Đề tài nghiên cứu khoa học cấp bộ cơ sở lý luận và thực tiễn xây dựng hoàn thiện pháp luật bảo đảm thi hành quy định của hiến pháp năm 2013 về các quyền dân sự chính trị

Khám phá cơ sở lý luận và thực tiễn xây dựng, hoàn thiện pháp luật bảo đảm thi hành quy định Hiến pháp 2013 về quyền dân sự, chính trị.

• Chuyên ngành: Luật Hiến pháp
• Đề tài: Nghiên cứu cơ sở lý luận và thực tiễn hoàn thiện pháp luật bảo đảm quyền dân sự, chính trị theo Hiến pháp 2013
• Loại tài liệu: nghiên cứu

Tóm tắt

I. Hoàn thiện pháp luật bảo đảm quyền dân sự và chính trị

Hoàn thiện pháp luật là yếu tố then chốt trong việc bảo đảm quyền dân sự và quyền chính trị theo Hiến pháp 2013. Việc này đòi hỏi sự kết hợp giữa cơ sở lý luận và thực tiễn pháp luật để đảm bảo tính khả thi và hiệu quả. Hiến pháp 2013 đã tạo nền tảng vững chắc cho việc bảo vệ quyền con người, đặc biệt là các quyền liên quan đến tự do và bình đẳng. Tuy nhiên, việc áp dụng vào thực tế vẫn còn nhiều thách thức, đòi hỏi sự điều chỉnh và bổ sung các quy định pháp luật.

1.1. Cơ sở lý luận và thực tiễn

Cơ sở lý luận của việc hoàn thiện pháp luật dựa trên các nguyên tắc pháp quyền và dân chủ. Hiến pháp 2013 đã khẳng định rõ ràng các quyền cơ bản của công dân, bao gồm quyền tự do, quyền bình đẳng, và quyền tham gia chính trị. Tuy nhiên, thực tiễn pháp luật cho thấy vẫn còn khoảng cách giữa quy định và thực thi. Ví dụ, việc bảo vệ quyền tự quyết dân tộc đã được ghi nhận trong Hiến pháp nhưng vẫn gặp phải những thách thức trong bối cảnh hiện tại, đặc biệt là liên quan đến chủ quyền biển đảo.

1.2. Bảo đảm quyền con người

Bảo đảm quyền con người là mục tiêu hàng đầu của Hiến pháp 2013. Các quyền như quyền sống, quyền không bị tra tấn, và quyền hưởng tự do cá nhân đã được quy định rõ ràng. Tuy nhiên, việc thực thi các quyền này vẫn còn nhiều hạn chế. Ví dụ, Bộ luật Hình sự 2015 đã thu hẹp phạm vi áp dụng hình phạt tử hình, thể hiện sự tiến bộ trong việc bảo vệ quyền sống. Tuy nhiên, vẫn còn những trường hợp vi phạm quyền con người trong thực tiễn, đòi hỏi sự giám sát chặt chẽ hơn từ các cơ quan chức năng.

II. Nguyên tắc pháp quyền và dân chủ

Nguyên tắc pháp quyền và nguyên tắc dân chủ là nền tảng quan trọng trong việc bảo đảm quyền dân sự và quyền chính trị. Hiến pháp 2013 đã khẳng định rõ ràng các nguyên tắc này, tạo cơ sở cho việc xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật. Tuy nhiên, việc áp dụng các nguyên tắc này vào thực tế vẫn còn nhiều thách thức, đặc biệt là trong việc bảo vệ quyền tự do và quyền bình đẳng của công dân.

2.1. Nguyên tắc pháp quyền

Nguyên tắc pháp quyền đòi hỏi mọi hoạt động của nhà nước và công dân đều phải tuân thủ pháp luật. Hiến pháp 2013 đã quy định rõ ràng các quyền và nghĩa vụ của công dân, đồng thời yêu cầu các cơ quan nhà nước phải bảo đảm thực thi các quyền này. Tuy nhiên, việc thực hiện nguyên tắc này vẫn còn nhiều hạn chế, đặc biệt là trong việc bảo vệ quyền tự do và quyền bình đẳng của công dân.

2.2. Nguyên tắc dân chủ

Nguyên tắc dân chủ đòi hỏi sự tham gia của công dân vào các quyết định chính trị. Hiến pháp 2013 đã quy định rõ ràng quyền tham gia chính trị của công dân, bao gồm quyền bầu cử và ứng cử. Tuy nhiên, việc thực hiện các quyền này vẫn còn nhiều hạn chế, đặc biệt là trong việc bảo đảm tính minh bạch và công bằng trong các cuộc bầu cử.

III. Thách thức và giải pháp

Việc hoàn thiện pháp luật bảo đảm quyền dân sự và quyền chính trị theo Hiến pháp 2013 đang đối mặt với nhiều thách thức. Các thách thức này bao gồm sự thiếu đồng bộ giữa các quy định pháp luật, sự hạn chế trong việc thực thi pháp luật, và sự thiếu hiểu biết của công dân về các quyền của mình. Để giải quyết các thách thức này, cần có sự điều chỉnh và bổ sung các quy định pháp luật, đồng thời tăng cường giáo dục pháp luật cho công dân.

3.1. Thách thức trong thực tiễn

Thực tiễn pháp luật cho thấy vẫn còn nhiều khoảng cách giữa quy định và thực thi. Ví dụ, việc bảo vệ quyền tự quyết dân tộc đã được ghi nhận trong Hiến pháp nhưng vẫn gặp phải những thách thức trong bối cảnh hiện tại, đặc biệt là liên quan đến chủ quyền biển đảo. Ngoài ra, việc bảo vệ quyền sống và quyền không bị tra tấn vẫn còn nhiều hạn chế, đòi hỏi sự giám sát chặt chẽ hơn từ các cơ quan chức năng.

3.2. Giải pháp hoàn thiện pháp luật

Để hoàn thiện pháp luật bảo đảm quyền dân sự và quyền chính trị, cần có sự điều chỉnh và bổ sung các quy định pháp luật. Đồng thời, cần tăng cường giáo dục pháp luật cho công dân để họ hiểu rõ các quyền của mình và cách thức bảo vệ các quyền đó. Ngoài ra, cần có sự giám sát chặt chẽ từ các cơ quan chức năng để đảm bảo việc thực thi pháp luật được hiệu quả và công bằng.

Nội dung chính

Nghiên cứu Cơ sở Lý luận và Thực tiễn Hoàn thiện Pháp luật về Quyền Dân sự và Chính trị tại Việt Nam

---

Tóm tắt nghiên cứu (200-250 từ)

• Research Question chính: Hệ thống pháp luật Việt Nam sau Hiến pháp năm 2013 đã thể chế hóa, bảo đảm và hiện thực hóa các quyền dân sự và chính trị của con người và công dân như thế nào so với các chuẩn mực quốc tế (đặc biệt là Công ước ICCPR 1966), và những điều kiện kinh tế - chính trị nào đang chi phối trực tiếp tiến trình này?
• Methodology snapshot: Nghiên cứu sử dụng phương pháp luận liên ngành kết hợp giữa phân tích quy phạm luật học (normative legal analysis), luật học so sánh (comparative law) và xã hội học pháp luật nhằm đánh giá sự tương thích giữa hệ thống văn bản pháp luật hiện hành với thực tiễn áp dụng tư pháp và hành chính.
• Key findings: Việt Nam đã đạt được những bước tiến mang tính bước ngoặt trong việc nội luật hóa các quyền cơ bản: thu hẹp đáng kể khung hình phạt tử hình, cấm bức cung nhục hình, luật hóa nguyên tắc không áp dụng hồi tố bất lợi, cấm phạt tù vì nghĩa vụ dân sự, và thiết lập hành lang pháp lý cho trưng cầu ý dân. Tuy nhiên, khoảng cách giữa quy định hiến định và thực tiễn thi hành vẫn còn tồn tại ở một số quyền tham chính, công tác tố tụng và xử lý khiếu nại, tố cáo.
• Implications: Nghiên cứu cung cấp luận cứ khoa học để tiếp tục hoàn thiện kỹ thuật lập pháp, đổi mới cơ chế kiểm soát quyền lực tư pháp, thúc đẩy các thiết chế bảo đảm quyền con người thực chất trong bối cảnh xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và hội nhập kinh tế quốc tế.

---

Bối cảnh và tầm quan trọng (300-350 từ)

• Current state of knowledge (Thực trạng tri thức hiện tại): Việc bảo hộ quyền con người, đặc biệt là thế hệ quyền thứ nhất (quyền dân sự và chính trị), luôn là thước đo chuẩn mực cho sự tiến bộ của một nền tư pháp văn minh. Hiến pháp năm 2013 đã tạo ra bước chuyển mang tính lịch sử tại Việt Nam khi chuyển dịch từ tư duy “Nhà nước ban ơn” sang việc xác định quyền con người là giá trị phổ quát, tự nhiên và hiến định, đặt trách nhiệm tối thượng lên Nhà nước trong việc công nhận, tôn trọng, bảo vệ và bảo đảm.
• Research gap identified (Khoảng trống nghiên cứu): Dù các công trình trước đây đã đề cập nhiều đến khái niệm quyền con người nói chung, nhưng vẫn thiếu các phân tích sâu sắc, đa chiều về cơ chế chuyển hóa từ nguyên tắc hiến định sang các đạo luật thực định (Bộ luật Hình sự, Tố tụng hình sự, Dân sự, Luật Cư trú, Luật Trưng cầu ý dân). Đặc biệt, mối quan hệ tác động qua lại giữa các yếu tố thể chế chính trị, hạ tầng kinh tế và cam kết quốc tế đối với việc thực thi quyền dân sự - chính trị chưa được mô hình hóa một cách hệ thống.
• Timeliness và relevance (Tính thời sự và phù hợp): Trong bối cảnh Việt Nam đẩy mạnh thực hiện Nghị quyết 49-NQ/TW về Chiến lược cải cách tư pháp, tham gia sâu rộng vào các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới (CPTPP, EVFTA) và tham gia Hội đồng Nhân quyền Liên Hợp Quốc, yêu cầu nâng cao chuẩn mực pháp lý về quyền con người trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết.
• Potential impact (Tác động tiềm năng): Đề tài góp phần định hình khung lý luận chuẩn xác cho các nhà hoạch định chính sách, hoàn thiện các dự thảo luật chuyên ngành, đồng thời nâng cao nhận thức pháp lý của xã hội về ranh giới và phương thức bảo vệ quyền cá nhân hợp pháp.

---

Methodology và approach (350-400 từ)

• Research design (Thiết kế nghiên cứu): Nghiên cứu được triển khai theo mô hình định tính kết hợp phân tích đối chiếu chuẩn tắc. Thiết kế nghiên cứu phân lập rành mạch nhóm quyền dân sự (gắn liền với tư cách cá thể độc lập - civilis) và nhóm quyền chính trị (gắn liền với hành vi tập thể, cộng đồng - polis), từ đó xây dựng ma trận đánh giá mức độ tương thích giữa luật quốc tế và luật quốc gia.
• Data collection methods (Thu thập dữ liệu):
  1. Nguồn văn bản pháp lý: Khảo sát toàn diện hệ thống lập hiến từ Hiến pháp 1946 đến Hiến pháp 2013; các bộ luật trụ cột: Bộ luật Dân sự 2015, Bộ luật Hình sự 2015, Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, Luật Cư trú, Luật Trưng cầu ý dân 2015, Luật Báo chí 2016, Pháp lệnh Tín ngưỡng, tôn giáo 2004.
  2. Nguồn điều ước quốc tế: Đối chiếu trực tiếp với các điều khoản của Công ước Quốc tế về các Quyền Dân sự và Chính trị (ICCPR 1966) và Tuyên ngôn Quốc tế Nhân quyền (UDHR 1948).
  3. Nguồn thực tiễn áp dụng: Thu thập số liệu qua các báo cáo tình hình kinh tế - xã hội của Chính phủ, các bản án tư pháp, thực tiễn xét xử và các án điểm điển hình trong hoạt động tố tụng hình sự.
• Analysis techniques (Kỹ thuật phân tích):
  • Phân tích quy phạm (Normative Analysis): Mổ xẻ cấu trúc điều luật để làm rõ nội hàm quyền, nghĩa vụ tương ứng của cơ quan công quyền và chế tài bảo đảm.
  • Phân tích lịch sử - so sánh: Đánh giá tiến trình phát triển tư duy lập pháp qua các thời kỳ lịch sử dựng nước và giữ nước.
  • Phân tích cấu trúc - chức năng (Structural-Functional Analysis): Đánh giá tác động của hạ tầng cơ sở kinh tế (tăng trưởng GDP, công nghiệp hóa) và kiến trúc thượng tầng (đường lối của Đảng, cải cách tư pháp) lên năng lực thực thi quyền.
• Validity và reliability (Tính giá trị và độ tin cậy): Tính chính xác của nghiên cứu được đảm bảo nhờ việc trích dẫn trực tiếp các điều luật thực định đang có hiệu lực thi hành, kết hợp tham chiếu các công trình nghiên cứu uy tín của các chuyên gia đầu ngành từ Đại học Quốc gia Hà Nội và Đại học Luật Hà Nội.

---

Phát hiện chính (400-450 từ)

Nghiên cứu chỉ ra 4 phát hiện lớn mang tính bản chất về thực trạng pháp lý và thực tiễn thực thi các quyền dân sự, chính trị tại Việt Nam:

1. Sự đột phá trong việc nội luật hóa chuẩn mực quốc tế về quyền tư pháp và quyền sống

Việt Nam đã từng bước thu hẹp phạm vi áp dụng hình phạt tử hình trong Bộ luật Hình sự 2015 (chỉ dành cho các tội phạm đặc biệt nghiêm trọng), đồng thời quy định thủ tục xét xử nghiêm ngặt hơn (Hội đồng xét xử 5 người gồm 2 Thẩm phán, 3 Hội thẩm). Nguyên tắc cấm tra tấn, bức cung, nhục hình được xác lập thành nguyên tắc nền tảng tại Điều 10 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015. Bên cạnh đó, các quyền về an toàn dữ liệu cá nhân, bí mật đời tư (Right to Privacy) đã được lượng hóa rõ ràng trong Bộ luật Dân sự 2015 và các chế tài hình sự (Điều 159 BLHS 2015).

2. Sự phân định triệt để giữa trách nhiệm dân sự và trách nhiệm hình sự

Pháp luật Việt Nam hoàn toàn tương thích với Điều 11 ICCPR 1966: cấm phạt tù vì nghĩa vụ dân sự. Điều 292 BLDS 2015 chỉ quy định các biện pháp bảo đảm tài sản; trong khi BLHS không coi việc vi phạm nghĩa vụ hợp đồng do không có khả năng thanh toán là tội phạm. Đây là một bảo đảm pháp lý vững chắc cho quyền tự do cá nhân trong nền kinh tế thị trường.

3. Nguyên tắc hồi tố có lợi cho người phạm tội được thể chế hóa toàn diện

Khoản 2 Điều 7 BLHS 2015 đã hiện thực hóa nguyên tắc nulla poena sine lege: nghiêm cấm áp dụng hồi tố nếu điều luật mới quy định trách nhiệm pháp lý nặng hơn hoặc tội phạm mới; ngược lại, bắt buộc áp dụng hồi tố nếu có lợi cho người phạm tội (xóa bỏ tội danh, giảm hình phạt, mở rộng án treo).

4. Vẫn còn khoảng cách giữa quy định hiến định và năng lực hiện thực hóa thực tiễn

Mặc dù Quốc hội đã ban hành Luật Trưng cầu ý dân 2015, nhưng trên thực tế thiết chế này chưa từng được tổ chức vận hành, khiến quyền dân chủ trực tiếp này vẫn dừng lại ở giá trị pháp lý tiềm năng. Thêm vào đó, thực tiễn áp dụng các biện pháp tố tụng vẫn ghi nhận những vụ việc xâm phạm tính mạng do nhục hình (như vụ án Ngô Thanh Kiều), và tình trạng khiếu nại, khiếu kiện đông người kéo dài do cơ chế giải quyết ở cấp cơ sở còn bất cập.

---

Đóng góp khoa học (250-300 từ)

• Theoretical contributions (Đóng góp lý luận):
  • Làm sáng tỏ bản chất học thuật của sự phân định giữa "Quyền Dân sự" (Civil Rights - gắn với phẩm giá cá nhân độc lập) và "Quyền Chính trị" (Political Rights - gắn với quyền lực công và hoạt động tập thể) dựa trên nguồn gốc từ nguyên Latinh và Hy Lạp.
  • Khẳng định và củng cố luận điểm: Hiến pháp là văn bản ủy quyền của Nhân dân cho Nhà nước, việc ghi nhận quyền con người là nghĩa vụ pháp lý tối cao của cơ quan công quyền chứ không phải hành vi mang tính ban phát.
• Methodological innovations (Đổi mới phương pháp luận):
  • Thiết lập khung phân tích đa chiều liên kết giữa: Chuẩn mực Quốc tế (ICCPR) $\rightarrow$ Nguyên tắc Hiến định $\rightarrow$ Luật Chuyên ngành $\rightarrow$ Điều kiện Kinh tế - Xã hội thực tế.
• Practical & Policy implications (Ứng dụng thực tiễn và chính sách):
  • Cung cấp cơ sở lý chứng cho việc đẩy nhanh ban hành các dự thảo luật còn khuyết thiếu (như Luật về Hội, Luật Biểu tình).
  • Đề xuất các giải pháp kỹ thuật tư pháp nhằm loại trừ triệt để bức cung, nhục hình; hoàn thiện cơ chế tố tụng ghi âm, ghi hình khi hỏi cung bị can.

---

Đối tượng quan tâm (200-250 từ)

• Giới nghiên cứu học thuật và Giảng viên Luật học: Nguồn tài liệu tham khảo giá trị cho các bộ môn Luật Hiến pháp, Luật Nhân quyền Quốc tế, Lý luận Nhà nước và Pháp luật tại các cơ sở đào tạo đại học và sau đại học.
• Nhà làm luật và Chuyên gia hoạch định chính sách: Cán bộ công tác tại Ủy ban Pháp luật của Quốc hội, Viện Nghiên cứu Lập pháp, Bộ Tư pháp trong việc rà soát sự đồng bộ của hệ thống luật thực định.
• Cán bộ Tư pháp và Người tiến hành tố tụng: Thẩm phán, Kiểm sát viên, Điều tra viên, Luật sư cần nắm vững các chuẩn mực bắt buộc về bảo đảm quyền con người trong điều tra, truy tố, xét xử.
• Tổ chức Xã hội và Công dân: Cung cấp tri thức pháp lý nền tảng giúp người dân hiểu rõ các quyền hiến định, từ đó có công cụ tự bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình và tham gia tích cực vào quản lý nhà nước.

---

FAQ (Câu hỏi thường gặp) (250-300 từ)

1. Phát hiện quan trọng nhất của nghiên cứu này là gì?

Đó là sự khẳng định hệ thống pháp luật Việt Nam đã cơ bản tương thích với các chuẩn mực cốt lõi của ICCPR 1966, nhưng thách thức lớn nhất hiện nay không nằm ở việc ghi nhận quyền trên văn bản mà nằm ở cơ chế kiểm soát thực thi nhằm xóa bỏ tính hình thức trong thực tế.

2. Phương pháp tiếp cận của nghiên cứu có điểm gì đặc biệt?

Nghiên cứu không chỉ dừng lại ở việc liệt kê điều luật mà phân tích quyền con người đặt trong mối liên hệ nhân quả với các điều kiện khách quan: nền tảng ý thức hệ chính trị, cam kết thương mại quốc tế và sức ép của quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa.

3. Kết quả nghiên cứu có thể khái quát hóa (generalize) không?

Hoàn toàn có thể. Mô hình phân tích mối tương quan giữa chuẩn mực quốc tế và luật quốc gia trong nghiên cứu này có thể áp dụng cho việc đánh giá các nhóm quyền khác như quyền kinh tế, xã hội và văn hóa tại các quốc gia đang phát triển.

4. Hướng đi tiếp theo (next steps) của nghiên cứu là gì?

Tập trung xây dựng bộ tiêu chí định lượng (KPIs) để đo lường mức độ tiếp cận công lý và hiệu quả thực thi các quyền tự do cá nhân trong hoạt động hành chính công và tư pháp điện tử.

5. Ý nghĩa thực tiễn nổi bật nhất đối với người dân là gì?

Nghiên cứu chỉ rõ người dân hoàn toàn có căn cứ pháp lý để từ chối các chế tài hình sự đối với tranh chấp hợp đồng dân sự thuần túy, cũng như quyền yêu cầu bồi thường nhà nước khi bị giam giữ, truy tố oan sai.

---

Kết luận (150 từ)

Nghiên cứu đã phác thảo một bức tranh toàn diện và sâu sắc về hành trình thể chế hóa các quyền dân sự và chính trị tại Việt Nam dưới ánh sáng của Hiến pháp năm 2013. Việc bảo đảm quyền con người không chỉ là thước đo của nền dân chủ mà còn là động lực cốt lõi cho sự phát triển bền vững của quốc gia. Trong giai đoạn tới, Việt Nam cần tiếp tục thu hẹp khoảng cách giữa lý luận và thực tiễn thông qua việc hoàn thiện các đạo luật về quyền tự do hội họp, lập hội, đồng thời kích hoạt hiệu quả cơ chế dân chủ trực tiếp như trưng cầu ý dân. Đây chính là bước đi tất yếu để hiện thực hóa mục tiêu xây dựng một xã hội "Dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh".

Trích đoạn nội dung tài liệu

Các quyền dân sự và chính trị của con người, của công dân được ghi nhận trong Hiến pháp năm 2013 đã và đang được triển khai và bảo đảm thực hiện trong thực tế cả về mặt pháp lý lẫn hoạt động thực tiễn. Sau đây sẽ xem xét thực trạng pháp luật về việc thực hiện các quyền trên ở Việt Nam hiện nay. về quyền tự quyết dân tộc Quyền tự quyết dân tộc được khang định trong nhiều điều của Hiến pháp, chang hạn, Điều 1 Hiến pháp năm 2013 khang định “Nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là một nước độc lập, có chủ quyền, thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ, bao gồm đất liền, hải đảo, vùng biển và vùng trời”. Quyền tự quyết dân tộc không chỉ được ghi nhận mà còn được bảo đảm thực hiện bằng nhiều quy định khác trong Hiến pháp cũng như trong các đạo luật khác.

Để bảo đảm quyên tự quyết dân tộc, Hiến pháp đã quy định công dân có nghĩa vu trung thành với Tổ quốc, coi phản bội Tổ quốc là tội nặng nhất; coi việc bảo vệ Tổ quốc là nghĩa vụ thiêng liêng và quyền cao quý của công dân, đồng thời đòi hỏi công dân phải thực hiện nghĩa vụ quân sự và tham gia xây dựng nền quốc phòng toàn dân. Nghĩa vụ bảo vệ Tổ quốc của công dân trong Hiến pháp đã được cụ thé hóa trong các luật nghĩa vụ quân sự mà hiện hành là Luật nghĩa vụ quân sự năm 2015, có hiệu lực từ ngày 1/1/2016 trong đó xác định rõ nghĩa vụ quân sự là nghĩa vụ vẻ vang của công dân phục vụ trong Quân đội nhân dân; công dân trong độ tuôi thực hiện nghĩa vụ quân sự, không phân biệt dân tộc, thành phần xã hội, tín ngưỡng, tôn giáo, trình độ học vấn, nghề nghiệp, nơi cư trú phải thực hiện nghĩa vụ quân sự theo quy định của Luật. Quyên tự quyết dân tộc của Việt Nam không chỉ được bảo đảm về mặt pháp lý mà còn được bao đảm bang cả chính thực tiễn lich sử dựng nước và giữ nước của dân tộc ta từ ngàn đời nay và ngày càng mạnh mẽ, rõ rệt hơn, đặc biệt là từ khi Nhà nước Việt Nam dân chủ cộng hòa ra đời vào ngày 2/9/1945 Từ đó tới nay, quyền tự quyết dân tộc đã được bảo vệ bằng chính máu xưoag của nhiều thế hệ người Việt Nam và bằng sức mạnh tổng hợp của cả dân tộc. Nhờ vậy, chúng ta đã đánh thắng các cuộc chiến tranh xâm lược của các dé quốc Pháp, Mỹ và bè lũ phản động ở Trung Quốc.

Tuy nhiên, trong điều kiệr hiện tại, việc bảo vệ quyền tự quyết dân tộc của nước ta đang đứng trước rửững thách thức lớn và đang gặp phải những cản trở nhất định trong việc bảo vệ chủ quyên biên đảo ở Biên Đông. Về quyền sống Tại Hiến pháp năm 2013, quyền sống được ghi nhận với tư cách: là quyền con người với cách diễn đạt khá trung thành với Công ước, đó là “Moi người có quyền sống. Tính mạng con người được pháp luật bảo hộ. Không ai bị tước đoạt tính mạng trái luật.

Việc bảo đảm thực hiện và bảo vệ quyền sống của con người được quy định tại một số điều khác của Hiến pháp và một số đạo luật khác như Bộ luật dân sự, Bộ luật hình sự, Bộ luật tố tụng hình sự. Chang hạn, Bộ luật dân sự hiện hành đã dành Điều 33 dé quy định về quyền sống, quyền được bảo đảm an toàn về tính mạng, sức khỏe, thân thể trong đó nêu rõ cá nhân có quyền sống, quyền bất khả xâm phạm về tính mạng, thân thể, quyền được pháp luật bảo hộ về sức khỏe. Không ai bị tước đoạt tính mạng trái luật. Để bảo vệ quyền sống của mọi người, Bộ luật quy định khi phát hiện người bị tai nạn, bệnh tật mà tính mạng bị đe dọa thì người phát hiện có trách nhiệm hoặc yêu cầu cá nhân, cơ quan, tô chức khác có điều kiện cần thiết đưa ngay đến cơ sở khám bệnh, chữa bệnh nơi gần nhất; cơ sở khám bệnh, chữa bệnh có trách nhiệm thực hiện việc khám bệnh, chữa bệnh theo quy định của pháp luật về khám bệnh, chữa bệnh.

Cũng liên quan tới việc bảo vệ quyền sống, quyền bất khả xâm phạm về tính mạng, thân thể của con người, Bộ luật này còn quy định: việc gây mê, mổ, cắt bỏ, cấy ghép mô, bộ phận cơ thể người; thực hiện kỹ thuật, phương pháp khám, chữa bệnh mới trên cơ thê người; thử nghiệm y học, dược học, khoa học hay bất cứ hình thức thử nghiệm nào khác trên cơ thể người phải được sự đồng ý của người đó và phải được tổ chức có thầm quyên thực hiện. Trường hợp người được thử nghiệm là người chưa thành niên, người mat năng lực hành vi dân sự, người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi hoặc là bệnh nhân bắt tỉnh thì phải được cha, mẹ, vợ, chồng, con thành niên hoặc người giám hộ của người đó đồng ý; trường hợp có nguy cơ đe dọa đến tính mạng của bệnh nhân mà không chờ được ý kiến của những người nêu trên thì phải có quyết định của người có thâm quyền của cơ sở khám bệnh, chữa bệnh. Bộ luật tổ tụng hình sự năm 2015 cũng quy định mọi người có quyên được pháp luật bảo hộ về tính mạng, sức khoẻ; mọi hành vi xâm phạm trai pháp luật tính mạng, sức khoẻ của cá nhân đều bị xử lý theo pháp luật (Điều 11). 236 Theo Bộ luật hình sự thì những hành vi xâm phạm tới quyên sông của con người một cách trái pháp luật đều có thể bị coi là tội phạm như tội giết người, tội cô ý gây thương tích va sẽ bị trừng phạt nghiêm khắc.

Để bảo vệ tính mạng. sức khỏe của mọi người một cách chặt chẽ, Bộ luật hình sự nước ta đã dành tơi 18 điều để quy định việc trừng phạt những người có hành vi gây ton hại cho tính mạng, sức khỏe của người khác một cách trái pháp luật. Việc tước đoạt mạng sống của người phạm tội, tức là tước đoạt quyền sống của con người một cách hợp pháp cũng phải tuân thủ những điều kiện rất nghiêm ngặt do pháp luật quy định. Trong Bộ luật hình sự và Bộ luật tố tụng hình sự của nước ta déu có những quy định cụ thé về việc áp dụng và thi hành hình phạt tử hình.

Chang hạn, Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015 quy định Hội đồng xết xử sơ thâm gm một Tham phán và hai Hội thâm, nhưng đối với vụ án có bị cáo về tội mà Bộ luật hình sự quy định mức cao nhất của khung hình phạt là tù chung thân, tử hình thì Hội đồng xét xử sơ thẩm gồm hai Thâm phán và ba Hội thâm. Như vậy, đối với việc quyết định hình phạt tử hình, tức là hình phạt tước đoạt mạng sống của con người thì Hội đồng xét xử phải đông hơn, gồm nhiều than phán và hội thâm hơn dé bảo đảm cho việc xét xử vụ án được cần thận, chín xác hơn. Ngat cả khi hình phạt tử hình đã được quyết định thì trước khi thi hành án tử hình, bản án phải được xem xét theo thủ tục rất chặt chẽ do Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015 quy định. Đó là, sau khi bản án tử hình có hiệu lực pháp luật, hồ sơ vụ án phải được gửi ngay cho Chánh án Tòa án nhân dân tối cao va ban án phải được gửi ngay cho Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao.

Sau thi đã xem xét hồ sơ vụ án dé quyết định kháng nghị hoặc quyết định không khing nghị giám đốc thâm hoặc tái thấm, Tòa án nhân dân tối cao phải chuyền hà sơ vụ án cho Viện kiểm sát nhân dân tối cao. Trong thời hạn 01 tháng kể ừ ngày nhận được hồ sơ vụ án, Viện kiểm sát nhân dân tối cao phải trả lại hồ sơ vụ án cho Tòa án nhân dân tối cao. Trong thời hạn 02 tháng kể từ ngày nhận được hồ sơ vụ án, Chánh án Tòa án nhân dân tối cao, Viện trưởng Viện kién sát nhân dân tối cao phải quyết định kháng nghị hoặc quyết định không khing nghị giám đốc thẩm hoặc tái thâm. Trong thời han 07 ngày kể từ ngày bảnán có hiệu lực pháp luật, người bị kết án được gửi đơn xin ân giảm lên Chủ tch nước.

Banan tử hình được thi hành nếu Chánh án Tòa án nhân dân tối cao và Viện trưng Viện kiểm sát nhân dân tối cao không kháng nghị theo thủ tục 237 giám đốc thâm hoặc tái thâm và người bị kết án không có đơn xin ân giám lên Chủ tịch nước. Trường hợp bản án tử hình bị kháng nghị theo thủ tục giám đốc thâm hoặc tái thầm mà Hội đồng giám đốc thẩm, Hội đồng tái thâm Tòa án nhân dân tối cao quyết định không chấp nhận kháng nghị và giữ nguyên bản án tử hình thì Tòa án nhân dân tối cao phải thông báo ngay cho người bị kết án biết để họ làm đơn xin ân giảm hình phạt tử hình. Trường hợp người bị kết án có đơn xin ân giảm hình phạt tử hình thì bản án tử hình được thi hành sau khi Chủ tịch nước bác đơn xIn ân giảm. Khi có căn cứ quy định tại khoản 3 Điều 40 của Bộ luật hình sự thì Chánh án Tòa án đã xét xử sơ thâm không ra quyết định thi hành án tử hình và báo cáo Chánh án Tòa án nhân dân tối cao để xem xét chuyển hình phạt tử hình thành tù chung thân cho người bị kết án.

Mặc dù hiện tại, Việt Nam chưa bãi bỏ hình phạt tử hình, song piam vi quy định và áp dụng hình phạt tử hình đã thu hẹp hơn nhiều so với trước. Số lượng các tội phạm bị quy định hình phat tử hình trong Bộ luật hình ar năm 2015 đã ít hơn nhiều so với trong Bộ luật hình sự năm 1999. Tại Bộ luàt hình sự năm 2015, hình phạt tử hình được quy định tại Điều 40 với nội dum: “Tử hình là hình phạt đặc biệt chỉ áp dụng đối với người phạm tội đặc biệt rghiêm trọng thuộc một trong nhóm các tội xâm phạm an ninh quốc gia, xâm phạm tính mạng con người, các tội phạm về ma túy, tham nhũng và một số tộ phạm đặc biệt nghiêm trọng khác do Bộ luật này quy định.