cũng như nâng cao hiệu quả thi hành trong giai đoạn mới.

Nhiệm vụ nghiên cứu:

1. Phân tích, làm sáng tỏ các vấn đề lý luận về hợp đồng hợp tác kinh doanh và pháp luật điều chỉnh hợp đồng hợp tác kinh doanh.
2. Phân tích, đánh giá thực trạng các quy định pháp luật và thực tiễn thi hành pháp luật về hợp đồng BCC tại Việt Nam; chỉ ra những hạn chế, vướng mắc còn tồn tại trong hệ thống quy phạm và áp dụng thực tế.
3. Đề xuất hệ thống kiến nghị hoàn thiện quy định pháp luật và giải pháp nâng cao hiệu quả thi hành pháp luật về hợp đồng BCC tại Việt Nam.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Hệ thống quy định pháp luật và thực tiễn thi hành pháp luật về hợp đồng hợp tác kinh doanh tại Việt Nam.
• Phạm vi nội dung và văn bản: Tập trung vào các quy định trong Luật Đầu tư năm 2020 (sửa đổi, bổ sung năm 2022), Bộ luật Dân sự năm 2015, Luật Thương mại năm 2005 và các văn bản hướng dẫn thi hành liên quan.
• Phạm vi không gian và thời gian: Nghiên cứu bối cảnh kinh tế - xã hội và pháp luật Việt Nam từ khi ban hành Luật Đầu tư nước ngoài năm 1987 đến tháng 11 năm 2023, trong đó trọng tâm là giai đoạn từ khi Luật Đầu tư năm 2020 có hiệu lực thi hành.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận xây dựng nội dung dựa trên khung lý luận pháp lý đa ngành về hợp đồng và hoạt động đầu tư kinh doanh:

• Khái niệm và quy phạm nền tảng: Khoản 14 Điều 3 Luật Đầu tư năm 2020 quy định hợp đồng BCC là hợp đồng được ký giữa các nhà đầu tư nhằm hợp tác kinh doanh, phân chia lợi nhuận, phân chia sản phẩm theo quy định của pháp luật mà không thành lập tổ chức kinh tế. Chế định hợp đồng hợp tác từ Điều 504 đến Điều 512 Bộ luật Dân sự năm 2015 xác định bản chất giao dịch dân sự thông dụng.
• Văn bản quy phạm pháp luật trong nước: Luật Đầu tư các năm 1987, 1990, 1992, 1996, 2005, 2014, 2020; Luật số 03/2022/QH15; Nghị định số 31/2021/NĐ-CP; Bộ luật Dân sự năm 2015; Luật Thương mại năm 2005; Luật Trọng tài thương mại năm 2010; Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015; Nghị định số 22/2017/NĐ-CP; các luật chuyên ngành như Luật Dầu khí (Nghị định số 95/2015/NĐ-CP), Luật Xây dựng năm 2014 (Nghị định số 15/2021/NĐ-CP).
• Tài liệu so sánh quốc tế: Điều 535 Bộ luật Thương mại Nhật Bản năm 1899 (sửa đổi năm 2018); quy định pháp luật Trung Quốc về hợp tác theo thỏa thuận; các nghiên cứu pháp lý quốc tế về BCC của Shin Choong Il (2018), Vien Vu Uyen (1994) và Miho Baće (2023).

Phương pháp nghiên cứu:

• Phương pháp phân tích: Sử dụng chủ yếu tại Chương 2 để mổ xẻ từng nội dung pháp lý cụ thể như chủ thể, hình thức, nội dung, lĩnh vực, thủ tục đầu tư, chế tài vi phạm và cơ chế giải quyết tranh chấp hợp đồng BCC.
• Phương pháp so sánh: Sử dụng chủ yếu tại Chương 1 nhằm đối chiếu quá trình lập pháp về BCC qua các thời kỳ lịch sử của Việt Nam và so sánh sự khác biệt bản chất giữa hợp đồng BCC với hợp đồng liên doanh (HĐLD) cũng như hợp đồng hợp tác theo Bộ luật Dân sự.
• Phương pháp tổng hợp: Sử dụng chủ yếu tại Chương 3 để đúc kết toàn diện các bất cập, mâu thuẫn được chỉ ra từ thực trạng, làm cơ sở xây dựng các đề xuất, kiến nghị sửa đổi quy định và giải pháp thực thi.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Khái quát về hợp đồng hợp tác kinh doanh và pháp luật về hợp đồng hợp tác kinh doanh

Chương này tập trung xác định bản chất pháp lý, đặc điểm, ưu - nhược điểm của hợp đồng BCC, đồng thời hệ thống hóa tiến trình phát triển của hệ thống pháp luật Việt Nam điều chỉnh hình thức đầu tư này.

Hợp đồng BCC là sự thỏa thuận giữa các nhà đầu tư về việc cùng đóng góp vốn, tài sản, công sức để hợp tác kinh doanh, phân chia lợi nhuận, phân chia sản phẩm theo quy định của pháp luật mà không thành lập tổ chức kinh tế. Về bản chất, đây là quan hệ đầu tư trực tiếp dựa trên hợp đồng, các bên nhân danh tư cách pháp lý độc lập của chính mình để thực hiện quyền và nghĩa vụ mà không bị ràng buộc về mặt tổ chức doanh nghiệp.

Tiêu chí phân biệt	Hợp đồng hợp tác kinh doanh (BCC)	Hợp đồng liên doanh (HĐLD)
Bản chất pháp lý	Là một hình thức đầu tư trực tiếp độc lập theo Luật Đầu tư.	Là cơ sở pháp lý ghi nhận quan hệ đầu tư để thành lập doanh nghiệp mới.
Hệ quả tổ chức	Không hình thành tổ chức kinh tế/pháp nhân mới.	Hình thành một doanh nghiệp liên doanh có tư cách pháp nhân độc lập.
Tư cách thực hiện	Các bên giữ nguyên tư cách pháp lý độc lập để tiến hành hoạt động.	Hoạt động đầu tư được thực hiện thông qua tư cách của pháp nhân mới.
Thành phần chủ thể	Không bắt buộc cơ cấu; có thể giữa các NĐT trong nước hoặc có NĐT nước ngoài.	Bắt buộc phải có sự tham gia của ít nhất một bên Việt Nam và một bên nước ngoài.
Nội dung thỏa thuận	Không có điều khoản về vốn điều lệ, mô hình công ty, giải thể pháp nhân.	Chứa các điều khoản về Điều lệ, loại hình doanh nghiệp, tiến độ góp vốn điều lệ.

Khóa luận phân tích 3 ưu điểm nổi bật của BCC: (1) Giúp sớm thu lợi nhuận do tiết kiệm thời gian, chi phí thành lập, vận hành và giải thể doanh nghiệp; (2) Giúp các bên tận dụng thế mạnh chuyên môn, đặc biệt hỗ trợ nhà đầu tư nước ngoài thâm nhập thị trường; (3) Tính linh hoạt và tự chủ cao, thích hợp với các dự án ngắn hạn hoặc cần triển khai nhanh (bất động sản, khai khoáng, dầu khí). Ngược lại, nhược điểm lớn nhất là việc thiếu tư cách pháp nhân chung dễ phát sinh rủi ro khi xác lập giao dịch với bên thứ ba (trách nhiệm liên đới, rủi ro ủy quyền) và không phù hợp với các dự án có thời gian hợp tác dài hạn, phức tạp.

Tiến trình phát triển pháp luật về BCC tại Việt Nam được chia thành 2 giai đoạn chính:

• Giai đoạn trước năm 2005: Bắt đầu từ Điều lệ đầu tư nước ngoài năm 1977 (Nghị định số 115/CP) với khái niệm "hợp tác sản xuất chia sản phẩm". Luật Đầu tư nước ngoài năm 1987 chính thức ghi nhận BCC trong bối cảnh nền kinh tế lạm phát trên 774%, xem đây là công cụ thu hút vốn nhưng giới hạn bên Việt Nam phải là tổ chức kinh tế có tư cách pháp nhân để kiểm soát rủi ro. Luật sửa đổi năm 1990 mở rộng chủ thể; Luật Khuyến khích đầu tư trong nước năm 1994 và Pháp lệnh Hợp đồng kinh tế năm 1989 áp dụng cho đầu tư nội địa nhưng thiếu tính đồng bộ.
• Giai đoạn từ năm 2005 đến nay: Luật Đầu tư năm 2005 thống nhất sân chơi pháp lý giữa đầu tư trong nước và nước ngoài; Luật Đầu tư năm 2014 thay cụm từ "pháp nhân" bằng "tổ chức kinh tế"; Luật Đầu tư năm 2020 bổ sung cụm từ "theo quy định của pháp luật" nhằm tăng cường trật tự pháp lý và sự kiểm soát của Nhà nước đối với thỏa thuận của các bên.

Chương 2: Thực trạng pháp luật và thực tiễn thi hành pháp luật về hợp đồng hợp tác kinh doanh ở Việt Nam

Chương 2 đi sâu phân tích 6 nhóm nội dung quy phạm thực định điều chỉnh hợp đồng BCC và đánh giá những kết quả đạt được:

1. Quy định về chủ thể: Chủ thể ký kết BCC là nhà đầu tư trong nước, nhà đầu tư nước ngoài và tổ chức kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài (theo Điều 23 Luật Đầu tư năm 2020 gồm các tổ chức nắm giữ trên 50% vốn điều lệ). Năng lực chủ thể được đối chiếu qua năng lực pháp luật dân sự (Điều 16, 86) và năng lực hành vi dân sự (Điều 19, 101, 117 Bộ luật Dân sự năm 2015). Ngoài ra, chủ thể phải đáp ứng các điều kiện tiếp cận thị trường theo Phụ lục I Nghị định số 31/2021/NĐ-CP hoặc điều kiện luật chuyên ngành (như Điều 4 Nghị định số 95/2015/NĐ-CP quy định đối tác thăm dò, khai thác dầu khí bắt buộc phải ký với Tập đoàn Dầu khí Việt Nam hoặc Chính phủ).
2. Quy định về hình thức: Luật không quy định hình thức bắt buộc cho mọi trường hợp, nhưng căn cứ Điều 27, 33, 38 Luật Đầu tư năm 2020 và Bộ luật Dân sự năm 2015, hợp đồng BCC bắt buộc phải lập thành văn bản khi thuộc diện xin chấp thuận chủ trương đầu tư hoặc có sự tham gia của nhà đầu tư nước ngoài.
3. Quy định về nội dung, rút vốn và chấm dứt: Nội dung chủ yếu thực hiện theo Khoản 1 Điều 28 Luật Đầu tư năm 2020 và Điều 505 Bộ luật Dân sự năm 2015. Các bên có quyền thỏa thuận thành lập Ban điều phối để giám sát thực hiện dự án nhưng ban này không có tư cách đại diện pháp lý cho các bên. Quyền rút vốn thực hiện theo Điều 510 Bộ luật Dân sự năm 2015 (khi có sự đồng ý của hơn một nửa tổng số thành viên hợp tác hoặc theo thỏa thuận); chấm dứt hợp đồng thực hiện theo Điều 512, Điều 422 Bộ luật Dân sự năm 2015 và Điều 48 Luật Đầu tư năm 2020.
4. Quy định về lĩnh vực đầu tư: Luật phân định rõ 4 nhóm lĩnh vực: Cấm đầu tư (Điều 6); Đầu tư có điều kiện (Điều 7 và Phụ lục IV gồm 229 ngành, nghề); Ngành nghề chưa tiếp cận hoặc hạn chế tiếp cận thị trường đối với nhà đầu tư nước ngoài (như dịch vụ bưu chính viễn thông, nông nghiệp CPC 881 tỷ lệ vốn nước ngoài không quá 51%, phát hành phim CPC 96113 không quá 51%); và Lĩnh vực ưu đãi đầu tư (Điều 16 gồm sản xuất vật liệu mới, năng lượng sạch, công nghệ cao, giáo dục đại học...).
5. Quy định về thủ tục đầu tư: Phân định rõ ràng theo cơ cấu chủ thể tham gia:

Loại hình hợp đồng BCC	Thủ tục đầu tư áp dụng	Cơ quan có thẩm quyền tiếp nhận/cấp phép
Giữa các nhà đầu tư trong nước	Thực hiện theo pháp luật dân sự; không phải đăng ký cấp Giấy chứng nhận đăng ký đầu tư (GCNĐKĐT). Chỉ xin chấp thuận chủ trương nếu thuộc Điều 30, 31, 32 Luật Đầu tư 2020.	Cơ quan chấp thuận chủ trương đầu tư (Quốc hội, Thủ tướng Chính phủ, UBND cấp tỉnh tùy quy mô dự án).
Có sự tham gia của nhà đầu tư nước ngoài (hoặc giữa các NĐT nước ngoài)	Bắt buộc thực hiện thủ tục cấp GCNĐKĐT (thời hạn 15 ngày kể từ ngày nhận đủ hồ sơ, hoặc 05 ngày làm việc sau khi có chấp thuận chủ trương đầu tư). Được lập Văn phòng điều hành (Khoản 4 Điều 49).	Ban Quản lý KCN, KCX, KCNC, KKT (trong khu vực quản lý) hoặc Sở Kế hoạch và Đầu tư (ngoài khu vực quản lý hoặc dự án trên nhiều tỉnh).

6. Trách nhiệm pháp lý và giải quyết tranh chấp: Trách nhiệm vi phạm hợp đồng BCC áp dụng 7 chế tài thương mại theo Điều 292 Luật Thương mại năm 2005 (phạt vi phạm bị giới hạn mức trần tối đa 8% giá trị phần nghĩa vụ vi phạm theo Điều 301; bồi thường thiệt hại tính theo tổn thất thực tế và lợi ích trực tiếp bị bỏ lỡ theo Điều 303; miễn trách nhiệm theo Điều 294). Tranh chấp được giải quyết thông qua 4 phương thức quy định tại Điều 317 Luật Thương mại năm 2005 và Điều 14 Luật Đầu tư năm 2020: Thương lượng, Hòa giải (ngoài tố tụng hoặc tại Tòa án), Trọng tài thương mại (phán quyết chung thẩm theo Luật Trọng tài thương mại năm 2010), và Tòa án (theo Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015).

Chương 3: Kiến nghị hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thi hành pháp luật về hợp đồng hợp tác kinh doanh tại Việt Nam

Trên cơ sở các phân tích thực trạng, khóa luận xây dựng hai nhóm giải pháp:

Nhóm kiến nghị hoàn thiện pháp luật:

• Thống nhất và đồng bộ quy phạm: Xử lý sự thiếu tương thích giữa Khoản 1 Điều 504 Bộ luật Dân sự năm 2015 (chỉ quy định chủ thể là cá nhân, pháp nhân) và Khoản 21 Điều 3 Luật Đầu tư năm 2020 (chủ thể bao gồm cả tổ chức kinh tế không có tư cách pháp nhân) nhằm đảm bảo sự thống nhất khi áp dụng quy định chung về hợp đồng hợp tác cho hợp đồng BCC.
• Quy định chi tiết địa vị pháp lý của Ban điều phối: Cần có văn bản hướng dẫn xác định rõ giới hạn quyền hạn, chức năng giám sát của Ban điều phối, tránh việc Ban điều phối tự ý xác lập giao dịch làm phát sinh nghĩa vụ liên đới ngoài ý chí của các nhà đầu tư.
• Bổ sung cơ chế xử lý trách nhiệm với bên thứ ba: Làm rõ phạm vi và phương thức chịu trách nhiệm liên đới của từng thành viên BCC khi một bên nhân danh hợp đồng xác lập giao dịch với đối tác thứ ba.
• Cụ thể hóa điều kiện chấm dứt và thanh lý hợp đồng: Ban hành hướng dẫn chi tiết về cơ chế định giá tài sản đóng góp, phân chia tài sản chung và giải quyết nghĩa vụ thuế, tài chính khi hợp đồng BCC kết thúc trước hạn.

Nhóm kiến nghị nâng cao hiệu quả thi hành:

• Về phía Nhà nước và cơ quan có thẩm quyền: Cải cách và chuẩn hóa quy trình cấp GCNĐKĐT tại các Sở Kế hoạch và Đầu tư cũng như Ban Quản lý khu kinh tế/khu công nghiệp; tăng cường kiểm tra, giám sát hoạt động của các Văn phòng điều hành của nhà đầu tư nước ngoài tại Việt Nam; nâng cao năng lực chuyên môn của đội ngũ thẩm định dự án đầu tư.
• Về phía các nhà đầu tư: Chủ động thẩm định năng lực pháp lý, năng lực tài chính và uy tín của đối tác trước khi giao kết; soạn thảo chi tiết các điều khoản về tỷ lệ đóng góp, phương thức phân chia sản phẩm/doanh thu, quyền kiểm toán hoạt động; dự liệu trước điều khoản thỏa thuận cơ quan tài phán và luật áp dụng để phòng ngừa tranh chấp kéo dài.

Kết quả và đóng góp

• Hệ thống hóa các dữ liệu và quy định pháp lý: Khóa luận đã phân tích và đối chiếu cụ thể hệ thống dữ liệu pháp lý hiện hành, bao gồm trần phạt vi phạm 8% theo Điều 301 Luật Thương mại năm 2005; danh mục 229 ngành nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện tại Phụ lục IV Luật Đầu tư năm 2020; các ngưỡng kiểm soát tỷ lệ vốn nước ngoài 50% theo Điều 23 Luật Đầu tư năm 2020 và các mốc khống chế 51% theo cam kết WTO trong ngành nông nghiệp (CPC 881), phát hành phim (CPC 96113); quy trình cấp phép 15 ngày và 05 ngày làm việc theo Điều 38 Luật Đầu tư năm 2020.
• Hệ thống giải pháp mang tính ứng dụng: Đề xuất được các nhóm giải pháp lập pháp cụ thể nhằm tháo gỡ điểm nghẽn về tư cách pháp lý của tổ chức không có tư cách pháp nhân, địa vị của Ban điều phối và trách nhiệm đối với bên thứ ba.
• Đóng góp học thuật: Khóa luận cập nhật và phân tích toàn diện chế định hợp đồng BCC dưới tác động đồng thời của Luật Đầu tư năm 2020, Luật số 03/2022/QH15 và Nghị định số 31/2021/NĐ-CP, bổ sung cơ sở lý luận và thực tiễn thi hành trong giai đoạn mới so với các nghiên cứu ở thời kỳ Luật Đầu tư 2005 hay 2014.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Phạm vi khảo cứu văn bản và thực tiễn của khóa luận dừng lại ở mốc thời gian tháng 11 năm 2023. Nghiên cứu chủ yếu tập trung vào hệ thống pháp luật đầu tư, dân sự, thương mại chung và một số lĩnh vực trọng điểm (dầu khí, xây dựng, viễn thông), chưa bao quát toàn bộ các thị trường chuyên ngành ngách có áp dụng mô hình BCC.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng nghiên cứu việc áp dụng hợp đồng BCC trong các lĩnh vực kinh tế mới phát sinh như kinh tế số, năng lượng tái tạo, hợp tác phát triển hạ tầng dữ liệu và các giao dịch đầu tư đa phương xuyên biên giới.

Giá trị tham khảo

• Đối tượng thụ hưởng:
  • Sinh viên, học viên cao học chuyên ngành Luật Kinh tế, Luật Dân sự làm tài liệu học tập, nghiên cứu về pháp luật đầu tư và hợp đồng kinh doanh.
  • Luật sư, chuyên viên tư vấn pháp lý và các nhà đầu tư trong việc tham khảo cấu trúc điều khoản, phòng ngừa rủi ro khi đàm phán, soạn thảo hợp đồng BCC.
  • Cơ quan quản lý nhà nước về đầu tư trong việc rà soát, hoàn thiện văn bản quy phạm pháp luật dưới luật.
• Nội dung giá trị nhất: Bảng đối chiếu phân biệt HĐLD và BCC; hệ thống hóa điều kiện tiếp cận thị trường của nhà đầu tư nước ngoài; phân tích cơ chế giải quyết tranh chấp và phân định trách nhiệm dân sự đối với bên thứ ba trong hoạt động BCC.

Câu hỏi thường gặp

1. Hợp đồng BCC khác biệt căn bản nhất với Hợp đồng liên doanh (HĐLD) ở điểm nào?
Điểm khác biệt cốt lõi là việc xác lập hợp đồng BCC không dẫn đến việc hình thành bất kỳ tổ chức kinh tế hoặc pháp nhân mới nào. Các bên tham gia BCC giữ nguyên tư cách pháp lý độc lập của mình để thực hiện quyền, nghĩa vụ và tự chịu trách nhiệm, trong khi việc ký kết HĐLD nhằm mục đích thành lập một doanh nghiệp liên doanh có tư cách pháp nhân mới với cơ cấu vốn điều lệ và bộ máy quản lý riêng.

2. Hợp đồng BCC bắt buộc phải lập thành văn bản trong những trường hợp nào?
Theo quy định tại Điều 27, Điều 33, Điều 38 Luật Đầu tư năm 2020 và Nghị định số 31/2021/NĐ-CP, hợp đồng BCC bắt buộc phải lập thành văn bản trong hai trường hợp: (1) Hợp đồng thuộc diện dự án phải xin chấp thuận chủ trương đầu tư (hợp đồng là thành phần hồ sơ bắt buộc theo điểm g khoản 1 Điều 33); (2) Hợp đồng được ký kết giữa nhà đầu tư trong nước với nhà đầu tư nước ngoài, hoặc giữa các nhà đầu tư nước ngoài với nhau (phải nộp hợp đồng để thực hiện thủ tục cấp Giấy chứng nhận đăng ký đầu tư).

3. Ban điều phối trong hợp đồng BCC có tư cách đại diện pháp lý cho các bên không?
Không. Theo quy định pháp luật và phân tích trong khóa luận, Ban điều phối do các bên thỏa thuận thành lập chỉ đóng vai trò giám sát, phối hợp việc thực hiện dự án chung theo nội dung hợp đồng. Ban điều phối không có tư cách pháp nhân độc lập, không đại diện và không được nhân danh các bên tham gia hợp đồng để xác lập giao dịch với bên thứ ba, trừ trường hợp có văn bản ủy quyền hợp pháp riêng biệt từ các thành viên.

4. Mức phạt vi phạm đối với hợp đồng BCC được pháp luật quy định mức trần như thế nào?
Căn cứ Điều 301 Luật Thương mại năm 2005, mức phạt đối với vi phạm nghĩa vụ hợp đồng BCC do các bên tự do thỏa thuận trong hợp đồng, nhưng không được vượt quá 8% giá trị phần nghĩa vụ hợp đồng bị vi phạm (trừ một số trường hợp đặc thù theo quy định riêng của luật chuyên ngành). Bên bị vi phạm chỉ được áp dụng chế tài phạt vi phạm nếu các bên có thỏa thuận trước về điều khoản này trong hợp đồng.

5. Cơ quan nào có thẩm quyền cấp Giấy chứng nhận đăng ký đầu tư cho dự án BCC có vốn nước ngoài?
Căn cứ quy định của Luật Đầu tư năm 2020, thẩm quyền cấp Giấy chứng nhận đăng ký đầu tư thuộc về: (1) Ban Quản lý khu công nghiệp, khu chế xuất, khu công nghệ cao, khu kinh tế đối với các dự án thực hiện trong các khu chức năng này; (2) Sở Kế hoạch và Đầu tư đối với các dự án thực hiện ngoài khu công nghiệp, khu chế xuất, khu công nghệ cao, khu kinh tế, hoặc các dự án thực hiện đồng thời trên địa bàn nhiều tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương.

Kết luận

Khóa luận của tác giả Trịnh Phúc Thiện Tâm đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận và thực trạng pháp luật điều chỉnh hợp đồng hợp tác kinh doanh tại Việt Nam từ Luật Đầu tư nước ngoài năm 1987 đến Luật Đầu tư năm 2020. Nghiên cứu đã làm rõ những ưu thế và rủi ro pháp lý của mô hình đầu tư không hình thành pháp nhân, đồng thời chỉ ra các điểm bất cập trong quan hệ với bên thứ ba và sự thiếu đồng bộ giữa pháp luật đầu tư với pháp luật dân sự. Các nhóm giải pháp hoàn thiện thể chế và nâng cao năng lực thực thi được đề xuất có giá trị tham khảo thiết thực cho công tác lập pháp và hoạt động đầu tư thực tiễn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 KHÁI QUÁT VE HỢP ĐỒNG HỢP TÁC KINH DOANH VÀ PHÁP LUAT VE HOP DONG HỢP TÁC KINH DOANH 11. Khái quát về hợp đồng hợp tác kink doanh LLL. Khái miệm hợp đồng hop tác kink đem Chế dink hop đồng là mốt trong những nối dung cơ bản của hệ thẳng luật tr trên thể giới Sự phát tiễn côn nên kinh t káo theo sự phát triển của các quan hệ xã Hồi và mera đòi của hợp đồng là tất yêu cũa sự phát iễn này, Khai niệm hop đồng đã xuất hiện 6 Viết Nam từ lâu nhưng được sở dụng bing các thuật ngỡ "giao woe", “khế túc". Dén BLDS 1995, BLDS 2005 và BLDS 2015 thi xuất hiện thuật ngĩ “op đồng”' Cụ thể, tại Điều 386 BLDS 2015 quy định: "Hop đồng là sựthốa Hiền giữa các bên về vide xác lập, thy đỗi hoặc cham dit quyển ngÌấa vụ dân se".

Quy dink này đã thể hiện mốt cách cha tt cụ thể, bao quát về bản chết thi hợp đồng là sự thôa thuận thông nhấtý chí giữa các bên “Thuật ngỡ "hợp tác” đã được hình thành và sử dụng trong nhiều lĩnh we, nhiều bối cảnh và nhiều quốc gia khác nhau Theo Từ đến Tiéng Việt cia Viện ngôn, ngữ hoc có nêu rổ, hop tác được hiễ là "cùng chang sức ghịp đỡ lẫn nhau trơng mét sống việc, một Tinh vực nào dé, nhằm dat được mục dich chung’. Bn chất của hợp ula quá trình các chit cùng chia sé lợi thể có được cho bên có VÌ thuật ngỡ "khi doanh”, theo Từ điễn Ting Việt “hanh doanh được hiểu là tổ chúc sản xuất, buôn bản sao cho sinh lợi? Theo quy định pháp luật thi “anh dloanh là vide thục hiện liên tục một một số hode tất cã cổng đoạn của quá tình từ đầu uy, sẽn xuất đồn tiêu thu sản phim hoặc cung ứng dich vụ rên tị trường nhậm mục đích tim lúêm lợi nhuận? Như vậy, khác với các hãnh vi dân we khác, mục tiêu chính của kinh doanh là tạo ra lợi nhuận Kit hop nhõng khát niệm về “hop đồng, "hợp tác", lạnh doanh" ð tên ta có thể rút ra khí niêm về “hợp đổng hop tác lanh đeonli" sh sau: Hop đồng hợp tác | Mai Đặc Anh (022), Hip dng lợp te ~ Thực eg phúp bit v tục nbn dp cng, Lin ân thạc stat "học, tường Đi học Luật Ha Nội g 9 * Viimngin ng (90), 1 én nếng ii Ngb Khoa họ xii B Một ° Rhoăn 01 Điện Lait đnhụnghuập nin 3020, lanh đennh tse théa than giữa các bên về việc cũng nhau thực hiện một một số hoặc tắt cũ các công đoam cũa quả tình te đầu he săn mắt đẫn tu tìm sản phẩm hoặc cung ig địch vụ trén ta trường nhằm mục dich cũng tìm kim lợi hiện Dusi gốc dé pháp iy, hình thúc hop tá kinh doanh cũng nh hợp đồng hop tác ảnh đoanh đã được dé cập tại nhiêu đạo luật và vin bản trên thé giới Điều 535 Bộ luật Thương mại Nhật Bản năm 1899, sia đổi năm 2018 (Commercial Code) quy dink: “Hop đẳng hop tác sẽ có Miu lực hin mét bên trong hợp đồng cam kit đồng 6p vio hoạt đồng kh domh cia bên haa và bên la cam kết cia lợi niên tăng lên từ quá trình nh doh. Tại Trang Quốc, luật pháp nước nay công quy định về nh thúc hợp tác nh doanh hay còn goi là hợp tác theo thô thuận theo đó có hai Hình thức hop tác giữa các bên eo hợp đồng đ thục hiện các quyén và ngiấa vụ có liên quan bao gốm: (1) hop tác thành lập doanh nghiệp để hợp tác quan lý kinh doanh toàn diện theo hợp đồng và (2) hợp tác nhương không thành lập doanh nghiên, trong do mối bên te sở đụng tơ cách php lý độc lập cũa mình đỂ hợp tác rên mốt hoặc một vả phương diện nhất đnh trên hợp đẳng” Tei Việt Nam, kh niêm hop đồng hop tắc kinh doach lẫn đầu xuất hiện trong LĐTNNTVN năm 1987. Thời diém đó, linh đạo Đăng Nhà nước đổu nhận thấy ảnh tế quốc doanh kink tỉ tập thể chu phát huy được tác đụng Nén kinh tổ quá khó khăn, chúng te thiêu vên lam không đủ tiêu, lạm phát lên tới hơn 77496.

Trong tri cảnh này, chúng ta ngữ đền nguân lực nước ngoài và LĐTNNTVN ra đời với kỷ" vong đem lại sự tin tưởng cho nhà đầu tr khi vào Việt NamŠ. Điều 4 của Luật này apy định: họp tác nh doanh trên cơ sở hợp đẳng hop tác kinh doanh là một tong ba hành thức đầu hr mã tổ chức, cả nhân nước ngoài thục hiện tei Vigt Nam. Cụthể, Khoản5 Điều 2 Luật ĐTNNTVN năm 1987 quy inh hợp đồng hop tác kinh doanh là vấn bản được lợ tết giữa Bên nước ngoài và Bên Việt Nam vỀ hop tác kinh doanh, rong đó: "Bén nước ngoài" bao gồm một hoặc nhiêu ỗ chúc lãnh tế cổ tr cách pháp nhân hoặc cả nhân mide ngoài nhưng "Bén That Nam” được gi han là một bên gầm một hoặc nhiễu tổ chức kinh tê Việt Nam có tư cách pháp nhân, các he hân Việt Nam có thể chung vẫn với tổ chúc kinh té Việt Nam thành Bên Việt Nam. * Nguễn Thị ng 2022), Pip luậtrẻ Hp đẳng rong tương mat và ane Ning tắn phíp s bin (Gich Quyền khảo), 3 Chính quốc ga rệt 328 `Nghyễn Mai Hương Q03), Hop đển bo tá.

eh danh (BCC) giữa đomd neh móc nguàt và đam Đạt học Dut 2 "nghập Plt Nơi — Ning vấn đ lý lb vate nấn, Lain văn ac sĩ một hae, Tường Nộ,E20 ` "Lae đâu tóc ngoài 1987 Bin đu vụ hướng phic niin nghền tuy cip: bos Ibkeddhes Va das. amos nghui1987-Ze:dạx z hang plat ren post101016 ni, uy cập gy 107112033 7 để hop tác kinh đoanh với Bến rae ngoài” Có thể y, rong giả down này, do mới ánh tẾ trong nước và hội nhập quốc ti, sên các cơ quan ahi nước có thim quyền cin Việt Nam côn thiếu cơ sở pháp ý và thse tiến để kiểm soát tr cách nhấp ý, mục đích đầu bơ và năng lục tit chính, chuyên môn của nhà đầu tư nước ngoài. Vi vậy, nhiều ý kiến cho ring chủ. trương mỡ oie cho nhà đầu tr nước ngoài sẽ khiển nên lành tổ của Việt Nam bị “hn tính".

Trong khi đó, có một thục tế vào thời điểm xây dong LDTNNTVN là hông nước làng giảng như Thái Lan Indonesia, Malaysia đều chưa cho phép hành thức đầu tư 100% vốn nước ngoai® Chính vi vậy, khi LĐTNNTVN năm 1987 được. an hành, để vừa thu hút vẫn đều tư nước ngoà, vir dim bio khả ning kiểm soát "hot động đầu từ kinh doanh cia các nhà đầu tư nước ngoài ti Việt Nem, pháp luật đã quy định "Bên nước ngoài" cần hợp tác với "Bên Hit Nam khi thục hiện đự án đầu từ theo hind thúc BCC. Quy định này có ý nghĩa như một điều kiện tiếp cân thị trường đối với nhà đều tơ nước ngoài So này, kh việc thu hút vẫn đầu tr nước ngoài dat được nhiễu kết quả tích cue, với mong muôn khuyên khích hơn nit hoạt động đâu tư kinh doanh cite nhà đầu te trong và ngoài nước, tao điều kiện thuận lợi cho mự phát iễn của nền nhté thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa Luật sửa đỗ, bổ sung một số điều của LPTNNTVN nim 1990 đã mở rộng pham vi chủ thể tha gia quan hệ hợp đồng hop tác kinh donnh: Cuthổ, Luật này quy inh hợp đồng hop tá kinh doanh là hop đồng được kỹ kết gữ ha hoặc nhiêu bên (phía Việt Nam có thé gm một hoặc nhiễu bin và phía mide ngoài cũng vi). Trên cơ sở do, hợp đồng hợp tác kinh doanh đã được dink nghĩa là vin bin được ký giữa ha bên hoặc nhiễu bén vé hop tác kinh doanh: Ninr vậy, cùng với các quan hệ hợp đoanh được thục hiện với các nhà đều tơ nước ngoài, quan hệ hợp doanh giữa các nhà đầu tư trong nước cũng hình thành ở thời đồ, song còn thiêu các quy đính cụ thổ, ngoài các quy dinh điều chỉnh quan hệ hợp đồng kinh tế nó chung” ĐĐn năm 2005, sera đời của LĐT đã đánh dầu bước phát tiỂn quan trong côn hấp luật về đầu te ở Việt Nam, khi hop nhất Luật ĐTNNTVN với Luật Khuyến Thoễn 1, Khoin 3 Đ Lot Din mốc ngoài Vet mason 1887 2 Hinh mùh 30 nim đâu ae me gots vào TẾ Nim, ngn trợ cập THừpcJNylsve vong com wrt ath 303005 dnhhš mg ng0tisao-vutau:96St a tự, cp gy 19/100023 "Newin Thị Dạng 2022), Php ade xd Hop dg trong ương mai và đne Nững vd php cơ bản (ich dyin) ph Cha gic ga seat 30 8 khích đầu h rong nước, qua đó tùng bước dim bio sự đối xử tình đẳng trước pháp lật đối với các nhà đều bơ thuộc moi thành phần kinh ti, giỡa đầu tự trong nước và đầu tr mabe ngoài.

Khoản 16 Điều 3 LĐT năm 2005 quy dink: “Hop đổng hợp tác lanh đoanh (san đậy got hop đẳng BCC) là ình thức đẫu he được hệ giữa các nhà đầu hr nhằm hợp tắc lanh đeanh phân chia lợi nhiên, phân chía sản phẩm mà không thành lập pháp nhân". Sau nay, LĐT năm 3014 được ban hành tp tục ghỉ shin khá niệm về hop đồng BCC tại Khoản9 Điều3 với nôi dụng. “Hop đồng hop tác lanh doanh (em: dy got là hợp đồng BCC) là hợp đồng được i giữa các nhà tix hrnhằm hợp ti Hanh doanh phân chưa lợi nbn phân chia sản phẩm mà không thành lập tổ chức lanh LDT năm 2014 đã bồ cum từ “hin thức đấu fu’, thay bằng từ "hợp đẳng" nhằm nhẫn mạnh bản chất pháp lý của quan hệ hop tác ảnh doanh la quan hệ hop đẳng, qua đó để cao nợ từ do thôn thuận thống nhất y chỉ giến các nhà đều tr khi sắc lip quan hệ hop tác đâu từ kinh doanh; đồng thời dim bio tinh thống nhất giữa LĐT 2014 và BLDS 2015. Bén cạnh đó, dinh ngiĩa v hop đẳng BCC trong LĐT 2014 còn thay hờ "pháp nhân" bing cơm từ "Ổ chức nh tế" Có thể thấy thuật ngữ "tỔ chức nh tế" có pham và tông hơn so với thut ng "pháp nhân” (ỗ chức kính tẾ bao gầm cả 18 chức là pháp nhân và tổ chức không phi là hấp nh, nôn việc sửa đổi này có hai ý nghữa: Mớt 1d, dim bảo tinh thống nhất hop tác nh doanh và hình thúc đâu từ thành lập tổ chúc lánh tổ.