CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN VỀ THANH TOÁN DI ĐỘNG 1. Khái niệm thanh toán di động Sự phát triển của thương mại di động không thể tách rời với sự phát triển của thanh toán di động và ngược lại. Thanh toán di động là hoạt động thanh toán trong thương mại di động, gắn liền với thương mại di động, do đó để hiểu rõ hơn về thanh toán di động cần phải hiểu rõ thương mại di động.
Công nghệ thông tin và truyền thông ngày càng phát triển và góp phần làm thay đổi diện mạo nền kinh tế, tạo ra lĩnh vực thương mại mới. Năm 1969 Internet ra đời. Ban đầu Internet chỉ dùng trong Chính phủ Mĩ, sau đó đến các trường đại học, viện nghiên cứu. Vào những thập niên 90, Internet được thương mại hóa dẫn đến sự ra đời của World Wide Web, từ đó bắt đầu hình thành loại hình thương mại mới với tên gọi thương mại điện tử.Thương mại điện tử được biết đến với nhiều tên gọi khác nhau như “thương mại điện tử” (Electronic commerce), “thương mại trực tuyến” (online trade), “thương mại không giấy tờ” (paperless commerce).Tuy nhiên “thương mại điện tử” vẫn là tên gọi phổ biến nhất và được dùng thống nhất trong các văn bản hay các công trình nghiên cứu.Thương mại điện tử là hoạt động mua, bán sản phẩm hoặc dịch vụ thông qua các hệ thống điện tử như Internet và các mạng máy tính.
Sự phổ biến nhanh chóng của điện thoại di động và các loại thiết bị di động khác như máy tính bảng, thiết bị kỹ thuật số hỗ trợ cá nhân (PDA), máy tính xách tay và các thiết bị khác trên toàn thế giới trong những năm gần đây đã tạo nền tảng cho một loại hình thương mại kỹ thuật số là thương mại di động. Thương mại di động có thể được hiểu là thương mại điện tử trên các thiết bị di động. Thương mại di động mang lại nhiều cơ hội kinh doanh so với thương mại điện tử truyền thống vì tính kết nối của nó.Trong thương mại di động, giao dịch có thể được thực hiện khi đang di chuyển và không phải phụ thuộc vào các yếu tố giới hạn như kích thước và trọng lượng.Vì vậy, ngày nay trong giao dịch hàng ngày, thương mại di động được ưa thích hơn. 8 Song song với khái niệm thương mại di động, hệ thống thanh toán di động đã thu hút nhiều sự chú ý từ các nhà nghiên cứu trong nhiều thập kỷ qua.
Điều này dẫn đến việc có nhiều quan điểm khác nhau về định nghĩa thanh toán di động. Karnouskos (2004) thanh toán di động là một hình thức thanh toán trong đó một số loại thiết bị di động được sử dụng để khởi tạo, ủy quyền và xác nhận trao đổi giá trị tài chính lấy hàng hóa và dịch vụ. Mallat (2007) thanh toán di động được định nghĩa là việc sử dụng thiết bị di động để thực hiện giao dịch thanh toán trong đó tiền được chuyển từ người trả sang người nhận thông qua dịch vụ trung gian, hoặc trực tiếp. Dahlberg và cộng sự (2008) cho rằng thanh toán di động là thanh toán cho hàng hóa, dịch vụ và hóa đơn bằng thiết bị di động như điện thoại thông minh hoặc PDA bằng cách tận dụng công nghệ không dây và các công nghệ truyền thông khác.
Au và Kauffman (2008) định nghĩa thanh toán di động là khoản thanh toán trong đó thiết bị di động được sử dụng để khởi tạo, ủy quyền và xác nhận giao dịch thương mại. Chandra và cộng sự (2010) cho rằng thanh toán di động là giao dịch thanh toán sử dụng thiết bị di động chẳng hạn như điện thoại di động để khởi tạo, kích hoạt và xác nhận thanh toán. Liébana-Cabanillas và cộng sự (2014) cho rằng thanh toán di động có thể được định nghĩa là hoạt động của cá nhân hoặc doanh nghiệp liên quan đến một thiết bị điện tử có kết nối với mạng di động cho phép hoàn thành một giao dịch kinh tế. Ngược lại, các định nghĩa về thanh toán di động của Forrester và Gartner hẹp hơn nhiều.
Forrester (2012) đã định nghĩa thanh toán di động là giao dịch tiền tệ được khởi tạo trên điện thoại di động mà không sử dụng chức năng thoại. Trong khi Gartner (2013) định nghĩa thanh toán di động là giao dịch được thực hiện bằng điện thoại di động và các công cụ thanh toán bao gồm hệ thống ngân hàng và tài khoản lưu trữ giá trị, ngoại trừ các giao dịch dựa trên hệ thống thanh toán của mạng công cộng và hệ thống phản hồi bằng giọng nói tương tác. 9 Trong khi đó báo cáo của Deloitte (2012) đưa ra định nghĩa rộng hơn, thanh toán di động là một hình thức thanh toán trong đó một thiết bị di động được sử dụng để thực hiện trao đổi thông tin tiền tệ và hoàn thành chuyển tiền từ người trả sang người nhận tiền bằng cách truy cập các mạng truyền thông hoặc sử dụng các công nghệ truyền thông tầm gần từ các nhà khai thác mạng di động. Dù có nhiều định nghĩa khác nhau nhưng có thể thấy các tác giả đều đồng ý chức năng trung tâm của thanh toán di động là chuyển giao giá trị tiền tệ, có thể là thanh toán cho hàng hóa, dịch vụ hoặc hóa đơn.
Hầu hết các tác giả đều xem các thiết bị di động là tính năng chính, các giai đoạn có liên quan của quy trình thanh toán di động phải bao gồm khởi tạo, ủy quyền thanh toán cũng như hoàn thành hoặc xác nhận thanh toán. Các công nghệ có thể thực hiện thanh toán di động được các tác giả đề cập đến bao gồm công nghệ không dây, công nghệ truyền thông di động và các công nghệ truyền thông khác. Do đó, trong luận văn này thanh toán di động được định nghĩa là thanh toán cho hàng hóa, dịch vụ hoặc hóa đơn trong đó người trả tiền sử dụng các thiết bị di động để khởi tạo, ủy quyền hoặc hoàn thành giao dịch thanh toán bằng cách tận dụng các công nghệ truyền thông không dây và công nghệ truyền thông di động khác. Lợi ích của thanh toán di động Thanh toán di động là phương thức thanh toán mang lại nhiều lợi ích cho cả người sử dụng, ngân hàng, doanh nghiệp và nền kinh tế nói chung.
Đối với người sử dụng, thanh toán di động là một phương thức thanh toán đơn giản, an toàn, tiết kiệm, thuận lợi cho sự trao đổi. Thanh toán di động đem lại cho người tiêu dùng cơ hội thanh toán tiện ích nhất, giúp tiết kiệm thời gian,có thể thanh toán ở bất cứ nơi đâu,bất cứ khi nào với những thiết bị di động. Mặt khác, tính năng thanh toán này giúp giải quyết được tâm lý của người tiêu dùng nói chung, giúp người mua và người bán không cần phải mở quá nhiều tài khoản ở các ngân hàng khác nhau. Đối với ngân hàng, thanh toán di động là một công cụ thanh toán bù trừ giữa các ngân hàng, giúp cho việc thanh toán thuận lợi, không phải dùng đến tiền mặt, việc lưu thông tiền tệ nhanh hơn đồng thời dễ kiểm soát.
Thanh toán di động có vai trò 10 quan trọng trong việc huy động các nguồn vốn tạm thời chưa sử dụng đến của khách hàng vào cơ quan tín dụng, tạo nguồn cho tài khoản để thực hiện thanh toán. Đối với doanh nghiệp, thanh toán di động giúp tăng doanh thu do mở rộng hệ thống khách hàng từ việc tăng khả năng tiếp cận. Thanh toán di động cung cấp dịch vụ thuận tiện cho khách hàng qua các thiết bị di động giúp tiết kiệm chi phí văn phòng, chi phí nhân viên. Đồng thời ngân hàng có khả năng cung cấp các dịch vụ mới, thu hút thêm nhiều khách hàng giao dịch thường xuyên hơn, giảm chi phí bán hàng và tiếp thị.
Đối với nền kinh tế, thanh toán di động có ý nghĩa quan trọng trong việc tiết kiệm khối lượng tiền mặt trong lưu thông, từ đó giảm bớt những phí tổn to lớn của xã hội liên quan đến việc phát hành và lưu thông tiền. Trước hết đó là tiết kiệm chi phí in tiền, sau đó là những chi phí cho việc kiểm đếm, chuyên chở, bảo quản và huỷ bỏ tiền cũ, rách mà vấn đề bức xúc nhất hiện nay đó là việc chuyên chở và bảo quản tiền mặt. Thanh toán di động là hình thức tiến bộ nhất, tạo ra tiền đề để áp dụng các thành tựu khoa học kỹ thuật mang lại những lợi ích kinh tế to lớn.Thanh toán di động ra đời và phát triển trên cơ sở của nền kinh tế thị trường, song chính nó lại trở thành nhân tố thúc đẩy nền kinh tế hàng hoá phát triển, do đó nó vừa được coi là đứa con sinh ra của kinh tế thị trường lại được xem như bà đỡ của nền kinh tế hàng hoá, nó góp phần đẩy nhanh tốc độ quá trình tái sản xuất xã hội, nó là khâu đầu và cũng là khâu kết thúc của quá trình sản xuất, nó liên quan đến toàn bộ quá trình lưu thông hàng hoá, tiền tệ của các tổ chức kinh tế và các cá nhân trong xã hội. Thanh toán di động tạo điều kiện dễ dàng cho việc kiểm soát lạm phát.Thông qua việc khống chế tỷ lệ dự trữ bắt buộc, tỷ lệ tái chiết khấu.
gián tiếp điều hoà khối lượng tiền tệ cung ứng góp phần bảo đảm cho nền kinh tế ở một mức độ ổn định. Căn cứ vào việc thanh toán luân chuyển tiền tệ mà hoạch định các chính sách cần thiết. Với ý nghĩa to lớn đó, ở những quốc gia có nền kinh tế phát triển người dân sử dụng thanh toán không dùng tiền mặt như là một thói quen văn hoá không thể thiếu được. Mô hình thanh toán di động 1.
Mô hình ngân hàng làm chủ đạo 11 Ngân hàng của Phí dịch vụ Người bán người bán Thanh toán Mua hàng Phí dịch vụ Ngân hàng của Người mua người mua Thanh toán di động Hình 1: Mô hình thanh toán di động do ngân hàng làm chủ đạo Mô hình này phổ biến tại các nước có dịch vụ ngân hàng rất phát triển và đa phần người dân có tài khoản ngân hàng, ví dụ Anh, Mỹ, Canada… Các ngân hàng xây dựng những ứng dụng cho phép khách hàng sử dụng các thiết bị di động để thực hiện các giao dịch và thanh toán trên tài khoản khách hàng của mình. Mô hình này có thể được hiểu là dịch vụ ngân hàng trên điện thoại di động (mobile banking). Mobile banking ra đời đã thực sự đem lại phương thức giao dịch thuận lợi cho khách hàng. Khách hàng không phải đến các ngân hàng mà vẫn có thể thực hiện giao dịch bất cứ lúc nào, ở đâu mình muốn.