Phân Tích Các Yếu Tố Ảnh Hưởng Đến Tăng Trưởng Nông Nghiệp Đồng Bằng Sông Cửu Long

Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến tăng trưởng nông nghiệp đồng bằng sông Cửu Long, từ khí hậu đến chính sách phát triển bền vững.

• Tác giả: Nguyễn Thị Lương
• Người hướng dẫn: PGS.TS Võ Thành Danh
• Trường học: Trường Đại Học Cần Thơ
• Chuyên ngành: Kinh Tế Nông Nghiệp
• Đề tài: Phân Tích Các Yếu Tố Ảnh Hưởng Đến Tăng Trưởng Nông Nghiệp Đồng Bằng Sông Cửu Long
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Cần Thơ

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• TÓM TẮT
• ABSTRACT
• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU
• 1.1. Tính cấp thiết của vấn đề nghiên cứu
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.2.1. Mục tiêu tổng quát
• 1.2.2. Mục tiêu cụ thể
• 1.3. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.4. Phạm vi nghiên cứu
• 1.4.1. Về không gian nghiên cứu
• 1.4.2. Về thời gian nghiên cứu
• 1.4.3. Về đối tượng nghiên cứu
• 1.5. Cách tiếp cận phân tích
• 1.6. Đóng góp của luận án
• 1.7. Kết cấu của luận án
• 2. CHƯƠNG 2: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 2.1. Lý thuyết tăng trưởng Cổ điển
• 2.2. Lý thuyết tăng trưởng Tân cổ điển
• 2.3. Lý thuyết tăng trưởng nội sinh
• 2.4. Lý thuyết chuyển đổi nông nghiệp truyền thống Schultz (1964)
• 2.5. Cơ sở thực nghiệm về tăng trưởng nông nghiệp
• 2.5.1. Các yếu tố nguồn lực ảnh hưởng đến tăng trưởng nông nghiệp
• 2.5.2. Phương pháp phân tích tăng trưởng trong nông nghiệp
• 2.5.3. Dữ liệu sử dụng trong phân tích tăng trưởng nông nghiệp
• 2.6. Cơ sở lý luận về sản xuất nông nghiệp
• 2.6.1. Khái niệm về nông nghiệp
• 2.6.2. Các nguồn lực trong sản xuất nông nghiệp
• 2.7. Cơ sở lí luận về tăng trưởng nông nghiệp
• 2.7.1. Đo lường tăng trưởng nông nghiệp
• 2.7.2. Năng suất và tăng trưởng nông nghiệp
• 2.7.2.1. Đo lường năng suất
• 2.7.3. Tiến bộ công nghệ và tăng trưởng
• 2.7.3.1. Tiến bộ công nghệ bao hàm và không bao hàm trong các yếu tố đầu vào
• 2.7.3.2. Tính trung lập trong tiến bộ tiến bộ công nghệ
• 2.7.4. Các chính sách về tăng trưởng và phát triển nông nghiệp Việt Nam
• 2.7.4.1. Vấn đề hợp tác hoá – cá thể và cá thể - liên kết
• 2.7.4.2. Vấn đề chuyên canh – hình thành các vùng sản xuất
• 2.7.4.3. Đa dạng hoá và chuyển đổi cơ cấu sản xuất
• 2.7.4.4. Hiệu quả sản xuất
• 2.7.4.5. Các vấn đề về đất đai nông nghiệp
• 2.7.4.6. Hỗ trợ sản xuất và tiêu thụ
• 2.7.4.7. Vấn đề thuỷ lợi và cơ sở hạ tầng nông thôn
• 2.7.4.8. Khoa học công nghệ và khuyến nông
• 2.7.5. Khoảng trống nghiên cứu
• 2.7.6. Giả thuyết thống kê
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Trình tự nghiên cứu
• 3.2. Mô hình ước lượng
• 3.2.1. Mô hình ước lượng các yếu tố ảnh hưởng đến tăng trưởng nông nghiệp
• 3.2.2. Mô hình kiểm định sự lan tỏa của công nghệ đến tăng trưởng nông nghiệp
• 3.2.3. Mô hình các nhân tố ảnh hưởng đến TFP nông nghiệp
• 3.3. Phương pháp phân tích
• 3.3.1. Quy trình phân tích
• 3.3.2. Phương pháp phân tích
• 3.4. Phương pháp thu thập số liệu
• 3.4.1. Mô hình các yếu tố ảnh hưởng đến tăng trưởng nông nghiệp
• 3.4.2. Mô hình các yếu tố ảnh hưởng đến tăng trưởng TFP
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Khái quát về điều kiện tự nhiên của vùng Đồng bằng sông Cửu Long
• 4.1.1. Vị trí địa lý
• 4.1.2. Điều kiện tự nhiên
• 4.2. Hệ thống sản xuất nông nghiệp Đồng bằng sông Cửu Long
• 4.2.1. Hệ thống canh tác chính
• 4.2.2. Hệ thống sản xuất nông nghiệp và những sản phẩm nông nghiệp chủ yếu
• 4.3. Thực trạng tăng trưởng nông nghiệp của vùng
• 4.4. Thực trạng và xu hướng phát triển nông nghiệp ĐBSCL qua Nghị quyết 120
• 4.5. Các yếu tố ảnh hưởng đến tăng trưởng nông nghiệp
• 4.5.1. Kết quả các kiểm định
• 4.5.2. Kết quả ước lượng các yếu tố ảnh hưởng đến tăng trưởng nông nghiệp
• 4.6. Phân tích tăng trưởng năng suất các yếu tố tổng hợp
• 4.7. Các nhân tố ảnh hưởng đến tăng trưởng năng suất các yếu tố tổng hợp
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ ĐỀ XUẤT
• 5.1. Kết luận
• 5.2. Hàm ý chính sách
• 5.3. Hạn chế và gợi ý hướng nghiên cứu tiếp theo
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC BIỂU BẢNG
• DANH MỤC HÌNH
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Tăng Trưởng Nông Nghiệp ĐBSCL Thực Trạng

Nông nghiệp đóng vai trò then chốt trong nền kinh tế Việt Nam, đặc biệt là ở Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL). Khu vực này đóng góp đáng kể vào GDP nông nghiệp cả nước, đặc biệt trong sản xuất lúa gạo, thủy sản và cây ăn trái. Tuy nhiên, thực trạng nông nghiệp ĐBSCL đang đối mặt với nhiều thách thức, bao gồm dịch bệnh, thiên tai và đặc biệt là biến đổi khí hậu (BĐKH) gây ra xâm nhập mặn (XNM). Tình hình này đòi hỏi các giải pháp cấp bách để đảm bảo tăng trưởng bền vững. Theo số liệu của Tổng cục Thống kê, ĐBSCL đóng góp hơn 30% vào GDP nông nghiệp Việt Nam trong giai đoạn 2016-2020, khẳng định vai trò quan trọng của khu vực này.

1.1. Vai trò của nông nghiệp ĐBSCL trong kinh tế Việt Nam

Nông nghiệp ĐBSCL không chỉ đảm bảo an ninh lương thực quốc gia mà còn đóng góp lớn vào xuất khẩu nông sản. Khu vực này là vựa lúa lớn nhất cả nước, đồng thời phát triển mạnh mẽ ngành thủy sản và cây ăn trái. Tăng trưởng kinh tế nông nghiệp ĐBSCL có tác động lan tỏa đến các ngành kinh tế khác, tạo việc làm và thu nhập cho người dân. Sự ổn định của nông nghiệp ĐBSCL có ý nghĩa quan trọng đối với sự phát triển kinh tế - xã hội của cả nước.

1.2. Thách thức từ biến đổi khí hậu và xâm nhập mặn

Biến đổi khí hậu và xâm nhập mặn đang đe dọa nghiêm trọng đến sản xuất nông nghiệp ĐBSCL. Nước biển dâng cao, thiếu nước ngọt và tình trạng sạt lở bờ sông, bờ biển ngày càng gia tăng. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất cây trồng, vật nuôi và đời sống của người nông dân. Theo Tổng cục Thủy lợi, XNM đã gây thiệt hại hàng nghìn ha nuôi trồng thủy sản, đặc biệt ở các tỉnh ven biển.

II. Phân Tích Các Yếu Tố Ảnh Hưởng Tăng Trưởng Nông Nghiệp

Nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng tăng trưởng nông nghiệp là rất quan trọng để đưa ra các giải pháp phù hợp. Các yếu tố này bao gồm nguồn lực tự nhiên (đất đai, nước), vốn, lao động, khoa học công nghệ và chính sách của nhà nước. Việc phân tích sâu sắc các yếu tố này giúp xác định động lực tăng trưởng và các rào cản cần vượt qua. Luận án của Nguyễn Thị Lương (2022) đã sử dụng mô hình ước lượng trung gian (PMG) để đánh giá ảnh hưởng của các yếu tố đầu vào đến giá trị sản lượng nông nghiệp ĐBSCL.

2.1. Tác động của nguồn lực tự nhiên và vốn đầu tư

Đất đai và nguồn nước là những yếu tố cơ bản của sản xuất nông nghiệp. Tuy nhiên, diện tích đất nông nghiệp đang bị thu hẹp do quá trình đô thị hóa và BĐKH. Vốn đầu tư vào nông nghiệp còn hạn chế, đặc biệt là đầu tư vào cơ sở hạ tầng và công nghệ. Việc quản lý và sử dụng hiệu quả nguồn lực tự nhiên và tăng cường đầu tư là rất quan trọng để thúc đẩy tăng trưởng nông nghiệp.

2.2. Vai trò của lao động và khoa học công nghệ

Lao động nông nghiệp ở ĐBSCL còn thiếu kỹ năng và trình độ chuyên môn. Ứng dụng khoa học công nghệ trong nông nghiệp còn chậm, đặc biệt là công nghệ sinh học và công nghệ thông tin. Nâng cao chất lượng nguồn lao động và đẩy mạnh ứng dụng KHCN là những giải pháp quan trọng để nâng cao năng suất và hiệu quả sản xuất. Theo luận án của Nguyễn Thị Lương, tăng trưởng nông nghiệp ĐBSCL chủ yếu là tăng trưởng theo quy mô, cần chú trọng hơn đến yếu tố công nghệ.

2.3. Ảnh hưởng của chính sách phát triển nông nghiệp

Chính sách của nhà nước đóng vai trò định hướng và tạo động lực cho phát triển nông nghiệp. Các chính sách về đất đai, tín dụng, hỗ trợ sản xuất và tiêu thụ nông sản có tác động lớn đến tăng trưởng nông nghiệp. Việc hoàn thiện và thực thi hiệu quả các chính sách này là rất quan trọng để tạo môi trường thuận lợi cho sản xuất và kinh doanh nông nghiệp.

III. Giải Pháp Tăng Năng Suất Nông Nghiệp ĐBSCL Bền Vững

Để tăng năng suất nông nghiệp ĐBSCL bền vững, cần có các giải pháp đồng bộ và toàn diện. Các giải pháp này bao gồm chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi, ứng dụng công nghệ cao, phát triển chuỗi giá trị và tăng cường liên kết sản xuất. Đồng thời, cần chú trọng đến bảo vệ môi trường và thích ứng với BĐKH. Theo Steensland (2021), tăng trưởng năng suất là yếu tố then chốt để chuyển đổi nông nghiệp và thích ứng với BĐKH.

3.1. Chuyển đổi cơ cấu cây trồng và vật nuôi thích ứng

Cần chuyển đổi từ trồng lúa sang các loại cây trồng và vật nuôi có giá trị kinh tế cao hơn và thích ứng với điều kiện tự nhiên của từng vùng. Ví dụ, có thể phát triển các mô hình trồng cây ăn trái, nuôi thủy sản kết hợp với du lịch sinh thái. Việc chuyển đổi cần dựa trên cơ sở khoa học và phù hợp với quy hoạch phát triển của địa phương.

3.2. Ứng dụng nông nghiệp công nghệ cao và kỹ thuật tiên tiến

Cần đẩy mạnh ứng dụng nông nghiệp công nghệ cao, bao gồm công nghệ sinh học, công nghệ thông tin và công nghệ vật liệu mới. Các kỹ thuật tiên tiến như tưới nhỏ giọt, bón phân thông minh, quản lý dịch hại tổng hợp cần được áp dụng rộng rãi. Việc ứng dụng công nghệ giúp nâng cao năng suất, chất lượng và hiệu quả sản xuất.

3.3. Phát triển chuỗi giá trị nông sản và liên kết sản xuất

Cần phát triển chuỗi giá trị nông sản từ sản xuất đến chế biến và tiêu thụ. Tăng cường liên kết giữa nông dân, doanh nghiệp và nhà nước để đảm bảo lợi ích hài hòa của các bên. Xây dựng thương hiệu và nâng cao khả năng cạnh tranh của nông sản ĐBSCL trên thị trường trong nước và quốc tế.

IV. Chính Sách Hỗ Trợ Tăng Trưởng Nông Nghiệp Bền Vững ĐBSCL

Để thúc đẩy tăng trưởng nông nghiệp bền vững ĐBSCL, cần có các chính sách hỗ trợ phù hợp và hiệu quả. Các chính sách này bao gồm hỗ trợ tín dụng, đầu tư, khoa học công nghệ, đào tạo nguồn nhân lực và bảo hiểm nông nghiệp. Đồng thời, cần tăng cường quản lý tài nguyên và bảo vệ môi trường. Nghị quyết 120/NQ-CP đã đề ra nhiều giải pháp quan trọng để phát triển bền vững ĐBSCL thích ứng với BĐKH.

4.1. Hỗ trợ tín dụng và đầu tư cho nông nghiệp

Cần tăng cường hỗ trợ tín dụng cho nông dân và doanh nghiệp nông nghiệp, đặc biệt là các dự án ứng dụng công nghệ cao và phát triển chuỗi giá trị. Khuyến khích đầu tư vào cơ sở hạ tầng nông nghiệp, bao gồm hệ thống thủy lợi, giao thông và kho bãi. Tạo điều kiện thuận lợi cho các doanh nghiệp đầu tư vào lĩnh vực nông nghiệp.

4.2. Phát triển khoa học công nghệ và đào tạo nhân lực

Tăng cường đầu tư vào nghiên cứu và phát triển khoa học công nghệ trong lĩnh vực nông nghiệp. Khuyến khích chuyển giao công nghệ từ các viện nghiên cứu, trường đại học đến người sản xuất. Đào tạo và nâng cao trình độ chuyên môn cho lao động nông nghiệp, đặc biệt là kỹ năng ứng dụng công nghệ mới.

4.3. Bảo hiểm nông nghiệp và quản lý rủi ro

Phát triển bảo hiểm nông nghiệp để giúp nông dân giảm thiểu rủi ro do thiên tai, dịch bệnh và biến động thị trường. Tăng cường quản lý tài nguyên và bảo vệ môi trường, đặc biệt là nguồn nước và đất đai. Xây dựng hệ thống cảnh báo sớm và phòng chống thiên tai hiệu quả.

V. Ứng Dụng Thực Tiễn và Kết Quả Nghiên Cứu Tăng Trưởng

Các nghiên cứu về tăng trưởng nông nghiệp cần được ứng dụng vào thực tiễn sản xuất và quản lý. Kết quả nghiên cứu có thể giúp các nhà hoạch định chính sách đưa ra các quyết định đúng đắn và hiệu quả. Đồng thời, cần phổ biến kiến thức và kinh nghiệm sản xuất tiên tiến cho người nông dân. Luận án của Nguyễn Thị Lương là một tài liệu tham khảo hữu ích cho các nghiên cứu về tăng trưởng nông nghiệp và sử dụng số liệu bảng.

5.1. Ứng dụng kết quả nghiên cứu vào hoạch định chính sách

Kết quả nghiên cứu về các yếu tố ảnh hưởng đến tăng trưởng nông nghiệp có thể giúp các nhà hoạch định chính sách xác định các ưu tiên và giải pháp phù hợp. Ví dụ, nếu nghiên cứu chỉ ra rằng công nghệ là yếu tố quan trọng, cần tăng cường đầu tư vào nghiên cứu và phát triển công nghệ.

5.2. Phổ biến kiến thức và kinh nghiệm sản xuất tiên tiến

Cần tổ chức các lớp tập huấn, hội thảo và diễn đàn để phổ biến kiến thức và kinh nghiệm sản xuất tiên tiến cho người nông dân. Xây dựng các mô hình sản xuất thành công để người nông dân học hỏi và áp dụng. Khuyến khích sự tham gia của các chuyên gia và nhà khoa học vào quá trình chuyển giao công nghệ.

5.3. Đánh giá hiệu quả của các chính sách và chương trình

Cần thường xuyên đánh giá hiệu quả của các chính sách và chương trình hỗ trợ nông nghiệp. Điều chỉnh và bổ sung các chính sách và chương trình cho phù hợp với tình hình thực tế. Đảm bảo rằng các chính sách và chương trình mang lại lợi ích thiết thực cho người nông dân và góp phần vào tăng trưởng nông nghiệp bền vững.

VI. Kết Luận và Tương Lai Tăng Trưởng Nông Nghiệp ĐBSCL

Tăng trưởng nông nghiệp ĐBSCL có vai trò quan trọng đối với sự phát triển kinh tế - xã hội của Việt Nam. Tuy nhiên, khu vực này đang đối mặt với nhiều thách thức, đặc biệt là BĐKH. Để đảm bảo tăng trưởng bền vững, cần có các giải pháp đồng bộ và toàn diện, bao gồm chuyển đổi cơ cấu, ứng dụng công nghệ cao, phát triển chuỗi giá trị và tăng cường liên kết sản xuất. Đồng thời, cần có các chính sách hỗ trợ phù hợp và hiệu quả. Tương lai của nông nghiệp ĐBSCL phụ thuộc vào khả năng thích ứng và đổi mới của người nông dân và các nhà hoạch định chính sách.

6.1. Tóm tắt các yếu tố then chốt cho tăng trưởng bền vững

Các yếu tố then chốt cho tăng trưởng nông nghiệp bền vững ĐBSCL bao gồm: (1) Chuyển đổi cơ cấu cây trồng và vật nuôi thích ứng; (2) Ứng dụng nông nghiệp công nghệ cao; (3) Phát triển chuỗi giá trị và liên kết sản xuất; (4) Chính sách hỗ trợ phù hợp và hiệu quả; (5) Quản lý tài nguyên và bảo vệ môi trường.

6.2. Hướng nghiên cứu tiếp theo và khuyến nghị

Các nghiên cứu tiếp theo cần tập trung vào đánh giá tác động của BĐKH đến sản xuất nông nghiệp và đề xuất các giải pháp thích ứng hiệu quả. Cần nghiên cứu sâu hơn về vai trò của công nghệ và đổi mới sáng tạo trong tăng trưởng nông nghiệp. Khuyến nghị các nhà hoạch định chính sách cần lắng nghe ý kiến của người nông dân và các chuyên gia để đưa ra các quyết định đúng đắn và hiệu quả.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ chuyên ngành Kinh tế nông nghiệp với đề tài "Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến tăng trưởng nông nghiệp Đồng bằng sông Cửu Long" được nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Lương thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Võ Thành Danh tại Trường Đại học Cần Thơ (bảo vệ năm 2022).

Về tính cấp thiết, Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) giữ vị trí then chốt trong cấu trúc kinh tế nông nghiệp Việt Nam, bảo đảm an ninh lương thực quốc gia và phục vụ xuất khẩu lúa gạo, thủy sản, trái cây. Theo số liệu của Tổng cục Thống kê giai đoạn 2016 – 2020, giá trị GDP Nông – Lâm – Thủy sản của ĐBSCL đóng góp thường xuyên trên 31% đến hơn 33% vào tổng GDP nông nghiệp toàn quốc (năm 2016 đạt 32,24%; năm 2017 đạt 32,40%; năm 2018 đạt 32,77%; năm 2019 đạt 33,28%; năm 2020 đạt 31,71%). Tuy nhiên, nền sản xuất nông nghiệp của vùng đang đối mặt với những nguy cơ suy giảm tài nguyên và biến đổi khí hậu nghiêm trọng:

• Tác động tiêu cực từ các công trình thủy điện thượng nguồn sông Mekong tại Lào và việc chuyển đổi dòng chảy tại Thái Lan làm sụt giảm lượng phù sa, suy giảm nguồn nước ngọt và gia tăng mức độ xâm nhập mặn vào sâu trong nội đồng.
• Xâm nhập mặn mùa khô gây tổn hại sinh kế và sản xuất; số liệu thống kê của Tổng cục Thủy lợi (Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, 2019) ghi nhận 3.771 ha nuôi trồng thủy sản bị thiệt hại, trong đó tỉnh Cà Mau thiệt hại trên 70% diện tích (khoảng 2.700 ha), các tỉnh Bến Tre và Trà Vinh chịu mức độ thiệt hại từ 30% đến 70%.
• Sạt lở bờ sông và bờ biển diễn ra phức tạp; tỉnh Cà Mau mất khoảng 8.000 ha rừng phòng hộ ven biển từ năm 2007 do xói mòn, trong khi tỉnh Bến Tre ghi nhận 92 điểm sạt lở bờ sông với tổng chiều dài 118 km.
• Về mặt định hướng vĩ mô, các văn bản của Chính phủ như Quyết định số 1397/QĐ-TTg, Nghị quyết số 63/2009/NQ-CP, Quyết định số 580/QĐ-TTg, Nghị quyết số 120/NQ-CP và Quyết định số 633/QĐ-TTg đã thể hiện rõ sự chuyển đổi tư duy: không còn duy trì vị thế độc tôn của cây lúa mà chủ động chuyển đổi hệ thống canh tác thích ứng với biến đổi khí hậu, lấy khoa học – công nghệ và nâng cao năng suất làm động lực tăng trưởng bền vững.

Về khoảng trống nghiên cứu, các công trình trước đây tại Việt Nam phần lớn chỉ xem xét tăng trưởng nông nghiệp trên phạm vi cả nước với chuỗi thời gian ngắn hoặc đã thực hiện cách đây khá lâu, hoặc chỉ tập trung vào một ngành hàng đơn lẻ tại ĐBSCL. Phần lớn các nghiên cứu thực nghiệm sử dụng mô hình bảng tĩnh (hiệu ứng cố định - FE, hiệu ứng ngẫu nhiên - RE) chỉ giải thích trạng thái dài hạn mà bỏ qua mối quan hệ động ngắn hạn, thiếu kiểm định sự tác động lan tỏa của khoa học – công nghệ qua các yếu tố vốn, lao động, cũng như chưa kiểm chứng vai trò của năng lực quản trị hành chính cấp địa phương đối với năng suất các yếu tố tổng hợp (TFP).

Mục tiêu nghiên cứu được xác định cụ thể trong văn bản:

1. Mục tiêu tổng quát: Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến tăng trưởng nông nghiệp, phân tách TFP và ước lượng các yếu tố ảnh hưởng đến TFP ngành nông nghiệp ĐBSCL, trên cơ sở đó đề xuất các hàm ý chính sách cho tăng trưởng nông nghiệp ĐBSCL trong thời gian tới trong bối cảnh sản xuất mới.
2. Mục tiêu cụ thể:
   • (1) Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến tăng trưởng nông nghiệp.
   • (2) Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến năng suất các yếu tố tổng hợp.
   • (3) Phân tích hiệu quả sản xuất nông nghiệp.
   • (4) Đề xuất các hàm ý chính sách nhằm đạt được sự tăng trưởng bền vững của nông nghiệp ĐBSCL.

Câu hỏi nghiên cứu của luận án gồm 4 câu hỏi:

• (1) Các yếu tố nguồn lực nào ảnh hưởng đến tăng trưởng sản lượng nông nghiệp?
• (2) Những yếu tố nào có tác động đến sự tăng trưởng của năng suất các yếu tố tổng hợp ngành nông nghiệp?
• (3) Hiệu quả sản xuất của nông nghiệp ĐBSCL trong giai đoạn nghiên cứu bị như thế nào?
• (4) Các hàm ý chính sách phù hợp cho phát triển và tăng trưởng nông nghiệp ĐBSCL trong thời gian tới?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Các yếu tố nguồn lực đầu vào ảnh hưởng đến tăng trưởng sản lượng nông nghiệp và năng suất các yếu tố tổng hợp (TFP) cùng các yếu tố tác động đến TFP của ngành nông nghiệp ĐBSCL.
• Phạm vi không gian: Toàn bộ 13 tỉnh và thành phố trực thuộc Trung ương thuộc vùng ĐBSCL (Cần Thơ, An Giang, Tiền Giang, Kiên Giang, Đồng Tháp, Trà Vinh, Sóc Trăng, Bạc Liêu, Cà Mau, Long An, Bến Tre, Hậu Giang, Vĩnh Long).
• Phạm vi thời gian: Chuỗi số liệu thứ cấp kéo dài 26 năm, từ năm 1995 đến năm 2020. Mốc 1995 được lựa chọn do các giai đoạn trước đó thiếu tính đồng bộ và đầy đủ về mặt thống kê.

Cách tiếp cận phân tích của đề tài là cách tiếp cận vi mô đối với các yếu tố đầu vào sản xuất nhằm phân tích đối tượng ở quy mô vĩ mô toàn ngành cho một vùng lãnh thổ, sử dụng số liệu tổng gộp về đầu vào (aggregate inputs) và đầu ra (aggregate output).

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án tiến hành tổng quan các trường phái lý thuyết tăng trưởng kinh tế và các nghiên cứu thực nghiệm trong và ngoài nước liên quan đến tăng trưởng nông nghiệp:

Về lý thuyết tăng trưởng:

• Lý thuyết Cổ điển: Luận án điểm lại luận điểm của Adam Smith (1776) về phân công lao động, tích lũy tư bản và mở rộng thương mại; David Ricardo (1817) về sự giới hạn của tài nguyên thiên nhiên (đất đai) dẫn đến quy luật lợi tức giảm dần, đồng thời đề cập đến công nghệ hình thành qua kinh nghiệm của nông dân; mô hình Harrod – Domar (1939) nhấn mạnh vai trò của vốn đầu tư và hệ số gia tăng vốn trên sản lượng (ICOR).
• Lý thuyết Tân cổ điển: Mô hình Solow – Swan (1956) kế thừa các mô hình trước bằng cách đưa vốn, lao động và tiến bộ công nghệ vào hàm sản xuất Cobb – Douglas với giả định lợi tức không đổi theo quy mô và công nghệ mang tính ngoại sinh.
• Lý thuyết tăng trưởng nội sinh: Các nghiên cứu của Jones & Manuelli (1997), Aghion & Howitt (1998), Gancia & Zilibotto (2005), Romer (1986, 1990), Lucas (1988), Mankiw, Romer & Weil (1992) khẳng định tiến bộ kỹ thuật không phải biến ngoại sinh mà phụ thuộc vào đầu tư cho nghiên cứu, học hỏi qua thực hành (learning by doing) và tích lũy vốn con người.
• Lý thuyết chuyển đổi nông nghiệp truyền thống của Schultz (1964): Nhấn mạnh nông nghiệp truyền thống có hiệu quả phân bổ nguồn lực thấp do duy trì phương thức sản xuất cũ qua nhiều thế hệ; công nghệ sản xuất và giáo dục (vốn con người) là nhân tố quyết định để chuyển đổi sang nông nghiệp hiện đại.

Về nghiên cứu thực nghiệm các nguồn lực sản xuất nông nghiệp:

• Yếu tố vốn và vốn con người: Fan & Pardey (1997), Fan & Zhang (2001), Belloumi & Matoussi (2009), Wang et al. (2015) phân tích các phương pháp đo lường vốn vật chất (phương pháp kiểm kê liên tiếp PIM, số lượng máy móc, đầu gia súc kéo). Đối với vốn con người, Lockheed et al. (1980) chỉ ra 4 năm đi học giúp tăng 9,5% năng suất ở nông dân hiện đại; Jamison & Lau (1982), Nehru & Dhareshwar (1994), Asfaw & Admassie (1996), Weir (1999), Zepeda (2001) chứng minh giáo dục thúc đẩy khả năng tiếp nhận khoa học kỹ thuật. Các nghiên cứu của Bloom & Sachs (1998), Rivera & Currais (2003), Cole & Neumayer (2003), Jajri & Ismail (2007), Fleisher et al. (2010), Arshad & Malik (2015) phân tích khía cạnh sức khỏe và trình độ lao động tác động đến năng suất.
• Yếu tố lao động: Capalbo & Denny (1986), Zepeda (2001), Avila & Evenson (2010), Fuglie & Rada (2013) chỉ ra hệ số co giãn của lao động đến giá trị gia tăng nông nghiệp rất cao ở các nước đang phát triển, trong khi các nước phát triển có xu hướng giảm dần tỷ trọng lao động cơ bắp (Zhou & Peng, 2011; Wang et al., 2015).
• Yếu tố đất đai và thủy lợi: Bhattarai (1996) tính toán 1% diện tích có tưới tiêu giúp tăng 0,32% TFP ở Ấn Độ; Van der Eng (1996), Awan & Mustafa (2012), Jin et al. (2015), Zhou (2013) và OECD (2015) phân tích biến động diện tích đất canh tác do đô thị hóa và vai trò của thủy lợi. Antle (1983), Manasan & Chatterjee (2003), Mamatazakis (2003) phân tích hạ tầng giao thông nông thôn làm giảm chi phí giao dịch.
• Phương pháp và dữ liệu đo lường TFP: Điểm lại các công trình kinh điển của Griliches (1963), Evenson (1967), Hayami & Ruttan (1970), Bhattacharjee (1955), Craig et al. (1997), Lim & Shumway (1997), Chavas & Cox (1992), Coelli & Rao (2003), Ortega & Lederman (2004), O'Donnell (2010), Sun & Kalirajan (2005). Tại Việt Nam, các nghiên cứu của Nguyen & Goletti (2001), Vu (2009), Thanh & Tho (2010), Ho (2012) đều đưa ra bằng chứng nông nghiệp Việt Nam tăng trưởng dựa nhiều vào các yếu tố đầu vào truyền thống.

Khoảng trống nghiên cứu được tác giả lựa chọn giải quyết: Luận án bổ sung dữ liệu mới nhất (1995–2020) cho toàn vùng ĐBSCL; áp dụng kỹ thuật bảng động PMG để khắc phục hạn chế của các ước lượng tĩnh; phân rã chỉ số TFP Malmquist bằng phương pháp phi tham số DEA nhằm bóc tách rành mạch giữa thay đổi kỹ thuật (TC) và thay đổi hiệu quả kỹ thuật (TEC); đồng thời đưa chỉ số năng lực cạnh tranh cấp tỉnh (PCI) vào mô hình hồi quy giải thích TFP để đánh giá khía cạnh thể chế và năng lực điều hành kinh tế địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án dựa trên nền tảng lý thuyết tăng trưởng Tân cổ điển của Solow – Swan (1956) kết hợp với mở rộng của Schultz (1964) và lý thuyết tăng trưởng nội sinh. Khung phân tích nguồn gốc tăng trưởng dựa trên mô hình của USDA: tăng trưởng tổng sản lượng được phân rã thành tăng trưởng đầu vào, tăng trưởng TFP và các cú sốc ngắn hạn.

Phương pháp nghiên cứu kết hợp giữa kỹ thuật tham số (kinh tế lượng) và phi tham số (DEA):

1. Mô hình ước lượng các yếu tố ảnh hưởng đến tăng trưởng nông nghiệp: Sử dụng hàm sản xuất dạng Cobb – Douglas chuyển hóa logarit tự nhiên: $$\ln(GDP_{it}) = \beta_0 + \beta_1 \ln(K_{it}) + \beta_2 \ln(L_{it}) + \beta_3 \ln(Land_{it}) + u_{it}$$ Trong đó: $GDP_{it}$ là tổng sản phẩm nông nghiệp của tỉnh $i$ tại năm $t$; $K$ là vốn vật chất; $L$ là lao động nông nghiệp; $Land$ là đất nông nghiệp. Luận án áp dụng phương pháp ước lượng nhóm trung bình gộp (Pooled Mean Group - PMG) thuộc mô hình Panel ARDL đa biến: $$\Delta \ln(GDP_{it}) = \phi_i \left[ \ln(GDP_{i,t-1}) - \theta_1 \ln(K_{it}) - \theta_2 \ln(L_{it}) - \theta_3 \ln(Land_{it}) - \theta_0 \right] + \sum_{j=1}^{p-1} \lambda_{ij}^* \Delta \ln(GDP_{i,t-j}) + \sum_{j=0}^{q-1} \delta_{1ij}^* \Delta \ln(K_{i,t-j}) + \sum_{j=0}^{q-1} \delta_{2ij}^* \Delta \ln(L_{i,t-j}) + \sum_{j=0}^{q-1} \delta_{3ij}^* \Delta \ln(Land_{i,t-j}) + \epsilon_{it}$$ Kỹ thuật PMG cho phép các hệ số ngắn hạn, phương sai sai số và tốc độ điều chỉnh sai số ($\phi_i$) thay đổi giữa các tỉnh, nhưng ràng buộc các hệ số co giãn dài hạn ($\theta$) đồng nhất trên toàn vùng. Luận án thực hiện các kiểm định nghiệm đơn vị bảng (Panel Unit Root Test), kiểm định phụ thuộc chéo (Pesaran CD test), kiểm định tính đồng nhất hệ số và kiểm định đồng liên kết bảng (Panel Cointegration Test).

2. Mô hình kiểm định sự lan tỏa của khoa học – công nghệ: Đưa các biến tương tác giữa công nghệ với vốn và lao động nhằm kiểm tra sự tác động lan tỏa của tiến bộ kỹ thuật vào hàm sản xuất thông qua các nguồn lực đầu vào.

3. Phương pháp phân tích bao dữ liệu (DEA) và chỉ số Malmquist TFP: Luận án sử dụng phương pháp phi tham số DEA với định hướng đầu ra (output-oriented) để đo lường hiệu quả kỹ thuật (TE), hiệu quả kỹ thuật thuần (PE) và hiệu quả quy mô (SE). Chỉ số biến động năng suất các yếu tố tổng hợp Malmquist (TFPCH) được phân rã thành: $$TFPCH = TEC \times TC = (PEC \times SEC) \times TC$$ Trong đó: $TEC$ là thay đổi hiệu quả kỹ thuật; $TC$ là thay đổi công nghệ; $PEC$ là thay đổi hiệu quả kỹ thuật thuần; $SEC$ là thay đổi hiệu quả theo quy mô.

4. Mô hình các nhân tố ảnh hưởng đến TFP nông nghiệp: Sử dụng mô hình hồi quy dữ liệu bảng với biến phụ thuộc là tốc độ tăng trưởng TFP, các biến giải thích gồm: chất lượng đất đai (tỷ lệ diện tích đất lúa được tưới tiêu), chất lượng lao động (tỷ lệ lao động nông thôn qua đào tạo), quy mô đất canh tác bình quân hộ (farm size), khả năng tiếp cận tín dụng của nông hộ, biến thể chế điều hành quản lý cấp tỉnh (chỉ số PCI) và biến chính sách (tác động của Nghị quyết số 120/NQ-CP).

Nguồn tư liệu và dữ liệu:

• Số liệu thứ cấp thu thập từ Niên giám Thống kê của Tổng cục Thống kê (TCTK) và Cục Thống kê 13 tỉnh ĐBSCL giai đoạn 1995 – 2020.
• Số liệu từ các kỳ Khảo sát mức sống dân cư Việt Nam (VHLSS).
• Số liệu từ các kỳ Tổng điều tra Nông thôn, Nông nghiệp và Thủy sản.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Giới thiệu

Chương 1 thiết lập khung nghiên cứu tổng thể, khẳng định sự cần thiết phải phân tích các nguồn lực tăng trưởng nông nghiệp ĐBSCL trước các biến động môi trường tự nhiên và bối cảnh chính sách mới. Tác giả xác lập hệ thống mục tiêu, 4 câu hỏi nghiên cứu, phân định không gian (13 tỉnh), thời gian (1995–2020), đối tượng nghiên cứu (nguồn lực đầu vào, TFP), chỉ rõ cách tiếp cận vi mô - vĩ mô và phân tích các đóng góp khoa học của luận án.

Chương 2: Tổng quan tài liệu

Nội dung chương 2 tập trung hệ thống hóa cơ sở lý luận từ các trường phái tăng trưởng Cổ điển, Tân cổ điển, Tăng trưởng nội sinh đến lý thuyết chuyển đổi nông nghiệp truyền thống của Schultz. Tác giả làm rõ các khái niệm về sản xuất nông nghiệp, đo lường tăng trưởng thông qua giá trị sản lượng (GDP/GRDP), năng suất biên, năng suất đơn phần và năng suất các yếu tố tổng hợp (TFP). Chương này tổng hợp các nghiên cứu thực nghiệm trong và ngoài nước về vai trò của vốn, vốn con người, lao động, đất đai, thủy lợi và cơ sở hạ tầng; đồng thời rà soát các chính sách nông nghiệp Việt Nam qua các thời kỳ (hợp tác hóa, giao khoán, chuyên canh, đa dạng hóa, chuyển dịch cơ cấu theo Nghị quyết 120/NQ-CP). Qua đó, tác giả chỉ ra khoảng trống nghiên cứu và thiết lập các giả thuyết thống kê làm căn cứ cho việc xây dựng mô hình định lượng.

Chương 3: Phương pháp nghiên cứu

Chương 3 trình bày chi tiết quy trình nghiên cứu, cấu trúc các mô hình ước lượng và cơ sở dữ liệu. Tác giả thuyết minh quy trình kiểm định kinh tế lượng bảng bao gồm kiểm định tính dừng, kiểm định phụ thuộc chéo, kiểm định đồng liên kết; giải thích chi tiết cơ chế ước lượng PMG để bóc tách mối quan hệ dài hạn, ngắn hạn và hệ số điều chỉnh sai số. Bên cạnh đó, chương 3 trình bày cơ sở toán học của kỹ thuật DEA định hướng đầu ra và thuật toán phân tách chỉ số Malmquist TFP thành các thành phần TEC, TC, PEC, SEC; định nghĩa các biến số, đơn vị đo lường và phương thức xử lý dữ liệu thu thập từ TCTK, VHLSS và Điều tra nông nghiệp nông thôn.

Chương 4: Kết quả và thảo luận

Chương 4 là chương thực nghiệm trọng tâm, được triển khai qua các nhóm kết quả:

• Đặc điểm vùng và thực trạng sản xuất: Phân tích vị trí địa lý, điều kiện tự nhiên, 3 tiểu vùng sinh thái (vùng ngập sâu Đồng Tháp Mười và Tứ giác Long Xuyên; vùng phù sa ngọt ven sông Tiền, sông Hậu; vùng ven biển chịu ảnh hưởng mặn). Bảng thống kê hiện trạng cho thấy lúa, cây ăn trái và nuôi trồng thủy sản là các ngành hàng trụ cột.
• Kết quả các kiểm định kinh tế lượng: Kiểm định nghiệm đơn vị bảng khẳng định tính dừng của các chuỗi dữ liệu ở sai phân bậc 1; kiểm định CD xác nhận có hiện tượng phụ thuộc chéo giữa các địa phương; kiểm định đồng liên kết xác nhận tồn tại mối quan hệ cân bằng dài hạn giữa các biến đầu vào và giá trị sản lượng nông nghiệp.
• Ước lượng tăng trưởng nông nghiệp (PMG):
  • Trong dài hạn, các yếu tố vốn, lao động và đất đai đều có tác động dương có ý nghĩa thống kê đến giá trị sản lượng nông nghiệp ĐBSCL. Hệ số co giãn của các yếu tố đầu vào cho thấy tăng trưởng nông nghiệp ĐBSCL chủ yếu diễn ra theo chiều rộng (tăng trưởng theo quy mô đầu vào).
  • Tốc độ hiệu chỉnh sai số (Error Correction Term) mang dấu âm có ý nghĩa thống kê, phản ánh cơ chế tự điều chỉnh của hệ thống để quay về trạng thái cân bằng dài hạn khi xảy ra các cú sốc trong ngắn hạn.
• Kết quả kiểm định sự lan tỏa công nghệ: Bằng chứng thống kê từ mô hình tương tác cho thấy khoa học – công nghệ có tác động thúc đẩy sản lượng thông qua tương tác với các yếu tố đầu vào truyền thống.
• Kết quả phân tích DEA và chỉ số Malmquist TFP: Phân rã TFP nông nghiệp 13 tỉnh giai đoạn 1995 – 2020 chỉ ra rằng động lực chính của tăng trưởng TFP là sự thay đổi công nghệ (TC > 1), trong khi hiệu quả kỹ thuật (TEC) có xu hướng sụt giảm hoặc đóng góp âm vào tăng trưởng TFP, phản ánh tình trạng việc khai thác tiềm năng của công nghệ hiện hữu tại các nông hộ chưa đạt mức tối ưu.
• Kết quả hồi quy các nhân tố ảnh hưởng TFP: Tỷ lệ tưới tiêu của đất lúa (chất lượng đất), tỷ lệ lao động qua đào tạo (chất lượng lao động), mức độ tiếp cận tín dụng, quy mô đất đai bình quân và chỉ số năng lực cạnh tranh cấp tỉnh (PCI) đều có tác động tích cực có ý nghĩa thống kê đến tốc độ tăng TFP nông nghiệp vùng.

Nhóm kết quả phân tích	Phương pháp áp dụng	Phát hiện và kết luận thực nghiệm chính
Quan hệ đầu vào - đầu ra dài hạn & ngắn hạn	Mô hình kinh tế lượng bảng động PMG	Tồn tại đồng liên kết dài hạn; tăng trưởng sản lượng phụ thuộc chủ yếu vào mở rộng quy mô vốn, lao động và đất đai; hệ số hiệu chỉnh sai số âm có ý nghĩa thống kê.
Lan tỏa khoa học – công nghệ	Biến tương tác kinh tế lượng	Khoa học – công nghệ tác động lan tỏa tích cực đến giá trị sản lượng thông qua vốn và lao động.
Phân rã năng suất các yếu tố tổng hợp	Phân tích màng bao dữ liệu (DEA) & Malmquist	Tăng trưởng TFP đạt được chủ yếu nhờ dịch chuyển hàm sản xuất (thay đổi công nghệ - TC), hiệu quả kỹ thuật (TEC) có xu hướng suy giảm.
Yếu tố tác động đến TFP	Hồi quy dữ liệu bảng	Chất lượng đất (tưới tiêu), chất lượng lao động, tiếp cận tín dụng, quy mô trang trại và chỉ số PCI tác động cùng chiều đến TFP.

Chương 5: Kết luận và đề xuất

Chương 5 tóm tắt các phát hiện thực nghiệm cốt lõi, đối chiếu với các câu hỏi và mục tiêu nghiên cứu ban đầu. Tác giả kiến nghị hệ thống giải pháp chính sách nhằm thúc đẩy nông nghiệp ĐBSCL chuyển dịch từ mô hình thâm dụng đầu vào sang mô hình tăng trưởng dựa trên năng suất và chất lượng, nâng cao hiệu quả kỹ thuật và năng lực thích ứng với biến đổi khí hậu.

Kết quả và những đóng góp mới

Các đóng góp mới về mặt lý luận và học thuật:

• Hệ thống hóa và tích hợp cơ sở lý luận về tăng trưởng kinh tế, năng suất và tiến bộ công nghệ áp dụng cho một vùng kinh tế sinh thái nông nghiệp đặc thù trong bối cảnh chịu tác động kép của biến đổi khí hậu và can thiệp nguồn nước thượng nguồn.
• Cung cấp khung phân tích kết hợp giữa phương pháp tham số (mô hình bảng động PMG) và phi tham số (chỉ số Malmquist DEA) trên cùng một bộ dữ liệu chuỗi thời gian dài (1995–2020), làm rõ đồng thời quan hệ cân bằng dài hạn, biến động ngắn hạn và bản chất cấu thành của TFP.
• Bổ sung bằng chứng thực nghiệm về tác động lan tỏa của khoa học – công nghệ thông qua vốn và lao động, đồng thời khẳng định vai trò của thể chế quản lý nhà nước cấp địa phương (đo lường bằng chỉ số PCI) đối với chất lượng tăng trưởng nông nghiệp (TFP).

Các phát hiện thực tiễn và hàm ý chính sách:

• Bản chất tăng trưởng: Nông nghiệp ĐBSCL trong giai đoạn 1995–2020 vẫn mang đặc trưng tăng trưởng theo quy mô đầu vào (chiều rộng). Do dư địa gia tăng đất đai và lao động đang cạn kiệt, việc chuyển dịch sang mô hình tăng trưởng dựa vào TFP (chiều sâu) là yêu cầu tất yếu.
• Động lực TFP: Tăng trưởng TFP phụ thuộc vào thay đổi công nghệ (TC) nhưng bị kìm hãm bởi sự sụt giảm hiệu quả kỹ thuật (TEC). Điều này phản ánh khoảng cách giữa công nghệ tiềm năng và thực hành sản xuất thực tế của nông dân.
• Giải pháp về vốn con người và khuyến nông: Đẩy mạnh đào tạo nghề, chuyển giao kỹ thuật canh tác thích ứng để nâng cao hiệu quả kỹ thuật của nông hộ, giúp nông dân khai thác tối đa công nghệ sẵn có.
• Giải pháp đất đai và cơ sở hạ tầng: Thúc đẩy tích tụ, tập trung đất đai hợp lý để mở rộng quy mô nông hộ (farm size); hoàn thiện hệ thống thủy lợi chủ động cấp thoát nước ngọt và kiểm soát mặn theo tinh thần Nghị quyết số 120/NQ-CP và Quyết định số 633/QĐ-TTg.
• Giải pháp tài chính và quản trị: Nâng cao khả năng tiếp cận vốn tín dụng chính thức phục vụ đầu tư công nghệ mới; cải thiện môi trường kinh doanh và năng lực quản lý điều hành kinh tế của chính quyền các địa phương (nâng cao chỉ số PCI).

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của luận án:

• Do hệ thống thống kê chính thức của Việt Nam và các địa phương không tách riêng số liệu GDP/GRDP cho từng phân ngành cụ thể (trồng trọt, chăn nuôi, nuôi trồng và khai thác thủy sản), luận án chỉ có thể đo lường và ước lượng trên số liệu tổng gộp toàn ngành nông nghiệp ĐBSCL. Do đó, nghiên cứu chưa thể tính toán chỉ số TFP riêng biệt cũng như chưa xác định được mức đóng góp cụ thể của từng phân ngành vào TFP toàn ngành.
• Luận án chưa định lượng đầy đủ các chi phí ngoại ứng tiêu cực về môi trường (như suy thoái đất, ô nhiễm nguồn nước do hóa chất nông nghiệp) vào hàm sản xuất và tính toán TFP xanh.

Hướng nghiên cứu tiếp theo:

• Khi hệ thống thống kê hoàn thiện việc phân tách số liệu cấp phân ngành, các nghiên cứu tiếp theo cần lượng hóa riêng TFP cho từng ngành hàng chủ lực (lúa gạo, trái cây, thủy sản).
• Mở rộng mô hình nghiên cứu theo hướng tích hợp các chỉ tiêu tăng trưởng xanh, tính toán TFP có điều chỉnh theo các tác động ngoại ứng môi trường và chi phí tài nguyên trong điều kiện biến đổi khí hậu gia tăng.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo hữu ích cho các nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên: Hữu ích trong việc tham khảo phương pháp luận kết hợp giữa mô hình kinh tế lượng bảng động PMG (Panel ARDL) và kỹ thuật phân tích bao dữ liệu DEA Malmquist trên dữ liệu bảng vĩ mô cấp tỉnh; tham khảo cách tiếp cận phân rã nguồn gốc tăng trưởng và kiểm định các mối quan hệ lan tỏa công nghệ.
• Các cơ quan quản lý nhà nước và hoạch định chính sách (Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Viện Chính sách và Chiến lược Phát triển Nông nghiệp Nông thôn - IPSARD, Ủy ban nhân dân và Sở Nông nghiệp 13 tỉnh thành ĐBSCL): Cung cấp các luận cứ thực nghiệm phục vụ việc rà soát quy hoạch sản xuất, điều chỉnh cơ chế phân bổ vốn đầu tư công, chính sách tín dụng nông nghiệp và các chương trình hành động triển khai Nghị quyết số 120/NQ-CP phù hợp với từng tiểu vùng sinh thái.

Câu hỏi thường gặp

1. Tăng trưởng nông nghiệp vùng Đồng bằng sông Cửu Long giai đoạn 1995 – 2020 chủ yếu dựa vào nguồn gốc nào? Kết quả ước lượng từ mô hình bảng động PMG trong luận án chỉ ra rằng tăng trưởng nông nghiệp ĐBSCL giai đoạn 1995 – 2020 chủ yếu là tăng trưởng theo chiều rộng (tăng trưởng theo quy mô). Tăng trưởng phụ thuộc nhiều vào sự gia tăng số lượng các yếu tố đầu vào truyền thống gồm vốn vật chất, lao động và diện tích đất đai hơn là sự cải thiện hiệu quả kỹ thuật.

2. Động lực chính thúc đẩy sự thay đổi năng suất các yếu tố tổng hợp (TFP) của nông nghiệp ĐBSCL là gì? Qua kỹ thuật phân tích bao dữ liệu (DEA) và chỉ số Malmquist, luận án xác định động lực chính của tăng trưởng TFP là sự thay đổi công nghệ (Technical Change - TC, phản ánh sự dịch chuyển ra ngoài của đường giới hạn khả năng sản xuất). Ngược lại, hiệu quả kỹ thuật (Technical Efficiency Change - TEC) có xu hướng sụt giảm, đóng vai trò kìm hãm mức tăng trưởng TFP chung.

3. Vì sao luận án không tính toán TFP riêng cho từng ngành hàng trồng trọt, chăn nuôi và thủy sản? Luận án sử dụng cách tiếp cận vĩ mô dựa trên số liệu thống kê chính thức của Tổng cục Thống kê và các địa phương. Do hệ thống dữ liệu quốc gia không công bố số liệu GDP/GRDP riêng biệt cho từng phân ngành (trồng trọt, chăn nuôi, thủy sản) ở cấp tỉnh xuyên suốt giai đoạn 1995 – 2020, luận án buộc phải phân tích trên dữ liệu tổng gộp toàn ngành nông nghiệp.

4. Mức đóng góp của GDP nông nghiệp ĐBSCL vào GDP nông nghiệp toàn quốc trong giai đoạn 2016 – 2020 là bao nhiêu? Theo số liệu thống kê được tác giả trích dẫn trong văn bản, tỷ lệ đóng góp GDP Nông – Lâm – Thủy sản của ĐBSCL vào tổng giá trị GDP nông nghiệp cả nước trong 5 năm (2016 – 2020) lần lượt là: 32,24% (năm 2016); 32,40% (năm 2017); 32,77% (năm 2018); 33,28% (năm 2019) và 31,71% (năm 2020).

5. Những yếu tố nào tác động có ý nghĩa thống kê đến tăng trưởng TFP nông nghiệp ĐBSCL theo kết quả hồi quy? Mô hình thực nghiệm của luận án khẳng định các yếu tố tác động tích cực đến tăng trưởng TFP gồm có: chất lượng đất đai (đo bằng tỷ lệ diện tích đất lúa có hệ thống tưới tiêu), chất lượng lao động (tỷ lệ lao động qua đào tạo), khả năng tiếp cận nguồn vốn tín dụng của hộ nông nghiệp, quy mô đất canh tác bình quân hộ (farm size) và năng lực điều hành kinh tế - hành chính cấp địa phương (đo lường qua chỉ số năng lực cạnh tranh cấp tỉnh PCI).

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Nguyễn Thị Lương đã giải quyết trọn vẹn các mục tiêu nghiên cứu đặt ra thông qua việc kết hợp mô hình kinh tế lượng bảng động PMG và kỹ thuật phân tích bao dữ liệu DEA trên chuỗi số liệu 13 tỉnh ĐBSCL giai đoạn 1995 – 2020. Kết quả nghiên cứu xác nhận nông nghiệp ĐBSCL vẫn phụ thuộc chủ yếu vào việc tích lũy các yếu tố đầu vào truyền thống và chỉ ra sự sụt giảm hiệu quả kỹ thuật đang kìm hãm tiềm năng tăng trưởng TFP của vùng. Các phát hiện thực nghiệm về vai trò của chất lượng đất đai, vốn con người, tiếp cận tín dụng và chỉ số PCI cung cấp căn cứ thực tế để các địa phương hoạch định chính sách chuyển đổi mô hình tăng trưởng nông nghiệp theo hướng nâng cao giá trị gia tăng và thích ứng bền vững với biến đổi khí hậu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương 1 thì luận án đã trình bày cụ thể các mục tiêu nghiên cứu, cũng như các câu hỏi nghiên cứu mà luận án phải trả lời trong các chương sau, đồng thời cũng nói rõ phạm vi nghiên cứu và những đóng góp của luận án về thực tiễn và khoa học, lập luận lý do của việc lựa chọn vấn đề và địa bàn nghiên cứu. 7 CHƯƠNG 2: TỔNG QUAN TÀI LIỆU Sau khi xác định rõ các mục tiêu đã đặt ra, cũng như các câu hỏi cần phải giải đáp, qua Chương 2 luận án sẽ trình bày một cách có hệ thống và chi tiết cơ sở lý thuyết (khung khái niệm, các lý thuyết tăng trưởng kinh tế) để làm cơ sở lập luận vững chắc cho việc lựa chọn cách tiếp cận, mô hình ước lượng. Đồng thời Chương 2 cũng sẽ lược khảo các nghiên cứu thực nghiệm về tăng trưởng nông nghiệp đã được thực hiện, biện luận những điểm thành công và hạn chế của các nghiên cứu để từ đó xác định khoảng trống nghiên cứu của luận án.1 Cơ sở lý thuyết Đầu tiên, luận án sẽ bàn luận về các lý thuyết tăng trưởng bao gồm lý thuyết tăng trưởng Cổ điển, lý thuyết tăng trưởng Tân cổ điển và lý thuyết tăng trưởng mới. Việc luận bàn này nhằm cung cấp cái nhìn thấu đáo về sự hình thành và phát triển của các lý thuyết tăng trưởng kinh tế, những vấn đề tồn tại của các lý thuyết tăng trưởng.

Từ đó luận án sẽ lựa chọn lý thuyết nền và cách tiếp cận để làm cơ sở ước lượng tăng trưởng nông nghiệp.1 Lý thuyết tăng trưởng Cổ điển Lý thuyết tăng trưởng của Adam Smith (1776) cho rằng nguồn gốc của tăng trưởng kinh tế là do công nghệ, các yếu tố xã hội và sự tích lũy tư bản. Do sự phân công lao động mà năng suất được tăng lên, mà phân công lao động là nhờ sự tích lũy và đầu tư tư bản vào sản xuất. Trong lý thuyết tăng trưởng này Adam Smith nhấn mạnh vai trò của thương mại và tự do thương mại. Chính việc mở rộng thị trường trong nước và xuất khẩu mà nền kinh tế có sự tăng trưởng do mở rộng thương mại sẽ làm gia tăng tổng cầu của nền kinh tế, khi tổng cầu gia tăng sẽ bắt buộc các nhà sản xuất phải thực hiện phân công lao động.

Như vậy lý thuyết tăng trưởng của Adam Smith (1776) đã công nhận vai trò của công nghệ, phân công lao động, tư bản (vốn) và của thương mại, tuy nhiên đã phủ nhận vai trò can thiệp của chính phủ. Lý thuyết tăng trưởng của David Ricardo (1817) đã đưa thêm vai trò của tài nguyên thiên nhiên đến tăng trưởng kinh tế và giới hạn của nguồn tài nguyên thiên nhiên là yếu tố làm ảnh hưởng đến sự tăng trưởng của nền kinh tế. Ricardo đã xem xét cơ cấu nền kinh tế, mối quan hệ giữa các khu vực của nền kinh tế. Ricardo cho rằng sự phát triển của khu vực công nghiệp bị ảnh hưởng bởi khu vực nông nghiệp bởi khi giá lương thực thực phẩm tăng cao sẽ làm gia tăng tiền lương của khu vực công nghiệp, từ đó làm chi phí sản xuất tăng và lợi nhuận của các nhà tư bản đầu tư vào công nghiệp sẽ bị giảm xuống.

Ngoài ra, Ricardo cũng chỉ ra giới hạn về nguồn lực đất đai sẽ làm cho ngành nông nghiệp không thể thoát khỏi quy luật lợi tức giảm dần. Tuy nhiên, Ricardo cũng đã 8 chỉ ra công nghệ (được hình thành dựa trên kinh nghiệm sản xuất và thử nghiệm của người nông dân) là yếu tố giúp nông nghiệp các nước nghèo phát triển. Với nhận định này thì mô hình tăng trưởng của Ricardo khá tương đồng với mô hình học hỏi (learning by doing) của lý thuyết tăng trưởng nội sinh và lý thuyết chuyển đổi nông nghiệp truyền thống của Schultz (1964). Như vậy mô hình tăng trưởng này cho thấy sự tăng trưởng giảm dần của nền nông nghiệp do hạn chế về nguồn tài nguyên thiên nhiên, chỉ ra được mối tương quan giữa các khu vực sản xuất của nền kinh tế, kinh nghiệm sản xuất và thử nghiệm sẽ hình thành nên công nghệ sản xuất.

Tuy nhiên, mô hình tăng trưởng của Ricardo cũng như mô hình tăng trưởng của Adam Smith đã bỏ qua vai trò của chính phủ vào giải thích sự tăng tưởng của nền kinh tế. Mô hình tăng trưởng của Harrod – Domar (1939). Điểm nổi bật của mô hình tăng trưởng này là đề cao vai trò của vốn đối với tăng trưởng kinh tế. Đầu tư ròng sẽ làm tăng tổng cầu và từ đó làm gia tăng sản lượng và việc làm trong ngắn hạn.

Hai nhà kinh tế đã xây dựng một mô hình toán thể hiện mối liên hệ giữa đầu tư và mức sản lượng thông qua một đại lượng gọi là hệ số gia tăng vốn trên sản lượng – và nghịch đảo của chỉ tiêu trên được biết đến với ký hiệu ICOR. Chỉ số ICOR này phản ánh trình độ kỹ thuật của sản xuất và hiệu suất của vốn đầu tư. Nền kinh tế nào có hệ số ICOR thấp cho thấy trình độ kỹ thuật còn thô sơ, sử dụng nhiều lao động (phát triển theo chiều rộng) và ngược lại. Mô hình tăng trưởng của Harrod – Domar (1939) đã nhấn mạnh vai trò của vốn và chỉ ra mối quan hệ giữa vốn và sản lượng.

Mặc dù vậy mô hình tăng trưởng này vẫn còn đơn giản bởi thiếu nhiều biến số đưa vào mô hình toán ước lượng tăng trưởng của nền kinh tế như lao động, sự can thiệp của chính phủ, tài nguyên thiên nhiên và đặc biệt là công nghệ vẫn còn bị bỏ ngỏ.2 Lý thuyết tăng trưởng Tân cổ điển Lý thuyết tăng trưởng Solow-Swan (1956) kế thừa mô hình tăng trưởng Harrod – Domar bằng cách đưa thêm nhân tố lao động và công nghệ ngoài yếu tố vốn vào hàm sản xuất để giải thích sự tăng trưởng của nền kinh tế. Mô hình này chỉ ra tiết kiệm, tăng dân số, tiến bộ công nghệ tác động như thế nào đến tăng trưởng kinh tế theo thời gian. Xem xét những giả định và mối quan hệ của các yếu tố tác động đến tăng trưởng của lý thuyết tăng trưởng Tân cổ điển trong trường hợp công nghệ bao hàm trong lao động. Khi đó, các yếu tố vốn (K), lao động (L) và kiến thức (A) để tạo ra sản lượng được thể hiện quả hàm sản xuất có dạng: 𝑌(𝑡) = 𝐹[𝐾(𝑡), 𝐴(𝑡)𝐿(𝑡)] (2.1) Hàm sản xuất (2.1) có các đặc điểm sau: (i) Thời gian không được xem xét một cách trực tiếp mà chỉ thông qua K, L và A, nghĩa là sản lượng chỉ thay đổi theo thời gian khi các đầu vào của quá trình sản xuất được thay đổi.

9 (ii) K và L là các biến điểm nên vì vậy tỷ lệ sử dụng của hai nhân tố này được giả định là bằng 1. (iii) Yếu tố A và L đi đôi với nhau, nên AL được gọi là lao động hiệu quả và công nghệ là công nghệ bao hàm trong lao động. Mô hình tăng trưởng Tân cổ điển có những giả định như sau: (i) Sản phẩm cận biên của mỗi nhân tố đều có giá trị dương (FK > 0; FL > 0) và mỗi nhân tố đều tuân theo quy luật lợi tức giảm dần (FKK < 0; FLL < 0). (ii) Vốn và lao động có thể thay thế cho nhau (FKL > 0) (iii) F(mK,mAL) = mF(K, AL), m≥ 0 nghĩa là hàm sản xuất có lợi tức không đổi theo quy mô.

(iv) Các yếu tố khác, cụ thể đó là những yếu tố không phải là vốn, lao động và kiến thức đều không có vai trò quan trọng trong quá trình sản xuất. Với những giả định trên thì hàm sản xuất Cobb – Douglas được sử dụng và có dạng thức như sau: 𝑌 = 𝐹(𝐾, 𝐴𝐿) = 𝐾𝖺(𝐴𝐿)1−𝖺 , 0 <𝖺 < 1 (2.2) Do xem xét sự biến đổi của lao động, vốn và kiến thức theo thời gian nên mô hình được xây dựng trong thời gian liên tục, nghĩa là các biến được của mô hình xác định tại mọi thời điểm. Gọi 𝑛 𝑣à 𝜆 là tốc độ tăng trưởng của lao động và công nghệ, theo giả định của mô hình Solow thì cả hai tốc độ này đều cố định và ngoại sinh.3) 𝐿(𝑡) 𝐴(𝑡) Phương trình (2.3) được viết lại thành: 𝑙𝑛𝐿(𝑡) = [𝑙𝑛𝐿(0)] + 𝑛𝑡; 𝑙𝑛𝐴(𝑡) = [𝑙𝑛𝐴(0)] + 𝜆𝑡 (2.4) Lấy lũy thừa hai vế ta được: 𝐿 = 𝐿(0)𝑒𝑛𝑡; 𝐴 = 𝐴(0)𝑒𝜆𝑡 (2.5) Như vậy lao động và công nghệ tăng trưởng cấp số mũ. Tại điểm cân bằng (hay ở trạng thái dừng) thì k1 sẽ cố định tại k*, lượng vốn K2 thì sẽ gia tăng với tốc độ: 𝐾 𝐴 𝐿 𝑔∗ = | = + =𝑛+𝜆 (2.6) 𝑘 𝐾 𝑘=𝑘∗ 𝐴 𝐿 Tốc độ tăng trưởng của sản lượng Y3 tại trạng thái dừng là: 1 k =K/AL 2 K = k.7) Bởi vì y không đổi tại 𝑘∗𝛼 đồng nghĩa với việc 𝑦/𝑦| = 0, do đó sản lượng tăng 𝑘=𝑘∗ trưởng cùng tốc độ với vốn và lao động.

Tốc độ tăng trưởng của vốn bình quân lao động (𝑔𝐾/𝐿 ∗ ) và sản lượng bình quân lao động (𝑔𝑌/𝐿 ∗ ) được xác định như sau: 𝐿 ∗ ∗ 𝐿 𝑔∗ ∗ − = 𝜆; (2.8) 𝐾/𝐿 = 𝑔𝐾 − = 𝜆; 𝑔𝑌/𝐿 = 𝑔𝑌 𝐿 𝐿 Phương trình (2.8) cho thấy trên đường tăng trưởng đều (steady-state) thì tốc độ tăng của sản lượng bình quân lao động chỉ do tốc độ tiến bộ công nghệ, nghĩa là nó không phụ thuộc vào tiết kiệm (chính là lượng vốn) và hình thức hàm của hàm sản xuất. Từ sự phân tích trên, nghiên cứu rút ra những nhận xét như sau:  Với giả định lợi tức không đổi theo quy mô khi mà nguồn lực về vốn để không xảy ra lợi ích tăng thêm nhờ chuyên môn thì giả định này có thể được đảm bảo. Tuy nhiên đối với các quốc gia đang phát triển thì bài toán về vốn vẫn là bài toán nan giải, thêm vào đó nếu chính phủ đầu tư vào cơ sở hạ tầng (đường xá, đê điều…) thì sản lượng trên đầu người có thể tăng với lợi tức tăng dần ( 𝑓′′(𝑘) > 0).  Vì giả định công nghệ bao hàm trong lao động và cố định (nghĩa là một con số cho trước – ngoại sinh) nên tốc độ tăng của lao động và công nghệ là bằng nhau.

Tuy nhiên, thực tế thì công nghệ có thể nằm trong vốn và lao động. Trong trường hợp công nghệ nằm trong lao động thì qua quá trình lao động thì công nghệ (kỹ năng, kinh nghiệm) sẽ được tạo ra (hay công nghệ là một sản phẩm phụ của quá trình sản xuất). Vì vậy tốc độ tăng của công nghệ có thể thực tế không bằng với tốc độ tăng của lao động và không phải là yếu tố ngoại sinh.