LỜI MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Ngày nay, nền kinh tế thị trƣờng với cơ chế cạnh tranh khốc liệt không chỉ đòi hỏi các doanh nghiệp không ngừng đổi mới, nâng cao chất lƣợng sản phẩm mà còn phải đẩy mạnh phân phối sản phẩm. Hoạt động phân phối sản phẩm là một mắt xích quyết định sự sống còn của doanh nghiệp trong mục tiêu tìm kiếm lợi nhuận. Làm thế nào để sản phẩm đến tay ngƣời tiêu dùng cuối cùng một cách nhanh nhất, với chi phí thấp nhất và hợp lý nhất là một bài toán khó với doanh nghiệp, đặc biệt là trong bối cảnh trình độ chuyên môn hóa ngày càng cao khiến cho khoảng cách giữa nhà sản xuất và ngƣời tiêu dùng càng xa, vì nhà sản xuất ngày càng tập trung vào công việc sản xuất tạo ra càng nhiều sản phẩm đáp ứng nhu cầu thị trƣờng.
Giải quyết bài toán đó, doanh nghiệp có xu hƣớng lựa chọn phƣơng thức mua bán hàng hóa, cung ứng dịch vụ qua trung gian thƣơng mại thay vì chỉ giao dịch trực tiếp với khách hàng. Việc xuất hiện hoạt động trung gian thƣơng mại nói chung và đại lý thƣơng mại nói riêng là một tất yếu khách quan trong nền kinh tế hàng hóa. Năm 2013, ƣớc tính tổng mức bán lẻ hàng hóa và doanh thu dịch vụ tiêu dùng cả nƣớc theo giá thực tế phân theo địa phƣơng là 2.752,8 tỷ đồng, tăng 59,1% so với năm 2010 là 1. Với xu hƣớng kinh tế tiêu dùng này, đại lý thƣơng mại ngày càng đóng vai trò quan trọng nhƣ một trong những kênh phân phối hàng hóa hoặc cung ứng dịch vụ từ bên giao đại lý (nhà sản xuất, nhà nhập khẩu, nhà cung ứng dịch vụ.) tới mọi vùng miền trong cả nƣớc, đáp ứng yêu cầu tiêu thụ hàng hóa thông thƣờng và nhu cầu dịch vụ của ngƣời dân, nhà sản xuất hoặc các đối tƣợng khác có liên quan.
Hoạt động đại lý thƣơng mại đã đƣợc quy định trong các văn bản pháp luật hiện hành nhƣng vẫn chƣa thật sự điều chỉnh hiệu quả và góp phần phát huy vai trò tối ƣu của nó. Một phần do các quy định về đại lý thƣơng mại đƣợc quy định trong nhiều văn bản pháp luật khác nhau nhƣ Luật Thƣơng mại 2005 (LTM 2005) và các luật chuyên ngành chƣa có sự thống nhất, một phần do chính các quy định trong LTM 2005 vẫn chƣa rõ ràng gây bất cập cho hoạt động áp dụng pháp luật, ảnh hƣởng đến quyền lợi của các bên. Vì lẽ trên, việc nghiên cứu và kiến nghị những giải pháp nhằm hoàn thiện các quy định của pháp luật về hoạt động đại lý thƣơng mại là hết sức cần thiết. Do đó, tác giả mạnh dạn chọn đề tài “Pháp luật về hoạt động đại lý thƣơng mại” để nghiên 1 http://www.aspx?tabid=720, truy cập ngày 18/6/2014 1 cứu với mong muốn đóng góp vào quá trình khắc phục, hoàn thiện cơ chế pháp lý của Việt Nam.
Tình hình nghiên cứu Tính đến thời điểm này, pháp luật về hoạt động đại lý thƣơng mại đã đƣợc khá nhiều tác giả nghiên cứu. Về giáo trình, sách chuyên khảo có Giáo trình Pháp luật về thương mại hàng hóa và dịch vụ, Trƣờng Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh; sách chuyên khảo Những điểm mới của Luật Thương mại 2005 của tác giả Nguyễn Văn Cƣơng; Giáo trình Luật thương mại, Trƣờng Đại học Luật Hà Nội;… Về các bài viết khoa học có “Bản chất của hợp đồng phân phối và hợp đồng đại lý” của tác giả Nguyễn Thị Thanh Huyền, “Một số ý kiến về khái niệm đại lý thƣơng mại” của tác giả Nguyễn Thị Vân Anh, “Bản chất pháp lý của hợp đồng đại lý độc quyền” của tác giả Nguyễn Thị Vân Anh và Trần Quỳnh Anh. Về các công trình nghiên cứu, luận văn có Báo cáo hỗ trợ Bộ Công thương xây dựng nghị định về Đại lý thương mại trong lĩnh vực phân phối (9/2011), Mutrap; luận án tiến sĩ Pháp luật điều chỉnh hoạt động trung gian thương mại ở Việt Nam (2007) của Nguyễn Thị Vân Anh; khóa luận cử nhân Chế độ pháp lý về đại lý thương mại và thực trạng áp dụng các quy định của Luật Thương mại 2005 vào hoạt động đại lý của nước ta hiện nay (2008) của Nguyễn Hồng Phong; khóa luận cử nhân Đại lý thương mại - Những vấn đề về lý luận và thực tiễn của Nguyễn Thị Thanh Thảo (2012); khóa luận cử nhân Pháp luật về hoạt động đại lý thương mại (2014) của Bùi Thị Diệu. Các tài liệu này đều làm rõ bản chất của hoạt động đại lý cũng nhƣ phân biệt hoạt động này với các hoạt động thƣơng mại khác.
Mục đích nghiên cứu Đề tài góp phần làm sáng tỏ nền tảng cơ sở lý luận về hoạt động đại lý thƣơng mại, qua đó có cách hiểu toàn diện, chính xác hơn về hoạt động này. Trên cơ sở xem xét việc áp dụng các quy định của pháp luật vào thực tiễn hiện nay cũng nhƣ các tranh chấp phát sinh từ hoạt động đại lý thƣơng mại, chỉ ra những điểm thiếu sót, bất cập trong quy định của pháp luật hiện hành về hoạt động đại lý thƣơng mại, từ đó đề xuất giải pháp nhằm xây dựng và hoàn thiện các quy định về hoạt động đại lý thƣơng mại cho phù hợp với thực tiễn, phát huy đƣợc hiệu quả quản lý của Nhà nƣớc đối với sự phát triển kinh tế trong quá trình hội nhập sâu hơn vào nền kinh tế thế giới. Phạm vi và đối tƣợng nghiên cứu Nhằm làm nổi bật những vấn đề bất cập trong quy định của pháp luật về hoạt động đại lý thƣơng mại hiện nay khi áp dụng vào thực tiễn, tác giả chủ yếu tập trung những vấn đề sau: 2 i. Những quy định của pháp luật liên quan đến điều kiện có hiệu lực của hợp đồng đại lý thƣơng mại nhƣ chủ thể, đối tƣợng, nội dung, hình thức của hợp đồng đại lý thƣơng mại; ii.
Mở rộng phạm vi đại lý thƣơng mại với hoạt động cung ứng dịch vụ; iii. Thực trạng quy định của pháp luật về hoạt động đại lý thƣơng mại trong LTM 2005 và một số luật chuyên ngành, đối chiếu với thực tiễn áp dụng. Phƣơng pháp nghiên cứu Đề tài pháp luật về hoạt động đại lý thƣơng mại đƣợc nghiên cứu trên cơ sở vận dụng những quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin và quan điểm, đƣờng lối của Đảng và Nhà nƣớc về phát triển nền kinh tế thị trƣờng theo định hƣớng xã hội chủ nghĩa. Trong quá trình thực hiện luận văn, tác giả sử dụng kết hợp các phƣơng pháp nghiên cứu khoa học nhƣ phƣơng pháp phân tích, so sánh, tổng hợp, chứng minh và các phƣơng pháp xã hội học để nghiên cứu trong tính hệ thống, từ đó đƣa ra những kiến thức mang tính tổng hợp và làm nổi bật những vấn đề chính của hoạt động đại lý thƣơng mại trong việc áp dụng vào thực tiễn.
Những điểm mới của khóa luận Các khóa luận đƣợc thực hiện trƣớc thời điểm này đều đi sâu vào nghiên cứu mặt lý luận của hoạt động đại lý thƣơng mại, chủ yếu khai thác nội dung của các thuật ngữ pháp lý liên quan và phân biệt hình thức đại lý thƣơng mại với các hình thức trung gian thƣơng mại khác. Khóa luận cử nhân Chế độ pháp lý về đại lý thương mại và thưc trạng áp dụng các quy định của LTM 2005 vào hoạt động đại lý của nước ta hiện nay (2008) của Nguyễn Hồng Phong thiên về khía cạnh lý luận, không chỉ làm rõ các khái niệm trong chế định đại lý thƣơng mại mà còn mở rộng sang các khái niệm cơ bản khác của hoạt động thƣơng mại. Tuy nhiên tại thời điểm thực hiện công trình này hoạt động đại lý thƣơng mại nói riêng và nền kinh tế Việt Nam nói chung vẫn chƣa có những chuyển biến mạnh mẽ nhƣ giai đoạn hiện nay nên vẫn chƣa phát sinh một số bất cập khác. Khóa luận cử nhân Đại lý thương mại - Những vấn đề về lý luận và thực tiễn (2012) của Nguyễn Thị Thanh Thảo phân tích điều kiện, năng lực chủ thể tham gia quan hệ đại lý thƣơng mại và nghiên cứu khái niệm đại lý trong pháp luật các quốc gia khác; khóa luận cử nhân Pháp luật về hoạt động đại lý thương mại (2014) của Bùi Thị Diệu đƣa ra các thực tiễn áp dụng pháp luật và phân tích để thấy đƣợc một số bất cập trong việc áp dụng.
Bên cạnh đó, cả hai khóa luận đều tập trung làm rõ sự 3 khác nhau giữa hình thức đại lý thƣơng mại với các hình thức trung gian thƣơng mại khác cũng nhƣ với hoạt động mua bán hàng hóa và nhƣợng quyền thƣơng mại. Tuy nhiên, các khóa luận đều khẳng định tính hợp lý của việc mở rộng phạm vi đại lý với hoạt động cung ứng dịch vụ mặc dù trên thực tiễn áp dụng lại nảy sinh nhiều bất cập. Trên cơ sở tiếp thu những công trình nghiên cứu đã có, tác giả tiếp tục khai thác mặt lý luận và phân tích các quy định của pháp luật hiện hành nhƣng có mở rộng nghiên cứu hoạt động đại lý trong luật chuyên ngành, song song việc tìm ra một số bất cập khác chƣa đƣợc nói tới và phân tích thực tiễn áp dụng để chứng minh. Tóm lại, nội dung khóa luận có đƣợc những điểm mới nhƣ sau: (i) Phân tích và chỉ ra những điểm chƣa phù hợp về việc mở rộng phạm vi đại lý thƣơng mại trong LTM 2005; (ii) Phân tích những điểm đặc thù về điều kiện, tƣ cách pháp lý, quyền và nghĩa vụ của các bên trong quan hệ đại lý thuộc các lĩnh vực chuyên ngành nhƣ kinh doanh bảo hiểm và kinh doanh xăng dầu; (iii) Lý giải nguyên nhân các bên nhầm lẫn về hình thức hợp đồng trong quá trình giao kết hợp đồng đại lý; (iv) Phát hiện và phân tích những điểm chƣa chặt chẽ trong quy định của pháp luật về đại lý độc quyền, đại lý bao tiêu và hệ quả trên thực tế; (v) So sánh với chế định đại lý trong pháp luật Thái Lan, đồng thời xem xét các quy định của pháp luật Thái Lan có thể tham khảo cho Việt Nam; (vi) Đƣa ra một số kiến nghị mới để hoàn thiện cơ chế pháp lý đại lý thƣơng mại.
Bố cục khóa luận Chƣơng 1: Khái quát chung về hoạt động đại lý thƣơng mại Chƣơng 2: Thực trạng pháp luật về hoạt động đại lý thƣơng mại và đề xuất hoàn thiện 4 CHƢƠNG 1 KHÁI QUÁT CHUNG VỀ HOẠT ĐỘNG ĐẠI LÝ THƢƠNG MẠI 1.