I. Tổng quan luận án TS về pháp luật quốc tế Hoàng Sa Trường Sa
Luận án tiến sĩ "Pháp luật quốc tế và việc giải quyết tranh chấp hai quần đảo Hoàng Sa, Trường Sa" của tác giả Phạm Vũ Thắng là một công trình nghiên cứu khoa học pháp lý chuyên sâu. Nó đáp ứng nhu cầu cấp thiết của thực tiễn trong bối cảnh cuộc tranh chấp chủ quyền tại Biển Đông ngày càng phức tạp. Mục tiêu chính của luận án là làm sâu sắc thêm các vấn đề lý luận về pháp luật quốc tế liên quan đến việc xác lập chủ quyền lãnh thổ và giải quyết tranh chấp. Dựa trên nền tảng pháp lý vững chắc, nghiên cứu này tiến hành đánh giá các luận cứ của các bên liên quan, đặc biệt là Trung Quốc, Philippines, và Malaysia. Từ đó, luận án đề xuất các giải pháp khả thi, góp phần củng cố sức mạnh đấu tranh pháp lý của Việt Nam nhằm bảo vệ chủ quyền đối với hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa. Công trình này không chỉ hệ thống hóa cơ sở pháp lý mà còn áp dụng các nguyên tắc quan trọng như luật đương đại (intertemporal law) và thời điểm kết tinh tranh chấp (critical date) để soi chiếu vào các hành vi thực tế của các quốc gia. Cách tiếp cận này mang lại một góc nhìn mới, không chỉ liệt kê sự kiện lịch sử mà phân tích chúng dưới lăng kính của quan hệ pháp luật quốc tế, bao gồm đối tượng, chủ thể, và cách thức xác lập chủ quyền. Luận án này có giá trị to lớn trong việc cung cấp luận cứ khoa học, phục vụ công tác tuyên truyền và giảng dạy luật quốc tế, đồng thời là tài liệu tham khảo quan trọng cho các nhà hoạch định chính sách trong cuộc đấu tranh bảo vệ chủ quyền biển đảo.
1.1. Luận giải tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu tranh chấp
Tính cấp thiết của luận án bắt nguồn từ vị trí chiến lược và tầm quan trọng của hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa. Các quần đảo này không chỉ có ý nghĩa về an ninh, quốc phòng mà còn chứa đựng nguồn tài nguyên thiên nhiên phong phú. Thực tế, toàn bộ quần đảo Hoàng Sa đang bị Trung Quốc chiếm đóng trái phép, và tại Trường Sa, nhiều quốc gia như Trung Quốc, Đài Loan, Philippines, Malaysia cũng có những yêu sách và chiếm giữ một số thực thể. Tình hình này tạo ra nguy cơ xung đột tiềm tàng, đe dọa trực tiếp đến chủ quyền quốc gia của Việt Nam, cũng như hòa bình và an ninh trong khu vực. Trong bối cảnh đó, pháp luật quốc tế nổi lên như một công cụ hữu hiệu nhất để tạo ra sự bình đẳng giữa các quốc gia và duy trì trật tự thế giới, như tinh thần của Hiến chương Liên hợp quốc. Việc nghiên cứu một cách hệ thống và khoa học về chủ đề này là một nhu cầu pháp lý, nhằm đáp ứng những đòi hỏi cấp bách từ thực tiễn cuộc đấu tranh bảo vệ chủ quyền.
1.2. Phân tích phạm vi và phương pháp nghiên cứu của luận án
Luận án giới hạn phạm vi nghiên cứu từ góc độ pháp luật quốc tế, tập trung vào vấn đề chủ quyền và các giải pháp đấu tranh pháp lý. Về luật nội dung, công trình đi sâu vào các quy phạm và nguyên tắc điều chỉnh việc xác lập và thực thi chủ quyền lãnh thổ, điển hình là nguyên tắc chiếm hữu thật sự. Về luật hình thức, luận án phân tích các cơ chế và phương thức hòa bình giải quyết tranh chấp quốc tế có thể áp dụng cho Việt Nam. Phương pháp nghiên cứu chủ đạo là duy vật biện chứng, kết hợp với các phương pháp tổng hợp, phân tích, và so sánh. Đặc biệt, phương pháp tiếp cận lịch sử được sử dụng để xem xét luật pháp quốc tế trong quá trình phát triển của nó, từ đó xác định các tiêu chuẩn pháp lý có hiệu lực theo luật đương đại. Phương pháp phân tích pháp lý được dùng để đánh giá các sự kiện lịch sử, làm rõ tính hợp pháp trong các hành vi chủ quyền của Việt Nam và tính bất hợp pháp trong yêu sách của các bên khác.
II. Giải mã thách thức pháp lý trong tranh chấp Hoàng Sa Trường Sa
Cuộc tranh chấp chủ quyền đối với hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa đặt ra nhiều thách thức pháp lý phức tạp, đòi hỏi một sự am hiểu sâu sắc về luật pháp quốc tế. Một trong những thách thức lớn nhất là việc các bên đưa ra những diễn giải khác nhau, thậm chí đối lập, về cùng một sự kiện lịch sử hoặc một nguyên tắc pháp lý. Luận án của tác giả Phạm Vũ Thắng đã chỉ ra rằng, trong khi Việt Nam có đầy đủ bằng chứng lịch sử và pháp lý về việc xác lập và thực thi chủ quyền liên tục, hòa bình, thì các quốc gia khác lại dựa trên những luận cứ thiếu vững chắc. Ví dụ, Trung Quốc thường viện dẫn cái gọi là "danh nghĩa lịch sử" từ thời cổ đại, nhưng những bằng chứng này không đáp ứng được tiêu chuẩn của nguyên tắc chiếm hữu thật sự theo luật pháp quốc tế hiện đại. Tương tự, các yêu sách của Philippines hay Malaysia chủ yếu dựa vào nguyên tắc kề cận địa lý hoặc sự kéo dài tự nhiên của thềm lục địa, những nguyên tắc này không thể phủ nhận một danh nghĩa chủ quyền đã được xác lập từ trước đó. Thêm vào đó, việc Trung Quốc sử dụng vũ lực để chiếm đóng Hoàng Sa năm 1974 là một hành vi vi phạm nghiêm trọng nguyên tắc cấm sử dụng vũ lực trong quan hệ quốc tế, làm cho tình hình càng thêm phức tạp và khó giải quyết bằng các biện pháp hòa bình.
2.1. Đánh giá tình hình nghiên cứu và luận cứ của các bên
Luận án đã tổng quan một cách có hệ thống tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước về vấn đề Hoàng Sa và Trường Sa. Các công trình nghiên cứu của Việt Nam và nhiều học giả quốc tế uy tín như Monique Chemillier Gendreau đều khẳng định chủ quyền của Việt Nam. Tuy nhiên, một số nghiên cứu nước ngoài vẫn còn hoài nghi do tiếp cận nguồn tài liệu chưa đầy đủ. Ngược lại, Trung Quốc đầu tư rất lớn vào việc nghiên cứu và công bố các tài liệu nhằm hợp thức hóa yêu sách của mình, dù các luận cứ này thường bị chỉ trích là thiếu cơ sở pháp lý và mang tính diễn giải tùy tiện. Luận án chỉ rõ sự cần thiết phải tiếp tục củng cố và phổ biến các luận cứ pháp lý của Việt Nam để xóa tan những hoài nghi không đáng có và bác bỏ một cách thuyết phục các yêu sách phi lý từ các bên liên quan.
2.2. Xác định các vấn đề pháp lý phức tạp cần làm rõ
Một số vấn đề pháp lý phức tạp được luận án xác định cần làm rõ bao gồm: giá trị pháp lý của các bản đồ cổ, sự khác biệt giữa hành vi của nhà nước và hoạt động của tư nhân trong việc xác lập chủ quyền, và việc áp dụng nguyên tắc kế thừa quốc gia đối với chủ quyền lãnh thổ của Việt Nam qua các thời kỳ lịch sử. Đặc biệt, khái niệm về thời điểm kết tinh tranh chấp (critical date) là một công cụ pháp lý quan trọng. Luận án nhấn mạnh rằng mọi hành vi củng cố vị trí chiếm đóng của các bên sau thời điểm này đều không tạo ra danh nghĩa chủ quyền hợp pháp. Đây là một điểm mấu chốt để bác bỏ các hành động bồi lấp, xây dựng đảo nhân tạo của Trung Quốc trong những năm gần đây, vốn chỉ nhằm thay đổi hiện trạng một cách bất hợp pháp.
III. Cơ sở pháp luật quốc tế về việc xác lập chủ quyền lãnh thổ
Luận án đã hệ thống hóa một cách toàn diện cơ sở pháp luật quốc tế về xác lập chủ quyền lãnh thổ, làm nền tảng để đánh giá tính hợp pháp của các yêu sách tại Hoàng Sa và Trường Sa. Các nguồn luật quan trọng nhất bao gồm điều ước quốc tế, tập quán quốc tế, và các nguyên tắc chung của pháp luật. Trong đó, Hiến chương Liên hợp quốc và Công ước của Liên hợp quốc về Luật biển 1982 (UNCLOS 1982) là những văn kiện nền tảng. UNCLOS 1982 quy định rõ chế độ pháp lý của đảo, đá và các thực thể khác, cũng như quyền của quốc gia ven biển, nhưng nhấn mạnh rằng các quyền này không được xâm phạm đến chủ quyền lãnh thổ đã được xác lập từ trước. Tập quán quốc tế, đặc biệt là các quy tắc về xác lập chủ quyền, đã phát triển qua nhiều thế kỷ. Ban đầu, luật pháp quốc tế thừa nhận các phương thức như khám phá, chiếm hữu tượng trưng. Tuy nhiên, theo thời gian, các tiêu chuẩn ngày càng chặt chẽ hơn, và nguyên tắc chiếm hữu thật sự đã trở thành quy tắc cốt lõi để xác định chủ quyền lịch sử. Nguyên tắc này đòi hỏi quốc gia phải thực thi quyền lực nhà nước một cách thực chất, liên tục, hòa bình và công khai trên một vùng lãnh thổ vô chủ. Luận án đã phân tích sâu sắc các yếu tố cấu thành của nguyên tắc này để áp dụng vào trường hợp của Việt Nam.
3.1. Phân tích sâu nguyên tắc chiếm hữu thật sự effective occupation
Luận án làm rõ nguyên tắc chiếm hữu thật sự bao gồm ba yếu tố cốt lõi. Thứ nhất, đối tượng chiếm hữu phải là lãnh thổ vô chủ (terra nullius) tại thời điểm xác lập. Thứ hai, chủ thể chiếm hữu phải là nhà nước, hành động nhân danh quyền lực công, chứ không phải các cá nhân hay tư nhân. Thứ ba, cách thức chiếm hữu phải thể hiện ý chí làm chủ và thực thi chủ quyền một cách liên tục, hòa bình và công khai. Các hoạt động của nhà nước Việt Nam từ thời các chúa Nguyễn, thông qua việc thành lập và duy trì hoạt động của Đội Hoàng Sa, đã đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn này. Các hoạt động như đo đạc hải trình, vẽ bản đồ, thu lượm sản vật, cứu hộ tàu thuyền bị nạn đều là những hành vi thực thi chủ quyền nhân danh nhà nước một cách rõ ràng và hiệu quả, phù hợp với điều kiện của các quần đảo xa bờ và không có người ở vào thời điểm đó.
3.2. Vai trò của Điều ước quốc tế và Công ước Luật biển 1982
Công ước Luật biển 1982 là văn bản pháp lý quan trọng, nhưng nó không giải quyết các tranh chấp chủ quyền lãnh thổ có từ trước khi Công ước ra đời. Tuy nhiên, các định nghĩa của nó về "đảo" (Điều 121) và "quần đảo" (Điều 46) cung cấp cơ sở pháp lý để xác định quy chế của các thực thể tại Hoàng Sa và Trường Sa. Luận án chỉ ra rằng nhiều thực thể mà Trung Quốc chiếm đóng và bồi lấp thực chất chỉ là bãi đá ngầm, không có vùng đặc quyền kinh tế và thềm lục địa riêng. Ngoài ra, các điều ước quốc tế khác như Hiệp định Sơ bộ 1946 và Hiệp định Geneva 1954 cũng gián tiếp thừa nhận sự toàn vẹn lãnh thổ của Việt Nam, bao gồm cả các quần đảo ngoài khơi.
IV. Phân tích luận cứ chủ quyền Việt Nam tại Hoàng Sa Trường Sa
Dựa trên cơ sở pháp luật quốc tế đã được hệ thống hóa, luận án tiến hành phân tích sâu sắc và khẳng định tính hợp pháp của chủ quyền Việt Nam đối với hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa. Bằng chứng của Việt Nam là vững chắc nhất, thể hiện qua một quá trình xác lập và thực thi chủ quyền liên tục qua nhiều thế kỷ. Ngay từ thế kỷ XVII, các chúa Nguyễn đã tổ chức Đội Hoàng Sa để khai thác và quản lý hai quần đảo này. Các hoạt động này được ghi lại rõ ràng trong các văn bản chính sử của nhà nước như Đại Nam Thực Lục, Châu bản triều Nguyễn, cũng như các tài liệu địa lý uy tín như Phủ Biên Tạp Lục. Đây là những bằng chứng không thể chối cãi về việc thực thi chủ quyền lãnh thổ nhân danh nhà nước. Quá trình này tiếp tục được các triều đại sau và chính quyền Pháp thuộc kế thừa một cách liên tục. Luận án nhấn mạnh rằng, việc nhà nước Việt Nam qua các thời kỳ luôn coi Hoàng Sa và Trường Sa là một phần không thể tách rời của lãnh thổ, được thể hiện qua các văn bản hành chính và bản đồ, đã đáp ứng đầy đủ yêu cầu của nguyên tắc chiếm hữu thật sự. So với các bằng chứng không đáng tin cậy của các bên yêu sách khác, luận cứ của Việt Nam có tính thuyết phục và hợp pháp vượt trội.
4.1. Luận giải chủ quyền hợp pháp của Việt Nam qua bằng chứng lịch sử
Luận án chứng minh chủ quyền hợp pháp của Việt Nam thông qua việc hệ thống hóa các bằng chứng lịch sử và đánh giá chúng dưới góc độ pháp lý. Các tài liệu như châu bản, địa bạ, bản đồ cổ của triều Nguyễn và các tài liệu phương Tây đều xác nhận việc Việt Nam đã xác lập chủ quyền đối với Hoàng Sa và Trường Sa từ rất sớm, khi chúng còn là lãnh thổ vô chủ. Sự liên tục của chủ quyền được thể hiện qua nguyên tắc kế thừa quốc gia. Pháp, với tư cách là quốc gia bảo hộ, đã tiếp tục thực thi chủ quyền của Việt Nam và bảo vệ nó trên trường quốc tế. Sau đó, Chính phủ Việt Nam Cộng hòa và hiện nay là Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam tiếp tục kế thừa và thực thi chủ quyền này. Tuyên bố của Thủ tướng Trần Văn Hữu tại Hội nghị San Francisco năm 1951 là một minh chứng hùng hồn, khi khẳng định chủ quyền của Việt Nam đối với hai quần đảo mà không có quốc gia nào phản đối.
4.2. Bác bỏ các yêu sách phi lý từ góc độ luật pháp quốc tế
Luận án đã dành một phần quan trọng để phân tích và bác bỏ các yêu sách phi lý của các bên khác. Đối với luận cứ "phát hiện sớm" của Trung Quốc, nghiên cứu chỉ ra rằng việc phát hiện đơn thuần không tạo ra danh nghĩa chủ quyền theo pháp luật quốc tế. Các hoạt động mà Trung Quốc viện dẫn trong lịch sử chủ yếu là của ngư dân tư nhân, không phải hành vi của nhà nước. Đối với các yêu sách của Philippines, Malaysia và Brunei dựa trên nguyên tắc kề cận hay thềm lục địa, luận án khẳng định các nguyên tắc này không thể ưu tiên hơn một danh nghĩa chủ quyền lịch sử đã được xác lập từ trước. Hơn nữa, hành vi sử dụng vũ lực của Trung Quốc để chiếm đóng Hoàng Sa năm 1974 là bất hợp pháp và không thể được công nhận, theo nguyên tắc cấm sử dụng vũ lực được quy định trong Hiến chương Liên hợp quốc.
V. Phương pháp hòa bình giải quyết tranh chấp Hoàng Sa Trường Sa
Trên cơ sở phân tích thực trạng tranh chấp và các quy định của pháp luật quốc tế, luận án đề xuất một số giải pháp khả thi nhằm đấu tranh bảo vệ chủ quyền của Việt Nam đối với quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa. Phương pháp tiếp cận chung là kiên trì các biện pháp hòa bình, phù hợp với Hiến chương Liên hợp quốc và luật pháp quốc tế. Luận án nhấn mạnh tầm quan trọng của việc kết hợp linh hoạt nhiều biện pháp, từ ngoại giao, pháp lý đến thực địa. Không có một giải pháp duy nhất nào có thể giải quyết triệt để vấn đề phức tạp này. Do đó, cần xây dựng một chiến lược tổng thể, dài hạn. Một trong những giải pháp pháp lý tiêu biểu được đề xuất là chuẩn bị và khởi kiện ra một cơ quan tài phán quốc tế, như Tòa án Công lý Quốc tế (ICJ) hoặc một tòa trọng tài được thành lập theo Phụ lục VII của UNCLOS. Mặc dù quá trình này đầy thách thức, đặc biệt là về vấn đề thẩm quyền của tòa án, nhưng nó mang lại cơ hội để công lý và lẽ phải được xác lập một cách khách quan. Song song với đó, việc tiếp tục đàm phán, cả song phương và đa phương, vẫn là một kênh quan trọng để quản lý xung đột và tìm kiếm các giải pháp tạm thời.
5.1. Khả năng khởi kiện ra Tòa án Công lý Quốc tế và trọng tài
Luận án phân tích sâu về khả năng đưa tranh chấp ra các cơ quan tài phán quốc tế. Việc khởi kiện ra Tòa án Công lý Quốc tế hoặc tòa trọng tài là một lựa chọn chiến lược. Giải pháp này giúp đưa vấn đề ra ánh sáng công luận quốc tế, buộc các bên phải tranh luận dựa trên cơ sở pháp lý thay vì sức mạnh. Mặc dù Trung Quốc thường từ chối thẩm quyền của các cơ quan tài phán, vụ kiện của Philippines năm 2013 đã cho thấy tính hiệu quả của con đường pháp lý. Việt Nam cần chuẩn bị một bộ hồ sơ pháp lý vững chắc, tập hợp đầy đủ các bằng chứng lịch sử và pháp lý, để sẵn sàng cho kịch bản này. Luận án cũng đề xuất khả năng sử dụng chức năng tư vấn của Tòa án Công lý Quốc tế thông qua Đại hội đồng Liên hợp quốc như một giải pháp thay thế.
5.2. Các giải pháp đàm phán đa phương và xây dựng hồ sơ pháp lý
Bên cạnh các biện pháp tài phán, luận án cũng nhấn mạnh vai trò của đàm phán đa phương và các giải pháp khác. Việc thúc đẩy đàm phán thực chất về Bộ Quy tắc ứng xử ở Biển Đông (COC) là cần thiết để quản lý căng thẳng. Đồng thời, Việt Nam cần không ngừng củng cố và xây dựng hồ sơ pháp lý chủ quyền, hệ thống hóa và công bố rộng rãi các bằng chứng. Các hoạt động khác như tăng cường nghiên cứu khoa học, phát triển dân sự trên các đảo đang quản lý, và nâng cao năng lực ngoại giao, quốc phòng cũng là những yếu tố quan trọng. Việc kết hợp đồng bộ các giải pháp này sẽ tạo nên một mặt trận đấu tranh hiệu quả, bảo vệ vững chắc chủ quyền thiêng liêng của Tổ quốc đối với Hoàng Sa và Trường Sa.
VI. Tổng kết giá trị và đóng góp của luận án về Hoàng Sa Trường Sa
Luận án tiến sĩ của tác giả Phạm Vũ Thắng là một công trình nghiên cứu có giá trị khoa học và thực tiễn cao, đóng góp quan trọng vào cuộc đấu tranh pháp lý bảo vệ chủ quyền của Việt Nam đối với quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa. Đóng góp lớn nhất của luận án là việc hệ thống hóa một cách toàn diện và sâu sắc cơ sở pháp luật quốc tế liên quan đến việc xác lập chủ quyền lãnh thổ. Nghiên cứu đã làm sáng tỏ các tiêu chuẩn của nguyên tắc chiếm hữu thật sự và áp dụng các công cụ pháp lý hiện đại như luật đương đại và thời điểm kết tinh tranh chấp để đánh giá các luận cứ. Cách tiếp cận này không chỉ củng cố vững chắc cho chủ quyền của Việt Nam mà còn bác bỏ một cách thuyết phục các yêu sách phi lý của các bên khác. Luận án không dừng lại ở việc phân tích lý thuyết mà còn đề xuất các giải pháp pháp lý cụ thể, khả thi, từ việc khởi kiện ra Tòa án Công lý Quốc tế đến việc xây dựng hồ sơ pháp lý và kết hợp các biện pháp đấu tranh khác. Kết quả nghiên cứu của luận án là nguồn tài liệu quý giá, góp phần nâng cao nhận thức, phục vụ công tác giảng dạy, nghiên cứu và hoạch định chính sách, khẳng định mạnh mẽ chủ quyền chính nghĩa của Việt Nam trên Biển Đông.
6.1. Đánh giá những đóng góp khoa học và thực tiễn của luận án
Về mặt khoa học, luận án đã làm phong phú thêm lý luận về xác lập chủ quyền lãnh thổ trong luật quốc tế, đặc biệt trong bối cảnh các tranh chấp phức tạp tại Biển Đông. Công trình đã trình bày vấn đề dưới một góc nhìn mới, phân tích các sự kiện lịch sử theo yếu tố cấu thành của quan hệ pháp luật, thay vì chỉ liệt kê theo trình tự thời gian. Về mặt thực tiễn, luận án cung cấp một hệ thống luận cứ pháp lý chặt chẽ, có thể được vận dụng trực tiếp trong các hoạt động đấu tranh ngoại giao và pháp lý. Nó cũng chỉ ra những điểm cần tiếp tục củng cố trong bằng chứng của Việt Nam, qua đó định hướng cho các nghiên cứu tiếp theo về lịch sử, địa lý, địa chất để hoàn thiện hồ sơ pháp lý chủ quyền.
6.2. Các kiến nghị và định hướng cho những nghiên cứu tiếp theo
Dựa trên kết quả nghiên cứu, luận án đưa ra các kiến nghị quan trọng. Thứ nhất, cần tiếp tục đầu tư nghiên cứu một cách có hệ thống và quy mô hơn nữa về vấn đề Hoàng Sa và Trường Sa, đặc biệt là các khía cạnh pháp lý. Thứ hai, cần chuẩn bị tốt về nhân lực, đào tạo đội ngũ chuyên gia luật biển và luật quốc tế. Thứ ba, cần đẩy mạnh công tác thông tin, tuyên truyền để cộng đồng quốc tế hiểu rõ về chủ quyền hợp pháp của Việt Nam. Luận án cũng mở ra những hướng nghiên cứu tiếp theo, chẳng hạn như nghiên cứu sâu hơn về vai trò của các cơ chế giải quyết tranh chấp trong khuôn khổ ASEAN, hoặc phân tích tác động của các yếu tố địa chính trị mới đến cuộc tranh chấp. Đây là những định hướng cần thiết để cuộc đấu tranh bảo vệ chủ quyền luôn được cập nhật và hiệu quả.
