phần mở đầu, Luận văn bao gồm 3 chƣơng: Chƣơng 1: Những vấn đề chung về hòa giải tranh chấp đất đai Chƣơng 2: Thực trạng quy định pháp luật về hòa giải tranh chấp đất đai và thực tiễn thi hành tại huyện Lục Nam, tỉnh Bắc Giang. Chƣơng 3: Các yêu cầu, giải pháp hoàn thiện pháp luật và giải pháp nâng cao hiệu quả hòa giải tranh chấp đất đai từ thực tiễn tại huyện Lục Nam, tỉnh Bắc Giang. NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ HÒA GIẢI TRANH CHẤP ĐẤT ĐAI 1. Khái niệm hòa giải tranh chấp đất đai Tranh chấp đất đai hiện nay trở thành một hiện tƣợng xã hội phổ biến, nó xuất hiện xuyên suốt trong các thời kỳ lịch sử.
Điều này xuất phát từ giá trị, vai trò của đất đai trong đời sống con ngƣời – vừa là tƣ liệu sản xuất quan trọng vừa là tài sản, tài nguyên và nguồn vốn to lớn của đất nƣớc và ngƣời dân. Hiểu theo nghĩa rộng, tranh chấp đất đai là sự mâu thuẫn, bất đồng về việc xác định quyền quản lý, quyền chiếm hữu và quyền sử dụng đối với đất đai, phát sinh trực tiếp hoặc gián tiếp trong quá trình quản lý và sử dụng đất đai. Hiểu theo nghĩa hẹp thì tranh chấp đất đai là tranh chấp phát sinh liên quan đến quyền, nghĩa vụ và lợi ích của các chủ thể tham gia vào quan hệ pháp luật đất đai trong quá trình quản lý và sử dụng đất đai. Hiện nay, tranh chấp đất đai đƣợc chính thức ghi nhận tại Khoản 24 Điều 3 Luật Đất đai năm 201, cụ thể: “Tranh chấp đất đai là tranh chấp về quyền, nghĩa vụ của người sử dụng đất giữa hai hoặc nhiều bên trong quan hệ đất đai”.
Từ việc phát sinh tranh chấp đất đai, các phƣơng thức giải quyết tranh chấp đất đai từ đó đƣợc ra đời là một yêu cầu tất yếu, và hòa giải đƣợc coi là một trong những phƣơng thức đƣợc áp dụng đầu tiên khi phát sinh giải quyết tranh chấp nói chung và tranh chấp đất đai nói riêng. Theo Từ điển tiếng Việt, hòa giải đƣợc định nghĩa là “thuyết phục các bên đồng ý chấm dứt xung đột hoặc xích mích một cách ổn thỏa”2. Có thể thấy khái niệm này mới chỉ đề cập đến hành động và mục đích của hòa giải chứ chƣa bao hàm đƣợc bản chất, nội dung và chủ thể hòa giải. Theo Từ điển Bách khoa Việt Nam, hòa giải là “giải quyết các tranh chấp, bất đồng giữa hai hay nhiều bên tranh chấp bằng việc các bên dàn xếp, 2 Viện ngôn ngữ học (2003), Từ điển tiếng Việt, Nxb Đà Nẵng, tr.
446 11 thương lượng với nhau có sự tham gia của bên thứ ba (không phải là bên tranh chấp)”3; Trong Từ điển luật học của Black, hòa giải (conciliation) là “Sự can thiệp, sự làm trung gian hòa giải; hành vi của người thứ ba làm trung gian giữa hai bên tranh chấp nhằm thuyết phục họ dàn xếp hoặc giải quyết tranh chấp giữa họ. Việc giải quyết tranh chấp thông qua người trung gian hòa giải (bên trung lập)”4. Có thể thấy hai định nghĩa trên đã nêu đƣợc bản chất của hòa giải, vai trò trung gian của bên thứ ba trong hòa giải. Điều này đã khắc phục đƣợc định nghĩa về hòa giải trong Từ điển tiếng Việt.
Nhƣ vậy, nội hàm của khái niệm hòa giải phải bao gồm ba yếu tố: (i) phải có tranh chấp, bất đồng xảy ra giữa các bên chủ thể; (ii) việc giải quyết tranh chấp phải dựa trên dựa nhƣợng bộ, thƣơng lƣợng giữa các bên; và (iii) phải có một bên thứ ba trung gian đứng ra dàn xếp, tƣ vấn và ghi nhận việc hòa giải thành hoặc không thành giữa các bên tranh chấp. Từ những phân tích trên, có thể định nghĩa hòa giải tranh chấp đất đai nhƣ sau: Hòa giải tranh chấp đất đai là một phương thức giải quyết các tranh chấp về quyền, nghĩa vụ của người sử dụng đất giữa hai hoặc nhiều bên trong quan hệ đất đai, theo đó bên thứ ba độc lập giữ vai trò trung gian trong việc giúp các bên tranh chấp đưa ra những giải pháp hài hòa lợi ích của các tranh chấp về quyền, lợi ích liên quan đến QSDĐ, từ đó nhằm chấm dứt tranh chấp giữa các bên. Đặc điểm của hòa giải tranh chấp đất đai Tranh chấp đất đai là một dạng đặc biệt của tranh chấp dân sự, do đối tƣợng của tranh chấp là Quyền sử dụng đất, một loại tài sản theo quy định của pháp luật. Do đó, việc hòa giải tranh chấp đất đai vừa mang những đặc điểm 3 Từ điển Bách khoa Việt Nam, Nxb Từ điển bách khoa, 2002, tr.
4 Black’s Law Dictionary with pronounciation, West Pub. 12 chung của hòa giải tranh chấp dân sự vừa mang những đặc điểm riêng biệt gắn với đối tƣợng tranh chấp là QSDĐ. Cụ thể nhƣ sau: Thứ nhất, hòa giải tranh chấp đất đai được tiến hành dựa trên cơ sở tôn trọng quyền tự định đoạt của các bên tranh chấp Các bên trong các tranh chấp về đất đai là những ngƣời có quyền và nghĩa vụ cần phải giải quyết liên quan đến QSDĐ. Mục đích của hòa giải là giúp đỡ các bên đạt đƣợc những thỏa thuận nhằm chấm dứt các tranh chấp.
Sự thỏa thuận này có các cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền giữ vai trò là bên trung gian, giúp đỡ các bên tranh chấp thỏa thuận một cách hợp lý, có lợi nhất cho quyền và lợi ích hợp pháp của các bên. Tuy nhiên sự thỏa thuận giữa các bên tranh chấp với những có quyền lợi nghĩa vụ phát sinh từ tranh chấp phải đạt đƣợc trên cơ sở thƣơng lƣợng một cách trung thực, hợp tình, hợp lý, không trái với quy định của pháp luật và đạo đức của xã hội. Trong thƣơng lƣợng không một ai, không một bên nào với bất kì hình thức nào có thể cƣỡng ép hoặc can thiệp vào sự thỏa thuận của các đƣơng sự. Ngay cả cơ quan, chủ thể làm trung gian là Tòa án là cơ quan Tƣ pháp mang quyền lực nhà nƣớc cũng không thể can thiệp, hay cƣỡng ép sự thỏa thuận, mà chỉ có vai trò trung gian bên thứ ba giúp đỡ các bên thỏa thuận với nhau mà không đƣợc quyền can thiệp vào những thỏa thuận đó.
Thứ hai, hòa giải tranh chấp đất đai không chỉ dựa trên chính sách, pháp luật của Đảng và Nhà nước mà còn áp dụng phong tục, tập quán truyền thống, hương ước, quy ước, luật tục của địa phương… để vận động, thuyết phục các bên tranh chấp. Nhƣ chúng ta đã biết, khi tranh chấp đất đai phát sinh, nó thƣờng kéo theo nguy cơ làm ảnh hƣởng tiêu cực đến mối quan hệ anh em, bạn bè, họ hàng, láng giềng,…Ngoài ra, trong một số trƣờng hợp quá trình sử dụng đất bắt nguồn từ lâu đời, nên nhiều vấn đề áp dụng pháp luật hiện hành thì sẽ không thể giải quyết đƣợc. Chính vì vậy, bên cạnh việc tuân thủ các quy định 13 của pháp luật trong việc hòa giải tranh chấp đât đai, thì tùy từng vụ việc, tùy từng mối quan hệ giữa các bên tranh chấp còn phải dựa trên phong tục tập quán, truyền thống, hƣơng ƣớc,… tại địa phƣơng để giải quyết vừa hợp lý vừa hợp tình, đồng thời giữ gìn mối quan hệ tốt đẹp giữa các bên tranh chấp. Tuy nhiên, cần lƣu ý rằng các phong tục, tập quán, hƣơng ƣớc,…đƣợc áp dụng phải là phong tục tập quán tốt đẹp, không trái với pháp luật, đạo đức và chuẩn mực xã hội.
Tránh tuyệt đối áp dụng các hủ tục, tập quán lỗi thời trái quy định của pháp luật để vận dụng trong công tác hòa giải. Thứ ba, bên trung gian tiến hành hòa giải tranh chấp đất đai phải là chủ thể độc lập với các bên tranh chấp, am hiểu pháp luật đất đai, nắm rõ nguồn gốc, quá trình sử dụng đất cũng như nguyên nhân tranh chấp. Ngƣời hòa giải tranh chấp đất đai phải đảm bảo tính khách quan, công minh, giải quyết tranh chấp một cách công bằng, không thiên vị, không áp đăt các bên tranh chấp trong quá trình hòa giải. Theo đó, ngƣời tiến hành hòa giải chỉ đƣa ra những lời giải thích, phân tích những điều hay lẽ phải hoặc đƣa ra ý kiến tƣ vấn hợp tình hợp lý để các bên tranh chấp có thể dựa vào đó để đƣa ra quyết định hòa giải những mâu thuẫn, bất đồng.
Đặc biệt, tuyệt đối chủ thể tiến hành hòa giải không đƣợc đƣa ra nhận định chủ quan hoặc phán quyết đúng, sai để áp đặt các bên tranh chấp. Ngoài ra, trên thực tế tranh chấp đất đai đƣợc xem là tranh chấp về tài sản có giá trị lớn, quyền sử dụng có thể đã đƣợc dịch chuyển qua nhiều chủ thể, có nguồn gốc phức tạp nên mức độ tranh chấp thƣờng quyết liệt, do vậy, chủ thể trung gian tiến hành hòa giải phải là ngƣời am hiểu pháp luật đất đai và các ngành luật có liên quan, nắm vững nguồn gốc, quá trình sử dụng đất và nguyên nhân tranh chấp giữa các bên. Vai trò của hòa giải tranh chấp đất đai Thực tiễn đã khẳng định, khi áp dụng thủ tục hòa giải trong giải quyết tranh chấp dân sự nói chung, tranh chấp đất đai nói riêng đã minh chứng đƣợc 14 vai trò to lớn của thủ tục hòa giải. Điều này nó cũng đƣợc minh chứng, khi nhiều quốc gia với nhiều dòng họ pháp luật khác nhau nhƣng đều coi trọng yếu tố hòa giải khi áp dụng giải quyết tranh chấp.
Đặc biệt, trong các tranh chấp đất đai, hòa giải có vai trò quan trọng đặc biệt, nếu hòa giải thành thì quyền và lợi ích của các bên đƣợc đảm bảo, mối quan hệ giữa các bên vẫn đƣợc duy trì, đồng thời tránh hệ lụy xấu về nhiều mặt cho cả bên tranh chấp, gia đình và xã hội. Cụ thể hòa giải tranh chấp đất đai có một số vai trò nhƣ sau: Thứ nhất, hòa giải tranh chấp đất đai giúp bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của các bên trong tranh chấp đất đai và đảm bảo trật tự xã hội. Có thể thấy hoạt động hòa giải có mục đích nhằm chấm dứt mâu thuẫn, xung đột hoặc xích mích, tranh chấp một cách ổn thỏa nhất. Nếu nhƣ giải quyết tranh chấp bằng phƣơng thức tố tụng, khi kết thúc phiên tòa Hội đồng xét xử phải ra bản án tuyên chấp nhận hoặc không chấp nhận yêu cầu của đƣơng sự; hay nói cách khác phán quyết của Tòa án sẽ có bên thắng bên thua, bên thua thƣờng không đồng ý với phán quyết của Tòa án dẫn tới kháng cáo, kháng nghị kéo dài và công tác thi hành án cũng bị ảnh hƣởng đáng kể từ đó ảnh hƣởng không chỉ đến quyền, lợi ích của chính các bên tranh chấp mà còn ảnh hƣởng đến công tác xét xử tại Tòa án.