CHƯƠNG I - NHỮNG ĐẶC ĐIỂM CƠ BẢN CỦA PHÁP LUẬT VIỆT NAM HIỆN NAY VÀ THỰC TIỄN “XÂY DỰNG TRÊN NỀN TẢNG ĐẠO ĐỨC, TRUYỀN THỐNG TỐT ĐẸP, NHỮNG THUẦN PHONG MỸ TỤC CỦA DÂN TỘC VIỆT NAM” THÔNG QUA CÁC HOẠT ĐỘNG CỦA BÁO CHÍ VIỆT NAM HIỆN NAY I - Đặc điểm cơ bản của Pháp luật Việt Nam hiện nay 1. Khái niệm Pháp luật Việt Nam là kiểu pháp luật xã hội chủ nghĩa và được định nghĩa như sau: Pháp luật xã hội chủ nghĩa là hệ thống các quy tắc xử sự, thể hiện ý chí của giai cấp công nhân và lao động, dưới sự lãnh đạo của Đảng, do Nhà nước xã hội chủ nghĩa ban hành hoặc thừa nhận và đảm bảo thực hiện bằng sức mạnh cưỡng chế của nhà nước trên cơ sở giáo dục và thuyết phục mọi người tôn trọng thực hiện. Bản chất Nước ta đang trên hành trình xây dựng một nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và một nhà nước pháp quyền. Song song với đó, việc hợp tác và hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng đã trở thành một yếu tố quan trọng, vừa là mục tiêu, vừa là động lực thúc đẩy quá trình hoàn thiện hệ thống pháp luật.
Hệ thống pháp luật Việt Nam được xây dựng trên cơ sở kinh tế đa thành phần, trong đó kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo, cùng với sự liên minh giữa các giai cấp và tầng lớp xã hội. Tư tưởng Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh là nền tảng tư tưởng vững chắc cho sự phát triển của pháp luật nước ta. Mặc dù có bản chất vừa thể hiện tính giai cấp vừa thể hiện tính xã hội và cũng mang những đặc trưng chung của pháp luật như tính bắt buộc chung, tính quy phạm phổ biến, nhưng pháp luật Việt Nam có những nét đặc sắc riêng. Xuất phát từ cơ sở kinh tế - xã hội và tư tưởng độc lập, tự chủ, pháp luật Việt Nam không chỉ là công cụ quản lý xã hội mà còn là phương tiện để xây dựng một xã hội công bằng, dân chủ, văn minh.
Giáo trình lý luận nhà nước và pháp luật. NXB Công an Nhân Dân. 3 Pháp luật xã hội chủ nghĩa Việt Nam là một hệ thống pháp luật mới, ra đời và phát triển trong điều kiện lịch sử - xã hội đặc biệt. Khác với các kiểu pháp luật trước đây, pháp luật xã hội chủ nghĩa Việt Nam đóng vai trò trung tâm trong việc xây dựng và bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa.
Bản chất của pháp luật này thể hiện rõ nét qua các đặc trưng cơ bản như sau: Thứ nhất, Pháp luật Việt Nam là một hệ thống các quy tắc xử sự có tính thống nhất cao. Hệ thống pháp luật bao gồm nhiều quy phạm pháp luật khác nhau, được ban hành để điều chỉnh các quan hệ xã hội đa dạng. Mặc dù có sự đa dạng này, nhưng tất cả các quy phạm pháp luật đều có chung một bản chất và thống nhất với nhau. Điều này tạo nên sự đồng bộ và chặt chẽ cho toàn bộ hệ thống pháp luật.
Thứ nhất, Pháp luật Việt Nam là pháp luật trong thời kỳ quá độ lên xã hội chủ nghĩa. Nhằm thích ứng với giai đoạn đất nước chuyển mình từ một nền kinh tế kém phát triển sang một nền kinh tế công nghiệp hiện đại. Sự đấu tranh giữa các yếu tố kinh tế - xã hội cũ và mới diễn ra phức tạp, đòi hỏi hệ thống pháp luật phải liên tục được hoàn thiện để đáp ứng yêu cầu của thực tiễn. Thứ hai, Pháp luật Việt Nam là biểu hiện rõ nét ý chí của giai cấp công nhân và đông đảo nhân dân lao động.
Khác biệt cơ bản so với các chế độ trước đây, nơi pháp luật thường phục vụ cho một thiểu số giai cấp thống trị, pháp luật xã hội chủ nghĩa đại diện cho lợi ích của đa số tuyệt đối trong xã hội. Chính vì vậy, pháp luật này dễ dàng được người dân tôn trọng và thực hiện một cách tự giác. Pháp luật xã hội chủ nghĩa là pháp luật thực sự dân chủ vì nó bảo vệ quyền tự do, đân chủ rộng rãi cho nhân dân lao động.2 Tuy nhiên, việc thể hiện ý chí của giai cấp công nhân và nhân dân lao động trong pháp luật xã hội chủ nghĩa cũng cần phải linh hoạt và toàn diện. Trong quá trình xây dựng và hoàn thiện pháp luật, cần phải tính đến những yếu tố đa dạng của xã hội, đặc biệt là sự 2 Hồ Chí Minh.
Nhà nước và pháp luật. 4 khác biệt về lợi ích giữa các tầng lớp. Điều này nhằm đảm bảo rằng pháp luật không chỉ phản ánh ý chí của đa số mà còn đảm bảo sự công bằng và hài hòa trong xã hội. Thứ ba, Pháp luật Việt Nam là cơ sở pháp lý vững chắc cho quá trình xây dựng và hoàn thiện nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam.
Việc đưa quy định về nhà nước pháp quyền vào hệ thống pháp luật của nước ta được quy định rõ trong Khoản 1 và 2, Điều 2, Hiến pháp 2013 như sau: “Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân. Nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam do Nhân dân làm chủ; tất cả quyền lực nhà nước thuộc về Nhân dân mà nền tảng là liên minh giữa giai cấp công nhân với giai cấp nông dân và đội ngũ trí thức.” Thứ tư, Pháp luật Việt Nam có mối quan hệ mật thiết với nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Nền kinh tế đóng vai trò quyết định trong việc định hình pháp luật, nghĩa là pháp luật luôn phản ánh trình độ phát triển của nền kinh tế. Mọi thay đổi trong kinh tế đều kéo theo những điều chỉnh tương ứng trong hệ thống pháp luật.
Tuy nhiên, pháp luật cũng có khả năng tác động trở lại, thúc đẩy sự phát triển của nền kinh tế theo hướng đúng đắn. Để pháp luật phát huy hiệu quả trong việc thúc đẩy phát triển kinh tế, việc xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật phải dựa trên cơ sở khoa học, phù hợp với thực tiễn. Pháp luật không thể tách rời khỏi bối cảnh kinh tế - xã hội cụ thể. Do đó, việc xác định đúng đặc điểm và xu hướng phát triển của nền kinh tế là vô cùng quan trọng.
Một hệ thống pháp luật đồng bộ, phù hợp sẽ tạo ra môi trường pháp lý ổn định, thu hút đầu tư và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Thứ năm, Pháp luật Việt Nam luôn có quan hệ sâu sắc với đường lối, chủ trương, chính sách của Đảng Cộng sản Việt Nam. Đảng đóng vai trò định hướng phương hướng xây dựng, nội dung và việc tổ chức thực hiện pháp luật. Pháp luật chính là sự thể chế hóa đường lối, chính sách của Đảng thành những quy định cụ thể, có tính ràng buộc trên toàn 5 xã hội.
Vì vậy, việc xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật luôn phải tuân theo các quan điểm của Đảng để đảm bảo sự thống nhất và hiệu quả. Mặc dù chịu sự chi phối của đường lối, chính sách của Đảng, pháp luật vẫn có tính độc lập tương đối. Pháp luật có thể tác động trở lại, góp phần kiểm nghiệm tính đúng đắn và hiệu quả của các đường lối, chính sách đó. Thông qua pháp luật, các đường lối, chính sách của Đảng được triển khai nhanh chóng và hiệu quả hơn.
Tuy nhiên, cần tránh hai thái cực: một là, không thể xây dựng và thực hiện pháp luật một cách hình thức, tách rời khỏi đường lối, chính sách của Đảng; hai là, không thể sử dụng đường lối, chính sách của Đảng để thay thế cho pháp luật, làm giảm vai trò của pháp luật. Thứ sáu, pháp luật Việt Nam được xây dựng trên nền tảng đạo đức, truyền thống tốt đẹp, những thuần phong mỹ tục của dân tộc Việt Nam. Đạo đức, với tư cách là những chuẩn mực về cái thiện, cái ác, ảnh hưởng sâu sắc đến hành vi của con người. Pháp luật, trong khi đó, thể hiện ý chí chung của giai cấp công nhân và nhân dân lao động.
Cả pháp luật và đạo đức đều hướng tới mục tiêu xây dựng một xã hội công bằng, văn minh. Vì vậy, chúng tác động qua lại lẫn nhau: pháp luật có thể củng cố những chuẩn mực đạo đức tích cực và loại bỏ những hủ tục lạc hậu, đồng thời, đạo đức cũng góp phần nâng cao hiệu quả thi hành pháp luật. Truyền thống và thuần phong mỹ tục là những quy tắc ứng xử tốt đẹp được hình thành trong quá trình lịch sử của một cộng đồng. Đó là những giá trị tốt đẹp như lòng yêu nước, tinh thần đoàn kết, nhân đạo, tinh thần "Lá lành đùm lá rách", "Uống nước nhớ nguồn”, cùng nhiều đức tính quý báu khác, đã hun đúc nên bản sắc văn hóa Việt Nam.
Thứ bảy, Pháp luật Việt Nam vẫn đang không ngừng được hoàn thiện để thích ứng với sự phát triển không ngừng của xã hội. Quá trình đổi mới đất nước càng sâu rộng, yêu cầu về một hệ thống pháp luật hoàn thiện càng trở nên cấp thiết. Sự đa dạng và phức tạp của các quan hệ xã hội hiện đại đòi hỏi pháp luật phải có phạm vi điều chỉnh rộng lớn. Đồng thời, sự biến đổi nhanh chóng của đời sống cũng đặt ra yêu cầu phải thường xuyên bổ sung, sửa đổi pháp luật để đáp ứng kịp thời những vấn đề mới phát sinh.
6 Thứ tám, Pháp luật Việt Nam chịu ảnh hưởng của yếu tố quốc tế. Nước ta đang tích cực hội nhập vào nền kinh tế thế giới, tham gia sâu rộng vào các hoạt động giao lưu quốc tế. Sự mở cửa này đã tạo ra những cơ hội mới cho đất nước nhưng đồng thời cũng đặt ra những thách thức mới cho hệ thống pháp luật. Áp lực hội nhập đòi hỏi pháp luật Việt Nam phải không ngừng được hoàn thiện để phù hợp với các chuẩn mực quốc tế.
Việc tiếp thu những tinh hoa pháp luật của các nước trên thế giới là điều cần thiết để nâng cao năng lực cạnh tranh của đất nước. Nguyên tắc Nguyên tắc pháp luật là những nguyên lý cơ bản, những tư tưởng chỉ đạo chi phối toàn bộ hệ thống pháp luật. Chúng có thể được chia thành hai loại chính: nguyên tắc chung và nguyên tắc pháp lý đặc thù. Nguyên tắc chung phản ánh trực tiếp chế độ xã hội hiện hành và định hướng cho hệ thống pháp luật về việc củng cố và bảo vệ chế độ đó.