Phân Tích Vai Trò Của Lâm Sản Ngoài Gỗ Trong Đời Sống Cộng Đồng Tại Huyện Krông Bông

Tài liệu nghiên cứu Luận văn phân tích vai trò của lâm sản ngoài gỗ trong đời sống cộng đồng dân tộc thiểu số êđê tại, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên

• Tác giả: Phạm Công Trí
• Người hướng dẫn: TS. Bảo Huy
• Trường học: Trường Đại Học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Lâm Sinh Học
• Đề tài: Phân Tích Vai Trò Của Lâm Sản Ngoài Gỗ Trong Đời Sống Cộng Đồng Tại Huyện Krông Bông
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2002
• Địa điểm: Đắk Lắk

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM TẠ
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Một số vấn đề về LSNG
• 1.1.1. Khái niệm về LSNG
• 1.2. Phân loại LSNG
• 1.3. Tình hình sử dụng và nghiên cứu LSNG trên thế giới
• 1.4. Tình hình sử dụng và nghiên cứu LSNG trong nước
• 2. CHƯƠNG 2: MỤC TIÊU, ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu và giới hạn vấn đề nghiên cứu
• 2.1.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.1.2. Giới hạn vấn đề nghiên cứu
• 2.2. Đối tượng, thời gian và địa điểm nghiên cứu
• 2.3. Nội dung, phương pháp nghiên cứu
• 2.3.1. Nghiên cứu bối cảnh của cộng đồng
• 2.3.2. Nghiên cứu truyền thống quản lý sử dụng và vai trò của LSNG trong đời sống cộng đồng
• 2.3.3. Nghiên cứu mối quan hệ tài nguyên rừng - truyền thống quản lý và sử dụng LSNG của cộng đồng và thị trường
• 2.3.4. Nghiên cứu đề xuất những hỗ trợ cải tiến cần thiết để thúc đẩy quản lý và sử dụng hợp lý LSNG dựa vào cộng đồng
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Bối cảnh quản lý và sử dụng LSNG của cộng đồng
• 3.2. Lịch sử thành lập buôn Chàm B
• 3.3. Đặc điểm tự nhiên của vùng nghiên cứu
• 3.4. Mua bán và thị trường
• 3.5. Tài nguyên thiên nhiên và vấn đề sử dụng tài nguyên
• 3.6. Cơ cấu cây trồng, vật nuôi
• 3.7. Các chương trình hỗ trợ về lâm nghiệp của chính phủ
• 3.8. Truyền thống quản lý sử dụng và vai trò của LSNG trong đời sống cộng đồng
• 3.8.1. Danh mục các LSNG và các cộng đồng của nó trong đời sống cộng đồng
• 3.8.2. Kinh nghiệm truyền thống trong quản lý và sử dụng LSNG
• 3.8.3. Mối quan hệ giữa tài nguyên rừng - truyền thống quản lý và sử dụng LSNG của cộng đồng và thị trường
• 3.8.3.1. Tầm quan trọng và mục đích sử dụng các LSNG trong cộng đồng
• 3.8.3.2. Lợi ích tài nguyên LSNG trong khu vực của cộng đồng
• 3.8.3.3. Đánh giá giá trị kinh tế của một số LSNG quan trọng trong đời sống cộng đồng theo nhóm kinh tế hệ
• 3.8.3.4. Mối quan hệ giữa nhu cầu sử dụng, kinh doanh một số LSNG quan trọng theo nhóm kinh tế hệ
• 3.8.3.5. Thị trường của các nhóm LSNG quan trọng
• 3.8.4. Đề xuất những hỗ trợ, cải tiến cần thiết để thúc đẩy quản lý và sử dụng hợp lý LSNG dựa vào cộng đồng
• 3.8.4.1. Phân tích các nhân tố có liên quan đến quản lý và sử dụng LSNG
• 3.8.4.2. Đề xuất giải pháp hỗ trợ cho quản lý LSNG dựa vào cộng đồng
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• 4.1. Phương pháp nghiên cứu LSNG
• 4.2. Quản lý LSNG có tính cộng đồng
• 4.3. Bước đầu phát hiện và xây dựng một danh lục LSNG theo các cộng đồng khác nhau
• 4.4. Vấn đề thị trường và chính sách hỗ trợ phát triển kinh doanh LSNG
• 4.5. Các vấn đề liên quan trực tiếp đến quản lý sử dụng LSNG tại cộng đồng nghiên cứu
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC
• Phụ lục 1. Các cơ quan trọng dụng trong nghiên cứu
• Phụ lục 2. Những người dân tham gia trong nghiên cứu
• Phụ lục 3. Sự đã vị trí khu dân cư buôn Chàm B
• Phụ lục 4. Danh mục LSNG
• Phụ lục 5. Ma trận tầm quan trọng và mục đích sử dụng LSNG
• Phụ lục 6. Lật cắt khu vực buôn
• Phụ lục 7. Sự đã phân bố LSNG
• Phụ lục 8. Kết quả điều tra 8 tiêu chuẩn và tính tần số xuất hiện của các LSNG
• Phụ lục 9. Cộng đồng của các LSNG theo truyền thống cộng đồng
• Phụ lục 10. Hình ảnh về các vật dụng làm từ LSNG
• Phụ lục 11. Kết quả phân loại kinh tế hệ
• Phụ lục 12. Số liệu phân tích kinh tế hệ
• Phụ lục 13. Hành trình sản phẩm
• Phụ lục 14. Quan sát tại chỗ Cư Drăm
• Phụ lục 15. Kiểm tra sự thuận nghiêt của phương sai mẫu, phân tích phương sai

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Vai Trò Của Lâm Sản Ngoài Gỗ Tại Huyện Krông Bông

Lâm sản ngoài gỗ (LSNG) đóng vai trò quan trọng trong đời sống cộng đồng tại huyện Krông Bông, tỉnh Đắk Lắk. Những sản phẩm này không chỉ cung cấp nguồn thu nhập cho người dân mà còn góp phần bảo vệ môi trường và duy trì đa dạng sinh học. Theo nghiên cứu của Phạm Công Trí (2002), LSNG bao gồm nhiều loại sản phẩm từ thực vật và động vật, có giá trị kinh tế cao và được sử dụng rộng rãi trong sinh hoạt hàng ngày.

1.1. Khái Niệm Về Lâm Sản Ngoài Gỗ

Lâm sản ngoài gỗ được định nghĩa là các sản phẩm có nguồn gốc từ rừng không phải là gỗ, bao gồm thực phẩm, dược liệu và nguyên liệu sản xuất. Những sản phẩm này có thể được thu hoạch từ rừng tự nhiên hoặc rừng trồng.

1.2. Tình Hình Sử Dụng Lâm Sản Ngoài Gỗ Tại Krông Bông

Tại huyện Krông Bông, người dân chủ yếu sử dụng LSNG cho mục đích sinh hoạt và kinh tế. Các sản phẩm như nấm, thảo dược và các loại cây ăn quả được khai thác và tiêu thụ rộng rãi, tạo ra nguồn thu nhập ổn định cho cộng đồng.

II. Vấn Đề Và Thách Thức Trong Quản Lý Lâm Sản Ngoài Gỗ

Mặc dù LSNG mang lại nhiều lợi ích, nhưng việc quản lý và khai thác bền vững vẫn gặp nhiều thách thức. Sự khai thác quá mức, biến đổi khí hậu và thiếu thông tin về giá trị của LSNG là những vấn đề cần được giải quyết. Theo nghiên cứu, việc thiếu chính sách hỗ trợ và quản lý hiệu quả đã dẫn đến tình trạng suy giảm nguồn tài nguyên này.

2.1. Khai Thác Quá Mức Lâm Sản Ngoài Gỗ

Khai thác quá mức LSNG đã dẫn đến tình trạng cạn kiệt nguồn tài nguyên, ảnh hưởng đến sinh kế của người dân. Việc này cần được kiểm soát chặt chẽ để đảm bảo sự phát triển bền vững.

2.2. Thiếu Chính Sách Hỗ Trợ Quản Lý

Chính sách quản lý LSNG hiện tại còn thiếu sót, không đáp ứng được nhu cầu thực tế. Cần có các biện pháp hỗ trợ từ chính quyền địa phương để nâng cao nhận thức và trách nhiệm của cộng đồng trong việc bảo vệ tài nguyên.

III. Phương Pháp Quản Lý Lâm Sản Ngoài Gỗ Bền Vững

Để quản lý LSNG một cách bền vững, cần áp dụng các phương pháp khoa học và công nghệ hiện đại. Việc xây dựng các mô hình quản lý cộng đồng và khuyến khích người dân tham gia vào quá trình quản lý là rất quan trọng. Các nghiên cứu cho thấy, việc áp dụng các phương pháp này không chỉ giúp bảo vệ tài nguyên mà còn nâng cao đời sống của người dân.

3.1. Mô Hình Quản Lý Cộng Đồng

Mô hình quản lý cộng đồng cho phép người dân tham gia vào việc bảo vệ và khai thác LSNG. Điều này không chỉ giúp nâng cao ý thức bảo vệ tài nguyên mà còn tạo ra nguồn thu nhập ổn định cho cộng đồng.

3.2. Ứng Dụng Công Nghệ Trong Quản Lý

Việc ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý LSNG giúp theo dõi và đánh giá tình hình khai thác. Các phần mềm quản lý có thể hỗ trợ trong việc lập kế hoạch và giám sát hoạt động khai thác.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Lâm Sản Ngoài Gỗ Tại Krông Bông

LSNG không chỉ có giá trị kinh tế mà còn có ý nghĩa văn hóa và xã hội. Tại huyện Krông Bông, các sản phẩm LSNG được sử dụng trong các nghi lễ truyền thống và hoạt động văn hóa của cộng đồng. Điều này cho thấy sự gắn bó chặt chẽ giữa con người và tài nguyên thiên nhiên.

4.1. Giá Trị Kinh Tế Của Lâm Sản Ngoài Gỗ

LSNG đóng góp một phần quan trọng vào nền kinh tế địa phương. Các sản phẩm như nấm, thảo dược và trái cây không chỉ phục vụ nhu cầu tiêu dùng mà còn được xuất khẩu, tạo ra nguồn thu nhập cho người dân.

4.2. Vai Trò Văn Hóa Của Lâm Sản Ngoài Gỗ

LSNG còn mang giá trị văn hóa sâu sắc, được sử dụng trong các lễ hội và phong tục tập quán của người dân. Điều này thể hiện sự tôn trọng và gắn bó của cộng đồng với thiên nhiên.

V. Kết Luận Và Tương Lai Của Lâm Sản Ngoài Gỗ Tại Krông Bông

Tương lai của LSNG tại huyện Krông Bông phụ thuộc vào việc áp dụng các biện pháp quản lý bền vững và sự tham gia tích cực của cộng đồng. Cần có sự hỗ trợ từ chính quyền và các tổ chức để phát triển bền vững nguồn tài nguyên này. Việc nâng cao nhận thức và trách nhiệm của người dân là yếu tố quyết định cho sự thành công trong quản lý LSNG.

5.1. Định Hướng Phát Triển Bền Vững

Định hướng phát triển bền vững LSNG cần được xây dựng dựa trên sự tham gia của cộng đồng và các bên liên quan. Cần có các chính sách hỗ trợ và khuyến khích người dân trong việc bảo vệ tài nguyên.

5.2. Tăng Cường Hợp Tác Giữa Các Bên Liên Quan

Hợp tác giữa chính quyền, tổ chức phi chính phủ và cộng đồng là rất cần thiết để quản lý LSNG hiệu quả. Các chương trình đào tạo và nâng cao nhận thức sẽ giúp người dân hiểu rõ hơn về giá trị của LSNG.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Lâm sản ngoài gỗ giữ vị trí đặc biệt thiết yếu trong việc đảm bảo an ninh sinh kế và bảo tồn văn hóa của các cộng đồng bản địa Tây Nguyên. Tại huyện Krông Bông, tỉnh Đắk Lắk, cuộc khảo sát thực địa trên toàn bộ 42 hộ gia đình với 289 nhân khẩu tại buôn Chàm B, xã Cư Drăm cho thấy mức thu nhập bình quân đầu người chỉ đạt khoảng 80.000 đồng/người/tháng. Tình trạng thiếu hụt lương thực diễn ra gay gắt kéo dài từ 4 đến 5 tháng mỗi năm, đặc biệt tập trung vào giai đoạn giáp hạt từ tháng 3 đến tháng 7. Trong bối cảnh diện tích đất sản xuất nông nghiệp của buôn chỉ có khoảng 65 ha và giá cả cây công nghiệp biến động thất thường, áp lực khai thác lên 569,5 ha đất rừng được giao tại tiểu khu 1191 ngày càng gia tăng.

Vấn đề cốt lõi mà công trình tập trung giải quyết là tình trạng khai thác tài nguyên tự do, thiếu quy hoạch khoa học khiến nguồn lâm đặc sản bản địa đứng trước nguy cơ cạn kiệt nghiêm trọng. Mục tiêu cụ thể của nghiên cứu là đánh giá hiện trạng tài nguyên, lượng hóa mức độ phụ thuộc kinh tế của từng nhóm hộ và xây dựng danh mục lâm sản ngoài gỗ gắn liền với tri thức sinh thái của đồng bào Êđê.

Phạm vi nghiên cứu được thực hiện chuyên sâu tại buôn Chàm B từ tháng 4 đến tháng 10 năm 2002. Công trình mang ý nghĩa thực tiễn to lớn khi xác định được 192 loài thực vật có giá trị, cung cấp luận cứ khoa học để hoàn thiện cơ chế quản lý rừng dựa vào cộng đồng sau chính sách giao đất giao rừng, mở ra hướng sinh kế bền vững với tiêu chí lấy ngắn nuôi dài cho đồng bào thiểu số.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên sự tích hợp giữa lý thuyết Lâm nghiệp Xã hội và mô hình Quản lý tài nguyên thiên nhiên dựa vào cộng đồng. Khung lý thuyết này khẳng định vai trò chủ thể của người dân địa phương trong việc quản trị rừng, nơi các quy ước và luật tục truyền thống đóng vai trò điều tiết hành vi khai thác hiệu quả không kém luật pháp thành văn. Bên cạnh đó, khái niệm hệ sinh thái nhân văn vùng Tây Nguyên được vận dụng nhằm giải thích mối quan hệ tương hỗ giữa tập quán canh tác nương rẫy luân chuyển, văn hóa mẫu hệ và việc bảo tồn thảm thực vật rừng.

Hệ thống định nghĩa và phân loại lâm sản ngoài gỗ trong luận văn tiếp cận theo các chuẩn mực của Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc và các công trình lâm học kinh điển. Theo đó, lâm sản ngoài gỗ bao gồm tất cả các sản phẩm sinh học có nguồn gốc từ thực vật rừng ngoại trừ gỗ tròn và củi. Nghiên cứu xác lập ba khái niệm then chốt: tri thức sinh thái bản địa, hành trình chuỗi sản phẩm từ rừng đến thị trường, và tính thuần nhất trong hành vi tiêu dùng của các nhóm hộ kinh tế.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được thu thập thông qua sự kết hợp đa tầng giữa phương pháp lâm học thực địa và phương pháp đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia. Cỡ mẫu phỏng vấn kinh tế hộ bao gồm 34 trên tổng số 42 hộ gia đình trong buôn, đạt tỷ lệ đại diện 80,95%. Phương pháp chọn mẫu phân tầng có chủ đích được áp dụng nhằm bao quát đầy đủ 4 nhóm phân loại kinh tế: hộ giàu, hộ khá, hộ trung bình và hộ nghèo.

Để định lượng trữ lượng và tần suất xuất hiện của tài nguyên thực vật, tác giả đã thiết lập 10 ô tiêu chuẩn điển hình với diện tích mỗi ô là 600 m2 (kích thước 30m x 20m), chia nhỏ thành 60 ô đơn vị 100 m2 (kích thước 10m x 10m). Trong đó, 5 ô được bố trí tại trạng thái rừng phục hồi non quanh buôn (trạng thái IIa, IIb) và 5 ô bố trí tại trạng thái rừng thứ sinh trung bình ở khu vực Giang Gri (trạng thái IIIA1, IIIA2). Dữ liệu được xử lý bằng chỉ số tần suất xuất hiện F%, kết hợp kiểm định tính thuần nhất phương sai Bartlett và phân tích phương sai một nhân tố ANOVA trên phần mềm thống kê Excel nhằm kiểm tra sự sai khác về thu nhập lâm sản giữa các nhóm hộ. Toàn bộ tiến trình nghiên cứu kéo dài liên tục trong 6 tháng mùa mưa năm 2002.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Kết quả điều tra thực địa đã ghi nhận một danh mục đa dạng sinh học phong phú với 192 loài thực vật thuộc nhóm lâm sản ngoài gỗ, cung cấp 251 loại công dụng khác nhau cho cộng đồng Êđê. Phân loại theo giá trị sử dụng cho thấy:

• Nhóm cây lương thực và thực phẩm chiếm tỷ trọng áp đảo với 116 loài (146 công dụng), tương đương 61% tổng số loài khảo sát.
• Nhóm cây làm vật liệu xây dựng, đan lát thủ công mỹ nghệ chiếm 47 loài (60 công dụng), đạt tỷ lệ 24%.
• Nhóm cây dược liệu chữa bệnh truyền thống có 25 loài (40 công dụng), chiếm 13%.
• Nhóm cây phục vụ chăn nuôi chiếm 4 loài (5 công dụng), tương ứng 2%.

Ma trận đánh giá mức độ sử dụng và tầm quan trọng đã sàng lọc ra 8 loài lâm sản cốt lõi có tần suất sử dụng cao nhất buôn làng. Cụ thể bao gồm: Lá bép, Đọt mây, Măng rừng, Cỏ tranh, Le, Lồ ô, Sợi mây và Dây giòng giòng. Kết quả phân tích ô tiêu chuẩn cho thấy sự phân hóa rõ rệt về tần suất xuất hiện F% theo trạng thái rừng:

• Tại trạng thái rừng trung bình, các loài chiếm ưu thế cao nhất là Lá bép (F% = 6,00%), Song nước (F% = 4,50%), Trái ươi (F% = 4,50%) và Sừng dê (F% = 4,50%).
• Tại trạng thái rừng non, thảm thực vật ưu thế thuộc về Lồ ô (F% = 5,10%), Le (F% = 4,92%), Dũ dẻ (F% = 4,92%) và Thầu tầu (F% = 4,75%).

Đặc biệt, có 22 loại sản phẩm được thương mại hóa ra thị trường bên ngoài. Phân tích kinh tế hộ chỉ ra rằng các nhóm hộ nghèo và trung bình có mức độ phụ thuộc vào lâm sản ngoài gỗ cao gấp 2 đến 3 lần so với nhóm hộ khá giả, đóng vai trò nguồn thu tiền mặt quan trọng trong mùa giáp hạt.

Thảo luận kết quả

Các số liệu thu thập được có thể minh họa trực quan qua biểu đồ cơ cấu hình quạt về nhóm công dụng và biểu đồ cột so sánh tần suất F% giữa hai trạng thái rừng. Sự phân bố tần suất cao của Lá bép và Song mây ở rừng trung bình chứng minh rằng thảm thực vật tầng dưới của khu vực nhận khoán bảo vệ 569,5 ha vẫn giữ được cấu trúc tầng tán tự nhiên tương đối tốt.

Nguyên nhân chính khiến người dân buôn Chàm B phụ thuộc chặt chẽ vào lâm sản ngoài gỗ bắt nguồn từ cuộc khủng hoảng sụt giảm giá cà phê giai đoạn 1998-2002 và điều kiện giao thông cách trở. Khi cây công nghiệp không mang lại lợi nhuận, đồng bào buộc phải quay lại dựa vào tri thức bản địa để hái lượm măng, lá bép và thu hoạch mây tre.

So sánh với các nghiên cứu lâm nghiệp xã hội tại huyện Nam Đông (tỉnh Thừa Thiên Huế) trên cộng đồng người Cơ Tu, mô hình khai thác của người Êđê tại Đắk Lắk có nét tương đồng về sự vượt trội của nhóm cây thực phẩm (đều trên 55%). Tuy nhiên, điểm độc đáo tại Krông Bông là người dân đã hình thành mạng lưới cung ứng hàng hóa sơ cấp thông qua 2 phiên chợ huyện mỗi tuần tại Cư Drăm vào sáng thứ Tư và thứ Bảy, dù vẫn chịu sự chi phối giá nặng nề từ các tư thương trung gian.

Đề xuất và khuyến nghị

Để phát triển bền vững nguồn tài nguyên lâm sản ngoài gỗ và nâng cao sinh kế cho cộng đồng, luận văn đưa ra 4 nhóm giải pháp mang tính chiến lược:

1. Thể chế hóa quyền quản lý rừng cộng đồng: Đẩy mạnh việc giao quyền sử dụng đất lâm nghiệp thực chất đối với 569,5 ha tại tiểu khu 1191 cho 5 nhóm hộ buôn Chàm B quản lý. Xây dựng quy ước bảo vệ rừng có lồng ghép luật tục Êđê và vai trò của già làng cùng trưởng buôn, hoàn thành trong giai đoạn 2003-2004 dưới sự chỉ đạo của Ủy ban nhân dân huyện Krông Bông và Chi cục Kiểm lâm Đắk Lắk.
2. Ứng dụng kỹ thuật làm giàu rừng dưới tán: Triển khai mô hình thâm canh và bán thâm canh 15 loài cây đặc sản có giá trị thương mại cao như Lá bép, Song mây nước, Sa nhân và Măng le trên diện tích rừng nghèo kiệt 165,5 ha. Đặt mục tiêu nâng cao năng suất sinh khối lâm sản thêm 25% đến năm 2005 do Trung tâm Khuyến nông - Khuyến lâm phối hợp với Lâm trường Krông Bông thực hiện.
3. Tổ chức chuỗi liên kết thị trường và sơ chế tại chỗ: Thành lập tổ hợp tác thu gom, sơ chế biến măng khô và mây đan nhằm loại bỏ khâu trung gian ép giá tại chợ phiên Cư Drăm. Hỗ trợ vốn vay ưu đãi để nâng mức thu nhập từ lâm sản lên trên 150.000 đồng/người/tháng, do Hội Nông dân và Ngân hàng Chính sách Xã hội bảo trợ.
4. Bảo tồn tri thức bản địa về cây thuốc: Lập đề án lưu trữ và nhân giống 25 loài dược liệu quý như Bách bệnh, Vàng đắng, Dây chạc chìu. Nghiêm cấm triệt để các hành vi khai thác tận diệt trước năm 2005 dưới sự giám sát của Trạm Y tế xã Cư Drăm và ban tự quản buôn làng.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị thực tiễn và học thuật đa chiều cho nhiều nhóm đối tượng chuyên môn:

• Cơ quan quản lý nhà nước về lâm nghiệp và phát triển nông thôn: Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Chi cục Kiểm lâm các tỉnh Tây Nguyên sử dụng tư liệu để xây dựng chính sách giao đất giao rừng và quy hoạch vùng đệm bảo tồn thiên nhiên.
• Các tổ chức phi chính phủ và ban quản lý dự án sinh kế: Các chuyên gia thuộc các chương trình phát triển bền vững ứng dụng phương pháp PRA và khung logic để thiết kế các dự án giảm nghèo dựa vào lâm nghiệp xã hội.
• Giảng viên, nhà nghiên cứu và học viên cao học: Giới học thuật chuyên ngành Lâm sinh, Sinh thái học, Nhân học môi trường sử dụng tài liệu làm cơ sở dữ liệu đối sánh về tri thức bản địa và thống kê lâm học.
• Doanh nghiệp kinh doanh dược liệu và thủ công mỹ nghệ: Các đơn vị sản xuất tìm kiếm cơ hội xây dựng vùng nguyên liệu mây tre đan và thảo dược tự nhiên bền vững thông qua chuỗi liên kết với đồng bào thiểu số.

Câu hỏi thường gặp

1. Vai trò quan trọng nhất của lâm sản ngoài gỗ đối với buôn Chàm B là gì? Lâm sản ngoài gỗ đóng vai trò bảo đảm an ninh lương thực và cung cấp vật liệu xây dựng thiết yếu. Với 116 loài thực phẩm chiếm 61% tổng danh mục, nguồn tài nguyên này giúp 42 hộ dân vượt qua thời kỳ thiếu ăn kéo dài từ 4 đến 5 tháng trong mùa giáp hạt hàng năm.

2. Những loài lâm sản ngoài gỗ nào có giá trị kinh tế và tần suất xuất hiện cao nhất? Tám loài chủ lực được xác định gồm Lá bép, Đọt mây, Măng rừng, Cỏ tranh, Le, Lồ ô, Sợi mây và Dây giòng giòng. Trong đó, Lá bép đạt tần suất xuất hiện 6,00% ở rừng trung bình và Lồ ô đạt tần suất 5,10% ở rừng non.

3. Phương pháp chọn mẫu và phân tích dữ liệu của nghiên cứu có điểm gì nổi bật? Nghiên cứu khảo sát 34 trên 42 hộ dân (tỷ lệ 80,95%), điều tra 10 ô tiêu chuẩn diện tích 600 m2 với 60 ô đơn vị. Dữ liệu được kiểm định độ thuần nhất bằng tiêu chuẩn Bartlett và phân tích phương sai ANOVA nhằm đảm bảo tính chính xác khoa học.

4. Chính sách giao đất giao rừng đã tác động như thế nào đến việc thu hái lâm sản? Chính sách giao 569,5 ha rừng tại tiểu khu 1191 đã xác lập quyền làm chủ cho 38 hộ dân, giúp họ an tâm khai thác lâm sản dưới tán gắn liền với trách nhiệm bảo vệ nguồn nước và hệ sinh thái rừng tự nhiên.

5. Luận văn đề xuất giải pháp then chốt nào để nâng cao giá trị thương mại lâm sản? Giải pháp trọng tâm là thành lập các nhóm hợp tác xã sơ chế măng và mây sợi tại buôn, kết nối trực tiếp với thị trường tiêu thụ tại Buôn Ma Thuột để chấm dứt tình trạng tư thương ép giá tại các phiên chợ xã.

Kết luận

• Đã hệ thống hóa và lập danh mục hoàn chỉnh 192 loài thực vật lâm sản ngoài gỗ cung cấp 251 loại công dụng tại buôn Chàm B.
• Xác lập cơ cấu sử dụng thực tế với nhóm lương thực chiếm 61%, nhóm vật liệu chiếm 24% và nhóm dược liệu chiếm 13%.
• Định vị chính xác 8 loài thực vật bản địa chủ lực có giá trị sinh kế và thương mại hóa cao nhất.
• Ứng dụng thành công sự kết hợp giữa phương pháp điều tra lâm học truyền thống và phương pháp đánh giá có sự tham gia của người dân (PRA).
• Đóng góp cơ sở khoa học vững chắc cho chiến lược đồng quản lý rừng sau giao đất giao rừng tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số Tây Nguyên.

Về lộ trình tiếp theo, các địa phương cần nhanh chóng thể chế hóa quy ước buôn làng và xây dựng mô hình nông lâm kết hợp thâm canh cây đặc sản dưới tán rừng trong giai đoạn 2003-2005. Các nhà hoạch định chính sách, nhà khoa học và tổ chức phát triển hãy đẩy mạnh ứng dụng các kết quả nghiên cứu này vào thực tiễn nhằm bảo tồn đa dạng sinh học song hành với mục tiêu xóa đói giảm nghèo bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

bé gi¸o dôc vµ ®µo t¹o Bé n«ng nghiÖp vµ PTNT tr­êng ®¹i häc l©m nghiÖp KS. Ph¹m C«ng TrÝ Ph©n tÝch vai trß cña l©m s¶n ngoµi gç trong ®êi sèng céng ®ång d©n téc thiÓu sè £®ª T¹i huyÖn Kr«ng B«ng TØnh §¨k L¨k LUËN V¡N TH¹C SÜ KHOA HäC L¢M NGHIÖP Chuyªn ngµnh: L©m Sinh Häc T©y Nguyªn -2002 bé gi¸o dôc vµ ®µo t¹o Bé n«ng nghiÖp vµ ptnt3 tr­êng ®¹i häc l©m nghiÖp KS. Ph¹m C«ng TrÝ (Cao häc L©m nghiÖp kho¸ 2 T©y Nguyªn) Ph©n tÝch vai trß cña l©m s¶n ngoµi gç trong ®êi sèng céng ®ång d©n téc thiÓu sè £®ª T¹i huyÖn Kr«ng B«ng TØnh §¨k L¨k LUËN V¡N TH¹C SÜ KHOA HäC L¢M NGHIÖP Chuyªn ngµnh: L©m Sinh Häc Ng­êi h­íng dÉn TS. B¶o Huy T©y Nguyªn - 2002 i Lêi C¶m t¹ Xin ch©n thµnh c¶m ¬n tr­êng ®¹i häc T©y Nguyªn vµ tr­êng ®¹i häc L©m NghiÖp ®· t¹o mäi ®iÒu kiÖn thuËn lîi, c¸c thÇy c« gi¸o ®· nhiÖt t×nh gi¶ng d¹y gióp chóng t«i hoµn thµnh ch­¬ng tr×nh kho¸ häc.

Tr©n träng biÕt ¬n thÇy TS. B¶o Huy ®· tËn t×nh h­íng dÉn chóng t«i trong qu¸ tr×nh thùc hiÖn luËn v¨n nµy. NguyÔn §øc §Þnh ®· gióp ®Þnh danh thùc vËt c¸c LSNG; c¶m ¬n c¸c thÇy TS. Thomas Sikor, TS.

V­¬ng Xu©n T×nh ®· cè vÊn hiÖn tr­êng vµ chia sÎ nhiÒu ph­¬ng ph¸p nghiªn cøu bæ Ých. Xin C¶m ¬n dù ¸n TOEB2 ®· tµi trî; c¶m ¬n anh em trong dù ¸n TOEB2, v¨n phßng dù ¸n SMRC §¨k L¨k, l©m tr­êng Kr«ng B«ng. ®· gióp ®ì chóng t«i trong qu¸ tr×nh ngo¹i nghiÖp vµ néi nghiÖp. Xin c¶m ¬n h¹t kiÓm l©m huyÖn Kr«ng B«ng, UBND x· C­ Dr¨m, «ng tr­ëng bu«n Ama Kh¬i vµ nh©n d©n bu«n Chµm B ®· céng t¸c, gióp ®ì vµ cung cÊp th«ng tin cho ®Ò tµi.

Xin c¶m ¬n c¸c doanh nghiÖp, c¸c tæ chøc vµ c¸c c¸ nh©n ®· cung cÊp th«ng tin thÞ tr­êng cho nghiªn cøu nµy. Thµnh kÝnh tri ©n quý vÞ t¸c gi¶ cña c¸c tµi liÖu mµ chóng t«i ®· tham kh¶o trong khi thùc hiÖn luËn v¨n. C¶m ¬n c¬ quan, gia ®×nh, c¸c b»ng h÷u vµ quý ©n nh©n ®· ®éng viªn, gióp ®ì ®Ó chóng t«i an t©m häc tËp, nghiªn cøu vµ hoµn thµnh luËn v¨n nµy. V« cïng biÕt ¬n Huúnh ThÞ ¸nh NguyÖt (vî hiÒn cña t«i) ng­êi ®· t¶o tÇn ®Ó sÎ chia g¸nh nÆng ®êi th­êng, mµ nhê ®ã chóng t«i cã thÓ tr¶i qua kho¸ cao häc vµ hoµn thµnh luËn v¨n nµy.

T©y nguyªn, 10 th¸ng 10 n¨m 2002 T¸c gi¶ Ph¹m C«ng TrÝ i Nh÷ng ch÷ viÕt t¾t trong luËn v¨n LSNG : L©m s¶n ngoµi gç. G§GR: Giao ®Êt giao rõng. LNXH: L©m nghiÖp x· héi. UBND : Uû ban nh©n d©n.

SMRC: Dù ¸n qu¶n lý bÒn v÷ng tµi nguyªn thiªn nhiªn vïng h¹ l­u s«ng Mª K«ng. TOEB: Ch­¬ng tr×nh hç trî sinh th¸i nhiÖt ®íi. Môc lôc c¸c b¶ng biÓu B¶ng 2.1: Khung logic (logframe) nghiªn cøu.1: So s¸nh vai trß cña giµ lµng tr­ëng vµ bu«n.2: Sè loµi, lo¹i LSNG theo nhãm c«ng dông.3: LÞch thêi vô LSNG .4: Tæng hîp ma trËn tÇm quan träng vµ møc ®é sö dông LSNG .5: TÇn suÊt xuÊt hiÖn c¸c LSNG ­u thÕ ë tr¹ng th¸i rõng trung b×nh.6: TÇn suÊt xuÊt hiÖn c¸c LSNG ­u thÕ ë tr¹ng th¸i rõng non.7: Sè hé theo nhãm kinh tÕ.8: Sù phô thuéc cña céng ®ång ®èi víi LSNG .9: So s¸nh ®ãng gãp cña LSNG víi n«ng s¶n trong ®êi sèng céng ®ång.10: Thu nhËp tõ LSNG chÝnh theo 4 nhãm kinh tÕ hé .11: KiÓm tra sù thuÇn nhÊt cña c¸c ph­¬ng sai mÉu .12: Ph©n tÝch ph­¬ng sai mét nh©n tè ( nhãm kinh tÕ hé) .13: Ph©n tÝch SWOT theo chñ ®Ò qu¶n lý vµ sö LSNG cña céng ®ång.1: C¸c b­íc lËp ma trËn tÇm quan träng vµ møc ®é sö dông LSNG .2: Hµnh tr×nh s¶n phÈm song m©y.3: Tãm t¾t hµnh tr×nh s¶n phÈm m¨ng kh«.4: Ph©n tÝch 5Whys (nh÷ng h¹n chÕ trong qu¶n lý sö dông LSNG) .57 ii Môc lôc c¸c biÓu ®å BiÓu ®å 3.1: Tû lÖ sè loµi LSNG theo nhãm c«ng dông.2: TÇn suÊt cña c¸c lo¹i LSNG ­u thÕ trong tr¹ng th¸i rõng trung b×nh.3: TÇn suÊt cña c¸c lo¹i LSNG ­u thÕ trong tr¹ng th¸i rõng non.4: Tû lÖ % sè hé theo nhãm kinh tÕ .5: So s¸nh ®ãng gãp cña n«ng s¶n vµ LSNG trong ®êi sèng céng ®ång.6: Thu nhËp hé gia ®×nh theo lo¹i LSNG chÝnh .7: Thu nhËp tõ lo¹i LSNG chÝnh theo nhãm kinh tÕ hé .49 Môc lôc Më ®Çu.1 Ch­¬ng 1 Tæng quan vÊn ®Ò nghiªn cøu .1 Mét sè vÊn ®Ò vÒ LSNG.1 Kh¸i niÖm vÒ LSNG.2 Ph©n lo¹i LSNG .2 T×nh h×nh sö dông vµ nghiªn cøu LSNG trªn thÕ giíi .3 T×nh h×nh sö dông vµ nghiªn cøu LSNG trong n­íc :. 7 Ch­¬ng 2 Môc tiªu, §èi t­îng, néi dung vµ ph­¬ng ph¸p nghiªn cøu .1 Môc tiªu vµ giíi h¹n vÊn ®Ò nghiªn cøu .1 Môc tiªu nghiªn cøu .2 Giíi h¹n vÊn ®Ò nghiªn cøu .2 §èi t­îng, thêi gian vµ ®Þa ®iÓm nghiªn cøu.3 Néi dung, ph­¬ng ph¸p nghiªn cøu.1 Nghiªn cøu bèi c¶nh cña céng ®ång : .2 Nghiªn cøu truyÒn thèng qu¶n lý sö dông vµ vai trß cña LSNG trong ®êi sèng céng ®ång .3 Nghiªn cøu mèi quan hÖ gi÷a tµi nguyªn rõng - truyÒn thèng qu¶n lý vµ sö dông LSNG cña céng ®ång vµ thÞ tr­êng .4 Nghiªn cøu ®Ò xuÊt nh÷ng hç trî c¶i tiÕn cÇn thiÕt ®Ó thøc ®Èy qu¶n lý vµ sö dông hîp lý LSNG dùa vµo céng ®ång .19 iii Ch­¬ng 3 KÕt qu¶ vµ th¶o luËn .1 Bèi c¶nh qu¶n lý vµ sö dông LSNG cña céng ®ång .2 L­îc sö thµnh lËp bu«n Chµm B .5 §Æc ®iÓm tù nhiªn cña vïng nghiªn cøu.7 Mua b¸n vµ thÞ tr­êng.9 Tµi nguyªn thiªn nhiªn vµ vÊn ®Ò sö dông tµi nguyªn.10 C¬ cÊu c©y trång, vËt nu«i .11 C¸c ch­¬ng tr×nh hç trî vÒ l©m nghiÖp cña chÝnh phñ .2 TruyÒn thèng qu¶n lý sö dông vµ vai trß cña LSNG trong ®êi sèng céng ®ång.1 Danh môc c¸c LSNG vµ c¸c c«ng dông cña nã trong ®êi sèng céng ®ång 33 3.2 Kinh nghiÖm truyÒn thèng trong qu¶n lý vµ sö dông LSNG .3 Mèi quan hÖ gi÷a tµi nguyªn rõng - truyÒn thèng qu¶n lý vµ sö dông LSNG cña céng ®ång vµ thÞ tr­êng .1 TÇm quan träng vµ møc ®é sö dông c¸c LSNG trong céng ®ång .2 ¦íc l­îng tµi nguyªn LSNG trong khu vùc cña céng ®ång.3 §¸nh gi¸ gi¸ trÞ kinh tÕ cña mét sè LSNG quan träng trong ®êi sèng céng ®ång theo nhãm kinh tÕ hé.4 Mèi quan hÖ gi÷a nhu cÇu sö dông, kinh doanh mét sè LSNG quan träng theo nhãm kinh tÕ hé .5 ThÞ tr­êng cña c¸c nhãm LSNG quan träng .4 §Ò xuÊt nh÷ng hç trî, c¶i tiÕn cÇn thiÕt ®Ó thóc ®Èy qu¶n lý vµ sö dông hîp lý LSNG dùa vµo céng ®ång .1 Ph©n tÝch c¸c nh©n tè cã liªn quan ®Õn qu¶n lý vµ sö dông LSNG .2 §Ò xuÊt gi¶i ph¸p hç trî cho qu¶n lý LSNG dùa vµo céng ®ång .57 Ch­¬ng 4 KÕt luËn vµ kiÕn nghÞ .1 Ph­¬ng ph¸p nghiªn cøu LSNG.2 Qu¶n lý LSNG cã tÝnh céng ®ång.3 B­íc ®Çu ph¸t hiÖn vµ x©y dùng mét danh lôc LSNG theo c¸c c«ng dông kh¸c nhau .4 VÊn ®Ò thÞ tr­êng vµ chÝnh s¸ch hç trî ph¸t triÓn kinh doanh LSNG.5 C¸c vÊn ®Ò liªn quan trùc tiÕp ®Õn qu¶n lý sö dông LSNG t¹i céng ®ång nghiªn cøu:.

59 Tµi liÖu tham kh¶o. 60 C¸c phô lôc Phô lôc 1: C¸c c«ng cô quan träng dïng trong nghiªn cøu.63 Phô lôc 2: Nh÷ng ng­êi d©n tham gia trong nghiªn cøu.71 Phô lôc 3: S¬ ®å vÞ trÝ khu d©n c­ bu«n chµm B.72 Phô lôc 4: Danh môc LSNG 66.73 Phô lôc 5: Ma trËn tÇm quan träng vµ møc ®é sö dông LSNG .85 Phô lôc 6: L¸t c¾t khu vùc bu«n.87 Phô lôc 7: S¬ ®å ph©n bè LSNG .88 Phô lôc 8: KÕt qu¶ ®iÒu tra « tiªu chuÈn vµ tÝnh tÇn sè xuÊt hiÖn cña c¸c LSNG 90 Phô lôc 9: C«ng dông cña c¸c LSNG theo truyÒn thèng céng ®ång.98 Phô lôc10: H×nh ¶nh vÒ c¸c vËt dông lµm tõ LSNG .114 Phô lôc11: KÕt qu¶ ph©n lo¹i kinh tÕ hé.115 Phô lôc12: Sè liÖu ph©n tÝch kinh tÕ hé .118 Phô lôc13: Hµnh tr×nh s¶n phÈm .129 Phô lôc14: Quan s¸t t¹i chî C­ Dr¨m .131 Phô lôc15: KiÓm tra sù thuÇn nhÊt cña ph­¬ng sai mÉu, ph©n tÝch ph­¬ng sai 132 v Më §Çu L©m s¶n ngoµi gç trong rõng nhiÖt ®íi hÕt søc ®a d¹ng vµ phong phó, nã ®ãng vai trß quan träng trong ®êi sèng cña c¸c céng ®ång d©n téc thiÓu sè sèng phô thuéc vµo rõng, cïng víi nã lµ c¸c kiÕn thøc b¶n ®Þa, kiÕn thøc sinh th¸i ®Þa ph­¬ng ®­îc tÝch luü trong qu¸ tr×nh qu¶n lý vµ sö dông c¸c lo¹i l©m s¶n nµy. Rõng lµ nguån tµi nguyªn thiªn nhiªn quÝ gi¸, cã gi¸ trÞ to lín trong phßng hé sinh th¸i, b¶o vÖ m«i tr­êng, an ninh quèc phßng.§ång thêi rõng cßn gi÷ vai trß quan träng trong viÖc cung cÊp gç vµ c¸c l©m s¶n ngoµi gç (LSNG). Tõ xa x­a con ng­êi ®· g¾n bã víi LSNG chÆt chÏ vµ th­êng xuyªn.

DÇn dÇn theo ®µ ph¸t triÓn cña x· héi vµ khoa häc kü thuËt, vai trß quan träng vµ gi¸ trÞ nhiÒu mÆt cña LSNG ®èi víi ®êi sèng con ng­êi ngµy cµng ®­îc ph¸t huy. Ngµy nay, con ng­êi b¾t ®Çu nhËn ra vai trß to lín cña LSNG trong cÊu thµnh tµi nguyªn rõng vµ hiÓu r»ng nhiÒu gi¸ trÞ cña nã lµ kh«ng thÓ thay thÕ ®­îc, kh«ng thÓ qu¶n lý vµ sö dông tèt tµi nguyªn rõng mµ l¹i bá qua nh÷ng hiÓu biÕt vÒ LSNG. V× vËy, nh÷ng nghiªn cøu nghiªm tóc vÒ qu¶n lý vµ sö dông LSNG ®· ®­îc triÓn khai vµ LSNG trë thµnh mét lÜnh vùc ®­îc nhiÒu ng­êi quan t©m. Nghiªn cøu vÒ LSNG lµ vÊn ®Ò cÊp thiÕt bëi v×:  LSNG cã tÇm quan träng vÒ kinh tÕ x· héi.

Chóng cã gi¸ trÞ lín vµ cã thÓ t¹o ra nhiÒu c«ng ¨n viÖc lµm. Lµ nguån tµi nguyªn g¾n bã vµ kh«ng thÓ thiÕu ®­îc trong ®êi sèng cña c¸c céng ®ång d©n c­ sèng gÇn rõng.  LSNG cã gi¸ trÞ ®èi víi sù giµu cã cña hÖ sinh th¸i rõng, chóng ®ãng gãp vµo sù ®a d¹ng sinh häc cña rõng. Chóng lµ nguån gen hoang d· quÝ, cÇn ®­îc b¶o tån ®Ó phôc vô cho s¶n xuÊt, ®êi sèng vµ nghiªn cøu khoa häc trong giai ®o¹n tr­íc m¾t còng nh­ trong t­¬ng lai.

 LSNG ®ang bÞ c¹n kiÖt cïng víi sù suy tho¸i cña rõng bìi ¶nh h­ëng cña sù gia t¨ng d©n sè, sù khai th¸c l¹m dông, sù më réng diÖn tÝch canh t¸c n«ng nghiÖp, sù ch¨n th¶ gia sóc kh«ng kiÓm so¸t, sù thu h¸i chÊt ®èt.  N©ng cao hiÓu biÕt vÒ LSNG ®Ó qu¶n lý vµ sö dông bÒn v÷ng nguån tµi nguyªn nµy ®ang lµ vÊn ®Ò cÊp b¸ch. Hai h­íng ph¸t triÓn tµi nguyªn LSNG ®ang ®­îc quan t©m lµ: 1  Nghiªn cøu c¬ b¶n, trªn c¬ së ®ã g©y trång qui m« c«ng nghiÖp, x©y dùng vïng chuyªn canh LSNG.